Luận án tiến sĩ: Chuyển đổi cơ cấu cây trồng theo hướng sản xuất hàng hoá tại thành phố Thanh Hoá

Luận án tiến sĩ nghiên cứu nông nghiệp nghiên cứu chuyển đổi cơ cấu cây trồng theo hướng sản xuất hàng hoá tại thành phố thanh, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng

• Tác giả: Vũ Đức Kính
• Người hướng dẫn: TS Nguyễn Huy Hoàng
• Trường học: Viện Khoa Học Nông Nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Khoa Học Cây Trồng
• Đề tài: Nghiên Cứu Chuyển Đổi Cơ Cấu Cây Trồng Theo Hướng Sản Xuất Hàng Hoá Tại Thanh Hoá
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục đích và yêu cầu đề tài
• 1.3. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
• 1.4. Đối tượng nghiên cứu và giới hạn của đề tài
• 1.5. Những đóng góp mới của luận án
• 2. TỔNG QUAN TÀI LIỆU VÀ CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI
• 2.1. Cơ sở lý luận của đề tài
• 2.2. Một số nhận thức và khái niệm chung
• 2.3. Những yếu tố chi phối sự hình thành cơ cấu cây trồng
• 2.4. Phát triển sản xuất nông nghiệp theo hướng hàng hóa
• 2.5. Phát triển nông nghiệp bền vững
• 2.6. Phương pháp tiếp cận nghiên cứu
• 2.7. Cơ sở thực tiễn của đề tài
• 2.7.1. Tình hình nghiên cứu cơ cấu cây trồng ở ngoài nước
• 2.7.2. Tình hình nghiên cứu cơ cấu cây trồng ở trong nước
• 2.7.3. Nông nghiệp ở thành phố Thanh Hóa và những vấn đề tồn tại
• 2.7.3.1. Bối cảnh chung
• 2.7.3.2. Nông nghiệp thành phố Thanh hóa lợi thế và tồn tại
• 2.7.3.3. Những nhận xét rút ra từ tổng quan tài liệu
• 3. NỘI DUNG, VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Nội dung nghiên cứu
• 3.2. Vật liệu nghiên cứu
• 3.3. Phương pháp nghiên cứu
• 3.3.1. Thu thập thông tin thứ cấp theo phương pháp kế thừa
• 3.3.2. Phương pháp thu thập số liệu sơ cấp
• 3.3.2.1. Thu thập số liệu, thông tin từ nhóm KIP
• 3.3.2.2. Điều tra các công thức trồng trọt/canh tác trên các loại đất
• 3.3.3. Phương pháp thu thập, phân tích mẫu đất và nông sản
• 3.3.4. Phương pháp thí nghiệm đồng ruộng và xây dựng mô hình
• 3.3.5. Phương pháp phân tích hiệu quả kinh tế của các công thức trồng trọt/luân canh trên các loại /nhóm đất
• 3.3.6. Phương pháp xử lý số liệu
• 3.3.6.1. Tính trung bình và độ lệch chuẩn của mẫu bằng phần mềm Excel
• 3.3.6.2. So sánh hai số trung bình bằng phần mềm Excel
• 3.3.6.3. Vẽ sơ đồ thiết kế thí nghiệm bằng phần mềm IRISTAT for Windows ver.
• 3.3.6.4. Phân tích phương sai và tính sai số thí nghiệm bằng phần mềm thống kê chuyên dụng Statistix 8
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của thành phố Thanh Hoá trong mối quan hệ với cơ cấu cây trồng (CCCTr) theo hướng sản xuất hàng hoá
• 4.1.1. Vị trí địa lý và khả năng phát triển nền nông nghiệp hàng hoá
• 4.1.2. Đặc điểm khí hậu và sự hình thành mùa vụ gieo trồng
• 4.1.3. Tài nguyên đất của thành phố Thanh Hoá
• 4.1.4. Đặc điểm thủy văn và tài nguyên nước ở thành phố Thanh Hoá
• 4.1.5. Điều kiện kinh tế - xã hội liên quan đến chuyển đổi cơ cấu cây trồng ở TP Thanh Hoá
• 4.2. Đánh giá thực trạng sản xuất nông nghiệp và hiện trạng cơ cấu cây trồng ngắn ngày ở vùng ngoại ô thành phố Thanh Hoá
• 4.3. Thực trạng sản xuất nông nghiệp tại thành phố Thanh Hoá
• 4.4. Đánh giá CCCTr ngắn ngày hiện tại của thành phố Thanh Hoá
• 4.5. Đánh giá các công thức trồng trọt/luân canh cây trồng trên các chân/nhóm đất chính của TP Thanh Hóa
• 4.6. Nghiên cứu và đề xuất CCCTr mới theo hướng sản xuất hàng hóa hiệu quả và bền vững tại ngoại ô TP Thanh Hóa
• 4.7. Dự báo tình hình tiêu thụ nông sản trên địa bàn TP Thanh Hóa giai đoạn 2015 – 2020 và định hướng đến năm 2025
• 4.8. Các công thức trồng trọt/luân canh trên các loại/nhóm đất chính, các giống cây trồng được lựa chọn để chuyển đổi CCCTr theo hướng sản xuất hàng hóa hiệu quả và bền vững tại TP Thanh Hóa
• 4.9. Kết quả khảo nghiệm tuyển chọn giống và xây dựng mô hình chuyển đổi CCCTr theo hướng sản xuất hàng hoá tại TP Thanh Hoá
• 4.10. Đề xuất cơ cấu cây trồng mới theo hướng sản xuất hàng hoá bền vững giai đoạn 2015-2020 và định hướng đến 2025 tại TP Thanh Hóa
• 5. KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHẦN PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Chuyển đổi cơ cấu cây trồng

