MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Rừng vốn được xem là "lá phổi" của trái đất, có vai trò rất quan trọng trong việc duy trì cân bằng sinh thái và sự đa dạng sinh học trên hành tinh chúng ta. Bởi vậy, bảo vệ rừng và nguồn tài nguyên rừng luôn trở thành một một yêu cầu, nhiệm vụ không thể trì hoãn đối với tất cả các quốc gia trên thế giới trong đó có Việt Nam. Đó là một thách thức vô cùng to lớn đòi hỏi mỗi cá nhân, tổ chức thuộc các cấp trong một quốc gia và trên thế giới nhận thức được vai trò và nhiệm vụ của mình trong công tác phục hồi và phát triển rừng.
Rừng là một hệ sinh thái mà quần xã cây rừng giữ vai trò chủ đạo trong mối quan hệ tương tác giữa sinh vật với môi trường. Rừng là hơi thở của sự sống, là một nguồn tài nguyên vô cùng quý giá, nó giữ một vai trò rất quan trọng trong quá trình phát triển và sinh tồn của loài người. Rừng còn giữ vai trò đặc biệt quan trọng đối với việc phát triển kinh tế như: cung cấp nguồn gỗ, tre, nứa, đặc sản rừng, các loại động, thực vật có giá trị trong nước và xuất khẩu, ngoài ra nó còn mang ý nghĩa quan trọng về cảnh quan thiên nhiên và an ninh quốc phòng. Rừng bảo vệ đất, tăng độ phì nhiêu, bồi dưỡng tiềm năng cho đất.
Trong các sản vật thiên nhiên ban tặng cho người dân Phú Bình thì Trám đen một trong những đặc sản nổi tiếng của mảnh đất Hà Châu. Trám đen là cây thân mộc, có thể sống trên một trăm năm, ra hoa vào tháng hai, chín quả vào tháng bẩy, quả trám hình thoi, khi chín có màu đen, cùi trám màu vàng, hạt trám nhọn hai đầu, nhân Trám trắng ngần. Theo người dân xã Hà Châu, cây Trám đen được trồng bằng hạt tại Hà Châu từ hàng trăm năm nay. Trung bình từ 7-8 năm cây Trám mới cho quả, tỷ lệ cây cái chỉ chiếm khoảng 30%.
Trên đồng đất Hà Châu, ở những diện tích đất đồi, đất soi bãi, e 2 cây Trám là cây cho thu nhập cao nhất. Trên diện tích trồng trám còn có thể trồng xen được quýt, nhót, sắn và một số loại cây trồng khác. Cây trám đen có tên khác: Bùi, Co mác bây (Tày, Nùng). Tên khoa học: Canarium tramdenum Dai & Yakovl.
Trám đen là cây gỗ lớn, cao trung bình từ 25 - 30 m, đường kính ngang ngực có thể tới 90cm hoặc hơn. Ở nước ta, Trám đen thường mọc tự nhiên rải rác trong các khu rừng nhiệt đới, lá rộng thường xanh, từ các tỉnh vùng núi phía Bắc đến miền Trung và Tây Nguyên. Hiện nay trám đen đã được gây trồng khá rộng rãi ở các tỉnh phía Bắc và Bắc Trung bộ, kể cả vùng trung du và miền núi, nhất là trồng phân tán trong các vườn rừng, vườn hộ quanh nhà hay quanh vườn để lấy quả. Cách đây nhiều năm về trước, cây trám đã có mặt trên đất đồi, đất bãi của xã Hà Châu.
Đó là những cây Trám bản địa mọc rải rác ở trong vườn đồi của các hộ gia đình với chủng loại phong phú đặc biệt là cây Trám đen. Trám mọc thành khu xen với các loại cây tự nhiên khác trên địa bàn xã Hà Châu, huyện Phú Bình. Cây Trám có nhiều công dụng có thể dùng làm nến, hương, dầu thơm, keo dán, dược liệu, quả chứa nhiều canxi, vitamin C, sắt và các chất hữu cơ có tác dụng bổ tỳ vị, phòng ngừa tả, cảm cúm. Nói về hiệu quả của cây trám, ông Đoàn Văn Kim cho biết gia đình ông hiện có gần 20 cây trám tự nhiên và trám ghép, năm 2008, đã cho thu hoạch gần 2 tấn quả, trị giá hơn 12 triệu đồng, cao gấp nhiều lần so với cây sắn, xoan, bạch đàn giống cũ trồng trên cùng một diện tích.
