Lời mở đầu của Công ước Berne về bảo hộ các tác phẩm văn học và nghệ thuật (Bản dịch của Cục bản quyên tác giả - Bộ văn hoá thông tin tháng 6/2001). 5 của Công ước Berne: “Đối với những tác phẩm được Công ước này bảo hộ, các tác giả được hưởng quyền tác giả ở các nước Liên hiệp không phải là quốc gia gốc của tác phẩm, những quyền do luật của nước đó dành cho công dân của minh trong hiện tai và tương lai cũng như những quyển mà Công ước đặc biệt quy định”. Như vậy, theo quy định trên, các tác giả sẽ nhận được sự bảo hộ tại tất cả các quốc gia thành viên của Công ước tương tự như sự bảo hộ của quốc gia đó dành cho chính công dân nước mình. Tuy nhiên, nguyên tắc này cũng có ngoại lệ.
Đó là khả năng hạn chế sự bảo hộ đối với một số tác phẩm của công dân một số nước ngoài Liên hiệp. Nguyên tắc bao hộ đương nhiên (Automatic protection) Đây là nguyên tắc mang tính đặc thù trong lĩnh vực quyền tác giả, theo đó, quyền tác giả phát sinh ngay khi tác phẩm được định hình dưới một dạng vật chất nhất định không lệ thuộc vào bất kỳ một thủ tục nào như là đăng ký, nộp lưu chiểu hoặc theo các thủ tục tương tự. Nguyên tac này được thể hiện cụ thể tại Điều 5 khoản 2 Công ước Berne “Sw thụ hưởng và thực hiện các quyền tác giả không lệ thuộc vào một thể thức, thủ tục nào, sự thụ hưởng và thực hiện này hoàn toàn độc lập không phụ thuộc vào việc tác phẩm đó có duoc bảo hộ hay không ở quốc gia gốc của tác phẩm”. Nguyên tắc bao hộ độc lập (Independence of Protection) Theo Công ước Berne, nguyên tắc bảo hộ độc lập được hiểu là việc hưởng và thực thi các quyền theo Công ước độc lập với những gì được hưởng tại nước xuất xứ của tác phẩm.
Điều 5 Khoản 3 Công ước quy định: “Sw bảo hộ trong quốc gia gốc do pháp luật của quốc gia đó quy định. Tuy nhiên, khi tác giả không phải là công dân của quốc gia gốc của tác phẩm được Công ước này bảo hộ, thì tác giả đó được hưởng trong quốc gia gốc này những quyền như tác giả công dân nước đồ”. Tại quốc gia thành viên của Công ước nhưng không phải là quốc gia gốc của tác phẩm, tác giả tác phẩm sẽ được hưởng hai loại quyển: Quyền theo quy định 6 của pháp luật quốc gia và quyền được quy định trong Công ước. Việc áp dụng các quy định của Công ước Berne hay các quy định trong luật quốc gia phụ thuộc vào việc áp dụng luật nào sẽ có lợi hơn cho tác giả.
Tác giả hoàn toàn có quyền lựa chọn. Việc lựa chọn áp dụng các quyền này không đồng nghĩa với việc tước bỏ việc được hưởng các quyền kia. Đây là một trong những quy định nhằm đem lại cho các tác giả sự bảo hộ hiệu quả hơn, giúp họ có cơ hội lựa chọn các quy định có lợi nhất cho mình. Đây cũng là một quy định mang tính tích cực, không hạn chế những quyền lợi mà mỗi quốc gia mong muốn dành cho công dân nước mình trong hiện tại và trong tương lai.
Cùng với các quy định tại Điều 19 và Điều 20, Công ước Berne cho phép các quốc gia có thể dành cho tác giả là công dân nước mình những quyền lợi lớn hơn so với những quyền được quy định trong Công ước và không trái Công ước bằng cách: Quy định trong pháp luật quốc gia hoặc ký kết và thực hiện các điều ước quốc tế có liên quan. Những nội dung cơ bản của Công ước Berne 1. Các tác phẩm được bảo hộ Các tác phẩm được Công ước Berne bảo hộ được quy định cụ thể tại Điều 2 của Công ước. Sự liệt kê các loại hình tác phẩm tại điều này là tương đối day đủ, chi tiết và toàn diện.