Chuyển đổi cơ cấu cây trồng là một yếu tố then chốt trong việc phát triển nền nông nghiệp hàng hoá tại Thanh Hoá. Nghiên cứu này tập trung vào việc đánh giá hiện trạng cơ cấu cây trồng hiện tại và đề xuất các giải pháp chuyển đổi phù hợp. Các yếu tố tự nhiên như khí hậu, đất đai, và thủy văn được phân tích kỹ lưỡng để xác định loại cây trồng phù hợp. Cơ cấu nông nghiệp hiện tại còn mang tính tự cung tự cấp, cần chuyển đổi sang hướng sản xuất hàng hoá để nâng cao hiệu quả kinh tế. Các giải pháp đề xuất bao gồm việc áp dụng các giống cây trồng mới, cải tiến kỹ thuật canh tác, và tăng cường liên kết sản xuất.

1.1. Hiện trạng cơ cấu cây trồng

Hiện trạng cơ cấu cây trồng tại Thanh Hoá chủ yếu tập trung vào các loại cây lương thực như lúa, ngô, và đậu tương. Tuy nhiên, hiệu quả kinh tế chưa cao do sản xuất nhỏ lẻ và manh mún. Nghiên cứu chỉ ra rằng việc chuyển đổi sang các loại cây trồng có giá trị kinh tế cao hơn như rau, hoa, và cây ăn quả là cần thiết. Các yếu tố như điều kiện thổ nhưỡng và khí hậu địa phương cũng được xem xét để đảm bảo sự phù hợp của các loại cây trồng mới.

1.2. Giải pháp chuyển đổi

Các giải pháp chuyển đổi cơ cấu cây trồng bao gồm việc áp dụng các giống cây trồng mới có năng suất cao, chống chịu tốt với điều kiện khí hậu địa phương. Ngoài ra, việc cải tiến kỹ thuật canh tác, áp dụng công nghệ cao, và tăng cường liên kết giữa nông dân và doanh nghiệp cũng được đề xuất. Các chính sách hỗ trợ từ chính quyền địa phương cũng đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy quá trình chuyển đổi này.