Và nhiều hộ nông dân khác ở trong xã. Ngoài quả trám làm thực phẩm, người dân còn khai thác nhựa để bán cho các cơ sở làm hương, nến, chế keo dán, sơn, dầu thơm. Ngoài ra tiềm năng để phát triển cây Trám trên xã Hà Châu còn rất lớn, nhu cầu của nhiều hộ trong xã còn mông muôn được sự quan tâm đâu tư, khoa học để phát triển cây Trám. e 3 Bên cạnh những thuận lợi và lợi ích kinh tế từ cây Trám, đem lại người dân tại địa phương còn gặp không ít khó khăn về nhiều mặt như, tiếp thu những tiến bộ khoa học còn hạn chế vào khâu kỹ thuật trồng Trám, không có nguồn vốn, giống tốt, kỹ thuật cải tạo vườn Trám của họ.
Chính từ những vấn đề nêu trên, được sự đồng ý của ban giám hiệu của Ban giám hiệu nhà trường, Ban chủ nhiệm khoa Lâm Nghiệp tôi tiến hành nghiên cứu đề tài này để góp phần nào giải quyết các khó khăn “Nghiên cứu lựa chọn cây Trám đen ưu việt phục vụ công tác nhân giống và cải tạo vườn tạp bằng cây ghép tại xã Hà Châu, huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên”. Mục đích nghiên cứu - Lựa chọn được một số cây Trám đen ưu việt, phục vụ cho công tác nhân giống. - Cải tạo vườn tạp hộ gia đình bằng cây ghép. Mục tiêu nghiên cứu - Điều tra đánh giá và xác định tọa độ và nơi phân bố cây Trám đen có tính ưu việt phục vụ cho công tác nhân giống.
- Cải tạo vườn tạp quy mô hộ gia đình bằng cách trồng bổ sung cây ghép và ghép tại gốc một số cây Trám hạt sẵn có. - Đề xuất một số biện pháp kỹ thuật trong lựa chọn cây mẹ và cải tạo vườn tạp bằng cây ghép cấp hộ gia đình. Ý nghĩa của đề tài - Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học Sự thành công của đề tài này là làm quen với công tác nghiên cứu khoa học gắn liền với giữa lý thuyết và thực hành. Đồng thời sẽ đánh giá được mức độ thành công trong việc lựa chon cây mẹ lấy cành và kỹ thuật cải tạo bằng cây ghép.
Mặt khác đề tài là tư liệu để tiếp tục theo dõi, nghiên cứu, đánh giá các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình sinh trưởng và phát triển của cây e 4 Trám ghép. Từ đó làm cơ sở khoa học đưa ra quy trình kỹ thuật chọn cây mẹ và cải tạo vườn tạp. - Ý nghĩa trong thực tiễn sản xuất Nghiên cứu đánh giá thực tế tình hình sinh trưởng của cây Trám ghép, từ đó áp dụng những tiến bộ kỹ thuật để làm tài liệu cũng như truyền đạt thông tin đến cho người dân. e 5 PHẦN 2 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 2.
Tổng quan cây Trám đen 2. Tổng quan đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu là cây Trám đen ghép thuộc chi Trám (Canarium), họ Trám (Bureraceae), bộ Cam (rutales). Tên chi Canarium có nguồn gốc từ ngữ hệ Nam Á. Trám đen được giám định tên khoa học Pimela nigra Lour.
từ năm 1790 (Loureiro); sau đó được chuyển tên khoa học là Canarium nigrum (Lour. Năm 1985, hai nhà thực vật Trần Định Đại và Yakolev đã giám định lại tên hợp pháp của loài trám đen là C. Cây Trám còn có một số tên gọi khác như: Ở Anh, Pháp. gọi là Ô liu, ở Thái Lan gọi là Sam chim và có tên thương mại là Ô liu Trung Quốc.