Theo đó, các tác phẩm được bảo hộ có thể chia thành 3 nhóm sau đây: - Các tác phẩm gốc trong lĩnh vực văn học, khoa học, nghệ thuật, không phân biệt hình thức hay phương thức biểu hiện (Điều 2 khoản 1 Công ước Berne). - Các tác phẩm phái sinh được Công ước Berne bảo hộ như tác phẩm gốc miễn là sự bảo hộ này không làm phương hại đến quyền tác giả của tác phẩm gốc. - Các tuyển tập các tác phẩm văn học và nghệ thuật (các hợp tuyển, bộ bách khoa từ điển) theo Điều 2 khoản 5 Công ước Berne. Các tác phẩm này cũng được bảo hộ như một tác phẩm nếu nó được chọn lọc và sắp xếp theo một nội dung nào đó để tạo nên một sản phẩm của hoạt động sáng tạo, miễn là việc bảo hộ đó 7 không gây tổn hại đến quyền tác giả của mỗi tác phẩm tạo nên tác phẩm sưu tập đó.
Bên cạnh việc quy định 3 nhóm tác phẩm được bảo hộ như trên, Công ước Berne cũng cho phép các quốc gia thành viên có quyền quy định trong pháp luật quốc gia mình việc bảo hộ hay không bảo hộ những thể loại cụ thể khi các tác phẩm ấy chưa được ấn định trên một hình thái vật chất (Điều 2 khoản 2) và cách thức bảo hộ riêng đối với các văn bản chính thức của nhà nước như văn bản lập pháp, hành pháp, tư pháp (Điều 2 khoản 4). Công ước không bảo hộ cho những tin tức hàng ngày hoặc những sự kiện, số liệu vụn vặt chỉ mang tính chất thông tin báo chí vì chúng không phải là kết quả của hoạt động sáng tạo của con người (Điều 2 khoản 8 Công ước Berne). Nhìn chung, các tác phẩm được Công ước bảo hộ đã được quy định tương đối đầy đủ, mang tính chất “md” cho các loại tác phẩm. Tuy nhiên, do sự phát triển của công nghệ và thị trường nên ngày nay đã có khá nhiều loại hình tác phẩm cần được bảo hộ nhưng chưa được bổ sung vào Công ước, trong đó có các chương trình máy tính và các sản phẩm của công nghệ đa phương tiện.
Công ước về bản quyền WCT (WIPO Copyright Treaty) của WIPO đã phần nào đáp ứng được đòi hỏi này. Điều kiện được bảo hộ Tiền đề cơ bản của việc bảo hộ các tác phẩm theo quy định của Công ước Berne là nước xuất xứ (quốc gia gốc) của tác phẩm phải là một trong những nước thành viên của Công ước. Các tác phẩm muốn được bảo hộ sẽ phải thoả mãn ít nhất một trong hai tiêu chí sau: s Tiêu chí quốc tịch của tác giả Sự bảo hộ của Công ước Berne được dành cho các tác giả là công dân của một trong những nước thành viên của Liên hiệp và cho các tác phẩm của họ dù chúng được công bố hay chưa. Công ước Berne sử dụng một trong hai tiêu chuẩn sau để xác định tư cách công dân của tác giả: * Tác giả mang quốc tịch của một trong những nước thành viên của Liên hiệp Berne, hoặc * Tac giả có nơi cư trú thường xuyên tại một trong những nước thành viên của Liên hiệp Berne.