II. Sản xuất hàng hoá

Sản xuất hàng hoá là mục tiêu chính của nghiên cứu này, nhằm nâng cao giá trị kinh tế của nông sản tại Thanh Hoá. Nghiên cứu tập trung vào việc xác định các loại cây trồng có tiềm năng thương mại cao và đề xuất các mô hình sản xuất hiệu quả. Nông nghiệp hàng hoá đòi hỏi sự liên kết chặt chẽ giữa sản xuất và thị trường, cũng như việc áp dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật để nâng cao chất lượng sản phẩm. Các giải pháp đề xuất bao gồm việc xây dựng các chuỗi giá trị nông sản, phát triển thương hiệu địa phương, và tăng cường xuất khẩu.

2.1. Xác định cây trồng hàng hoá

Nghiên cứu đã xác định các loại cây trồng hàng hoá có tiềm năng thương mại cao tại Thanh Hoá, bao gồm rau, hoa, và cây ăn quả. Các loại cây này không chỉ mang lại giá trị kinh tế cao mà còn phù hợp với điều kiện tự nhiên của địa phương. Việc lựa chọn các giống cây trồng phù hợp và áp dụng các kỹ thuật canh tác tiên tiến là yếu tố then chốt để đảm bảo sự thành công của mô hình sản xuất hàng hoá.

2.2. Phát triển thị trường

Phát triển thị trường là một yếu tố quan trọng trong việc thúc đẩy sản xuất hàng hoá. Nghiên cứu đề xuất việc xây dựng các chuỗi giá trị nông sản, từ sản xuất đến tiêu thụ, để đảm bảo sự ổn định của thị trường. Ngoài ra, việc phát triển thương hiệu địa phương và tăng cường xuất khẩu cũng được coi là các giải pháp quan trọng để nâng cao giá trị nông sản và mở rộng thị trường tiêu thụ.

III. Phát triển nông nghiệp bền vững

Phát triển nông nghiệp bền vững là một trong những mục tiêu chính của nghiên cứu, nhằm đảm bảo sự phát triển lâu dài của nền nông nghiệp tại Thanh Hoá. Nghiên cứu tập trung vào việc đánh giá các yếu tố ảnh hưởng đến tính bền vững của nông nghiệp, bao gồm môi trường, kinh tế, và xã hội. Các giải pháp đề xuất bao gồm việc áp dụng các phương pháp canh tác thân thiện với môi trường, tăng cường quản lý tài nguyên, và phát triển các mô hình nông nghiệp sinh thái.

3.1. Canh tác thân thiện với môi trường

Việc áp dụng các phương pháp canh tác thân thiện với môi trường là yếu tố then chốt để đảm bảo tính bền vững của nông nghiệp. Nghiên cứu đề xuất việc sử dụng các loại phân bón hữu cơ, thuốc trừ sâu sinh học, và các kỹ thuật canh tác tiên tiến để giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường. Ngoài ra, việc quản lý tài nguyên nước và đất đai cũng được coi là các yếu tố quan trọng trong việc phát triển nông nghiệp bền vững.

3.2. Mô hình nông nghiệp sinh thái

Phát triển các mô hình nông nghiệp sinh thái là một trong những giải pháp quan trọng để đảm bảo tính bền vững của nông nghiệp. Nghiên cứu đề xuất việc xây dựng các mô hình canh tác kết hợp giữa cây trồng và vật nuôi, tạo ra các hệ sinh thái nông nghiệp đa dạng và bền vững. Các mô hình này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả kinh tế mà còn đảm bảo sự cân bằng sinh thái và bảo vệ môi trường.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU VÀ CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI 1. Cơ sở lý luận của đề tài 1. Một số nhận thức và khái niệm chung Nghiên cứu cơ sở khoa học để chuyển đổi cơ cấu cây trồng theo hướng sản xuất hàng hóa tại vùng ngoại ô TP Thanh Hóa được hiểu thông qua một số nhận thức sau: Cơ cấu cây trồng có thể hiểu như “một cơ thể” được hình thành trong điều kiện môi trường (hiểu theo nghĩa rộng) nhất định. Trong đó, các bộ phận của nó được lắp ráp phối hợp cấu tạo có tính quy luật và hệ thống theo một kích cỡ và tỷ lệ thích ứng; vị trí, vai trò của từng bộ phận và mối quan hệ tương tác lẫn nhau giữa chúng trong tổng thể.

Một cơ cấu không thể bất biến mà nó được thay đổi để phù hợp với điều kiện khách quan, điều kiện lịch sử và xã hội nhất định. Tính ổn định tương đối luôn luôn tác động lẫn nhau, vận động và biến đổi không ngừng theo hướng ngày càng hoàn thiện hơn và sự vận động biến đổi ấy là một quá trình khách quan chịu sự tác động của nhiều yếu tố khác nhau, trong đó có tác động của con người. Cơ cấu cây trồng lệ thuộc rất lớn, rất nghiêm ngặt vào điều kiện tự nhiên, các nguồn tài nguyên thiên nhiên, kinh tế-xã hội. Việc duy trì thay đổi cơ cấu không phải là mục tiêu mà chỉ là phương tiện để đạt tăng trưởng và phát triển sản xuất.

Cơ cấu cây trồng còn là tiền đề bố trí chế độ luân canh cây trồng, thay đổi theo những tiến bộ của khoa học kỹ thuật, giải quyết vấn đề mà thực tiễn sản xuất đòi hỏi và cũng đặt ra cho kỹ thuật trồng trọt những đòi hỏi cần thiết [17], [43]. Cơ cấu cây trồng theo theo hướng sản xuất hàng hoá cần đạt được 2 yêu cầu: một là cơ cấu cây trồng phải đạt được hiệu quả kinh tế cao và hai là cơ cấu cây trồng phải hợp lý, ổn định và bền vững về mặt sinh thái. Cơ cấu cây trồng hợp lý là sự định hình về mặt tổ chức cây trồng trên đồng ruộng về số lượng, tỷ lệ, chủng loại, vị trí, thời điểm, nhằm tạo ra sự cộng hưởng các mối quan hệ hữu cơ giữa các loại cây trồng với nhau để khai thác, sử dụng một cách tiết kiệm và hợp lý nhất các nguồn tài nguyên cho các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội [41], [53]. Như vậy CCCTr hợp lý là cơ cấu cây trồng phù hợp với điều kiện tự nhiên – kinh tế- xã hội của vùng.

CCCTr hợp lý còn thể hiện tính hiệu quả mối quan hệ giữa cây trồng được bố trí trên đồng ruộng làm cho sản xuất ngành trồng trọt phát triển 6 toàn diện, mạnh mẽ vững chắc theo hướng sản xuất thâm canh, gắn với đa canh, sản xuất hàng hoá và có hiệu quả kinh tế cao. CCCTr là một thực tế khách quan, được hình thành từ điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội cụ thể và vận động theo thời gian [41], [67], [72]. CCCTr hợp lý là phát triển hệ thống cây trồng (HTCTr) mới trên cơ sở cải tiến CCCTr cũ hoặc phát triển HTCTr mới trên cơ sở tổ hợp lại các công thức luân canh, tổ hợp lại các thành phần cây trồng, giống cây trồng, nhằm đảm bảo các thành phần trong hệ thống có mối quan hệ tương tác với nhau, thúc đẩy lẫn nhau, nhằm khai thác tốt nhất lợi thế về điều kiện đất đai, tạo cho hệ thống có sức sản xuất cao và bảo vệ môi trường sinh thái [51], [64], [70]. Ở góc độ sinh thái học, bố trí cơ cấu cây trồng hợp lý là lựa chọn một cấu trúc cây trồng trong hệ sinh thái nhân tạo, nhằm đạt được năng suất sơ cấp cao nhất.