s Tiêu chí nơi công bố tác phẩm lan đầu tiên Tác phẩm đã được công bố (Published work) là tác phẩm đã được phát hành với sự cho phép của tác giả bằng bất kỳ phương pháp nào tạo ra bản sao in nhằm đáp ứng nhu cầu hợp lý của công chúng, tuỳ thuộc vào bản chất của từng loại tác phẩm. Như vậy, nếu tác giả không thỏa mãn tiêu chí thứ nhất như đã trình bày ở phần trên thì những tác phẩm của họ chỉ có thể được bảo hộ theo Công ước Berne khi tác phẩm này được công bố lần đầu tiên tại một trong những quốc gia thành viên của Liên hiệp hoặc đồng thời tại một quốc gia trong và quốc gia ngoài Liên hiệp. Theo Công ước Berne, một tác phẩm được coi là công bố đồng thời ở nhiều nước khi tác phẩm này được công bố ở hai hay nhiều nước trong thời hạn 30 ngày kể từ lần công bố lần đầu tiên (Điều 3 khoản 4 Công ước Berne). Tuy nhiên, cũng có trường hợp ngoại lệ, đối với các tác phẩm không thoả mãn những điều kiện nêu trên nhưng vẫn nhận được sự bảo hộ của Công ước Berne.
Đó là trường hợp các tác phẩm điện ảnh, kiến trúc và một số tác phẩm nghệ thuật (Điều 4 Công ước Berne). Các quyền được bao hộ a. Quyền kinh tế(Economic Rights)’ Theo Công ước Berne, quyền kinh tế bao gồm: Quyền dịch; quyền sao chép; quyền phóng tác, cải biên, chuyển thể tác phẩm; quyền trình diễn công cộng tác phẩm kịch, nhạc kịch và âm nhạc; quyên trần thuật công cộng các tác phẩm văn học; quyền truyền thông công cộng trình diễn các tác phẩm; quyền phát sóng. 3 Công ước Berne không có quy định về việc phân chia quyền tác giả thành guyén kinh rếvà quyên tinh thần một cách rõ ràng, sự phân loại này dựa vào quy định tại Điều 6bis (quyền tỉnh thần), theo đó “độc lập với các quyền kinh tế.
Nhu vậy, trừ các quyền tại điều 6bis và điều 14ter các quyền còn lại được ngầm hiểu là các quyển kinh tế(Economic right). Các quyền kinh tế này có thể được tác giả hoặc chủ sở hữu quyền tác giả chuyển nhượng cho người khác. Các quyền này có thể đem lại những lợi ích vật chất nhất định cho chủ sở hữu quyền khi tác phẩm được sử dụng dưới nhiều hình thức khác nhau như xuất bản, biểu diễn, phóng tác, cải biên, chuyển thé) b. Quyền tinh thân (Moral Rights) Các quyền tinh thần tồn tại song song và độc lập với quyền kinh tế ngay từ khi quyền tác phẩm hình thành dưới một hình thức nhất định (Điều 6 bis khoản 2 Công ước Berne).
Cho dù quyền kinh tế đã được chuyển giao cho người khác thì tác giả vẫn được bảo hộ toàn bộ các quyền tinh thần. Thời hạn duy tri các quyền tinh thần này sau khi tác giả qua đời hoàn toàn do luật quốc gia quy định. Luật quốc gia có thể duy trì việc bảo hộ các quyền tinh thần cho đến khi chấm dứt các quyền kinh tế hoặc chấm dứt một số quyền tinh thần ngay sau khi tác giả qua đời (Điều 6 bis khoản 2 Công ước Berne). Quyền tinh thần theo quy định cua Công ước Berne gồm: s Quyền đứng tên tác giả s Quyền phản đối bất kỳ sự xuyên tạc, cắt xén hay sửa đổi hoặc những vi phạm khác đối với tác phẩm có thể làm phương hại đến danh dự và tiếng tăm của tác giả.
Quyền tiếp theo (Droit de suif) Đặc trưng của “Quyền tiếp theo” là tính bất khả nhượng. Quyền này thuộc về tác giả khi tác giả còn sống, tác giả không thể chuyển nhượng quyền này cho người khác như những quyền kinh tế khác.