Xét về mặt hiệu quả kinh tế thì CCCTr hợp lý cần thoả mãn sự thay đổi các hệ thống canh tác theo các tiến bộ kỹ thuật đưa vào sao cho tiến bộ hơn và tiến tới hệ thống bền vững hơn [60], [35]. Như vậy, cơ cấu cây trồng hợp lý là sự định hình về mặt tổ chức cây trồng trên đồng ruộng bao gồm cây trồng, vị trí cây trồng và tỷ lệ diện tích từng loại cây trồng cùng với mối quan hệ hữu cơ giữa các loại cây trồng với nhau, có tính chất xác định lẫn nhau trong cơ cấu để tạo thành hệ thống cây trồng cùng nhóm [70]. Cải tiến cơ cấu cây trồng hợp lý có vai trò quan trọng thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu sản xuất nông nghiệp phát triển, tăng giá trị tổng sản phẩm, tăng giá trị hàng hoá, tăng thu nhập và nâng cao đời sống của nhân dân [32]. Hệ thống cây trồng có nội hàm gồm loại cây trồng, giống cây trồng và công thức luân canh cây trồng [73].

Như vậy có thể thấy cơ cấu cây trồng là một khái niệm có đặc trưng về số lượng, tỷ lệ, cách sắp xếp cây trồng ở một điều kiện sinh thái của một vùng cụ thể [58], [66], [81]. Cơ cấu cây trồng hiện tại ở Việt Nam được hình thành từ nền nông nghiệp sản xuất hàng hóa nhỏ lấy hộ nông dân làm đơn vị sản xuất tự chủ với đặc điểm ruộng đất ít, lại phân tán làm nhiều mảnh, manh mún, có điều kiện tự nhiên khác nhau, các hộ nông dân thường là ít vốn, trình độ khoa học công nghệ lại rất khác 7 nhau, làm nông nghiệp có tính tự phát cao và kết quả là giá thành sản xuất cao, chất lượng nông sản thấp và không đồng đều [59]. Cơ cấu cây trồng mới được xây dựng theo hướng sản xuất hàng hóa tập trung có chất lượng cao nhằm đạt được hiệu quả kinh tế cao và phát triển bền vững [59]. Nông nghiệp thành phố được hình thành ở khu đô thị (vườn hoa, cây xanh) và các khu ngoại thành.

Nông nghiệp ngoại thành có 2 bộ phận là nông nghiệp trong vườn nhà và nông nghiệp đồng ruộng [59]. Những yếu tố chi phối sự hình thành cơ cấu cây trồng Theo Phạm Chí Thành và CS. (1996) [57], người nông dân trồng trọt loại cây gì, diện tích bao nhiêu vào lúc nào, ở đâu, kỹ thuật áp dụng, luân canh cây trồng như thế nào là tùy thuộc vào điều kiện tự nhiên (đất đai, khí hậu.), điều kiện kinh tế (giao thông, thủy lợi. nhu cầu thị trường) và điều kiện xã hội (chính sách của nhà nước, phong tục tập quán.

Các nhóm vếu tố này được xếp vào nhóm yếu tố bên ngoài chi phối các quyết định của người nông dân. Nông nghiệp Việt Nam hiện tại còn ở mức sản xuất hàng hóa nhỏ do các hộ nông dân chủ động sản xuất trên diện tích canh tác của mình. Vì vậy, việc lựa chọn cơ cấu cây trồng còn phụ thuộc vào điều kiện cụ thể của nông hộ như: đất đai, lao động, vốn, kỹ năng, trình độ sản xuất… 1. Một số yếu tố tự nhiên (1) Yếu tố khí hậu Cây trồng có quan hệ qua lại và phức tạp với các điều kiện tự nhiên, trong đó có yếu tố khí hậu.

Diễn biến khí hậu thường được thể hiện bởi thời tiết, chúng là những nhân tố tác động mạnh mẽ đến cây trồng, được thể hiện qua năng suất (cao hay thấp) và chất lượng nông sản (tốt hay xấu). Vì vậy, nghiên cứu CCCTr, điều cần quan tâm đầu tiên là các yếu tố thời tiết cấu thành khí hậu. Nói đến vai trò của khí hậu đối với sản xuất cây trồng, V. Vavilop cho rằng: "Biết được các yếu tố khí hậu, chúng ta sẽ xác định được năng suất, sản lượng mùa màng, chúng mạnh hơn cả kinh tế, mạnh hơn cả kỹ thuật".

Những điều kiện khí hậu được xác định cho nông nghiệp là ánh sáng, nhiệt độ và chế độ nước. Đó là những yếu tố không thể thiếu và thay thế được đối với sự sống của cây trồng. Ngoài ra, cũng phải thấy "khí hậu nào, đất nào, cây đó", cho nên khí hậu là yếu tố quyết định sự phân bố động, 8 thực vật trên trái đất, ngay cả mạng lưới sông ngòi, độ màu mỡ của đất cũng là hệ quả của khí hậu [82], [83]. * Ánh sáng Ánh sáng cung cấp năng lượng cho quá trình tổng họp chất hữu cơ của cây.

Ánh sáng là yếu tố biến động, ảnh hưởng đến năng suất, cần xác định yêu cầu của cây trồng về cường độ chiếu sáng và khả năng cung cấp ánh sáng từng thời kỳ trong năm để bố trí cây trồng hợp lý. Mỗi cây trồng có yêu cầu ánh sáng khác nhau. Theo Lý Nhạc và cs. (1987) [43], các loại cây quang hợp theo C4 và cây CAM là những cây ưa sáng, đồng thời cũng là cây ưa nóng.

Các cây C3 yêu cầu ánh sáng thấp hơn. Khả năng cung cấp ánh sáng cho cây: Độ dài ngày dùng để xác định thời gian sinh trưởng của cây, muốn biết khả năng cung cấp ánh sáng cho cây, cần biết bức xạ và số giờ nắng hàng tháng hoặc số giờ nắng bình quân ngày. Khi xem xét vai trò của ánh sáng (độ dài ngày ngắn hay dài) đối với cây trồng phải xem xét độ dài ngày theo mùa sinh trưởng của cây trồng [35], [83]. Để bố trí HTCTr phù hợp, đạt năng suất cao và ổn định cần phải căn cứ vào nhu cầu của cây về nhiệt độ và ánh sáng ở giai đoạn cuối của quá trình sinh trưởng, phát triển của cây trồng và tình hình nhiệt độ, ánh sáng từng tháng trong năm.

* Nhiệt độ Theo Nguyễn Văn Viết (2007) [83], diễn biến của nhiệt độ có ý nghĩa quyết định đến cơ cấu thời vụ gieo trồng khi các điều kiện khác được bảo đảm, vì theo Xelianinop G. thì "Cây trồng bắt đầu sinh trưởng ở nhiệt độ nào thì kết thúc sinh trưởng ở nhiệt độ đó". Từng loại cây, giống cây, các bộ phận của cây, các quá trình sinh lý của cây. phát triển thích hợp và chỉ an toàn trong khoảng nhiệt độ nhất định.

Theo Lý Nhạc và cs. (1987) [43] cây ưa nóng là những cây trong 2 tháng cuối yêu cầu nhiệt độ trên 20°C, cây ưa lạnh là những cây trong 2 tháng cuối yêu cầu nhiệt độ dưới 20°C. Nếu không có nhiệt độ phù hợp với đặc tính ưa nhiệt của cây dẫn đến năng suất giảm. Căn cứ vào yêu cầu nhiệt độ của từng nhóm cây: ưa nóng, ưa lạnh hay ngày ngắn để bố trí HTCTr trong năm.

* Lượng mưa Nước là yếu tố đặc biệt quan trọng đối với cây trồng. Cây trồng đòi hỏi một lượng nước lớn gấp nhiều lần khối lượng chất khô của chúng.