Ở Việt Nam đa số các tỉnh gọi là Cây Trám trắng, Trám đen, ở Nam Bộ gọi Trám là Càna, người Khơ me gọi Trám là Khana. Tiếng tày là Bùi, tiếng Nùng là Co mác bây [6]. Đặc điểm phân bố Cây Trám mọc tự nhiên trên thế giới phân bố chủ yếu ở Châu Á từ 18 - 270 vĩ độ Bắc ở các nước như: Việt Nam, Ấn Độ, Lào, Mianma, Malayxia, Nhật Bản, Trung Quốc (Phúc Kiến, Quảng Đông, Quảng Tây, Hải Nam, Đài Loan. Phân bố trong rừng nguyên sinh và thứ sinh ở hầu hết các tỉnh miền Bắc, nhiều nhất ở Quảng Bình, Nghệ An, Vĩnh Phúc, Bắc Thái….
ở độ cao từ 500m trở xuống. Thường mọc rải rác trong rừng, hỗn giao với các loài: Lim xanh, Xoan đào, Lim xẹt, Ngát, Cồng sữa, Bứa, Gội, Vên vên…. nhưng cũng có khi mọc thành loại hình Trám chiếm ưu thế rõ rệt, hoặc Trám + Vên vên hay Trám + Lim xanh. e 6 Cây ưa sáng mọc nhanh, ưa đất sét pha, tầng đất dày, độ ẩm trung bình, mọc nhiều ở những nơi độ dốc thấp, cá biệt có thể sống được cả trên đất sỏi.
Khả năng tái sinh hạt mạnh dưới tán rừng có tàn che 0,3-0,4. Ra hoa tháng 4-5. Quả chín tháng 10-12 [6]. Đặc điểm hình thái Cây gỗ lớn, cao 25-30m, đường kính tới 90cm.
Thân thẳng, phân cành cao. Vỏ màu nâu nhạt khi đẽo ra có mủ màu đen. Toàn thân có mùi thơm hắc. Gỗ nhẹ, mềm, màu xám trắng.
Lá kép lông chim 1 lần lẻ, không có lá kèm. Lá chét hình thuôn trái xoan, dài 6-12cm, rộng 3-6cm, phiến cứng, giòn, mặt trên bóng, mặt dưới sẫm hơn, đầu và đuôi lá hơi lệch. Gân bên 8-10 đuôi. Cuống lá chét dài 0,5cm.
Hoa tự chùm hình viên thuỳ, thường dài hơn lá, hoàn toàn nhẵn. Hoa màu trắng vàng nhạt, cuống lá bắc dạng vảy, cuống hoa dài 1,5-2cm. Quả hạch hình trứng dài, dài 3,5-4,5cm, rộng 2-2,5cm, nhân 3 ô không đều. Khi chín màu tím đen.
Hình dáng lá cây con thay đổi nhiều, từ lá xẻ thuỳ lên lá đơn, cuối cùng mới sinh lá kép như cây trưởng thành. Đặc điểm sinh thái Cây Trám phù hợp với hầu hết các loại đất có nguồn gốc đá mẹ khác nhau, thành phần cơ giới từ thịt nhẹ đến sét nhẹ, mùn còn khá, tầng đất dầy trên 50cm, thoát nước và còn tính chất đất rừng. Độ pH thích hợp 4-5. Trong tự nhiên Trám thường xuất hiện ở những nơi ven sông suối.
Cây Trám phù hợp với nhiệt độ trung bình năm 21 - 250, lượng mưa bình quân năm 1500-2000mm. Cây Trám là loài cây mọc nhanh, ưa sáng, mọc tốt khi xen kẽ với các loài cây (Hu đay, Đom đóm. Trong rừng tự nhiên thường chiếm ở tầng trên nhưng trong giai đoạn 2 năm đầu cần phải che bóng, sau đó hoàn toàn ưa sáng, là loài cây chịu nhiệt kém, thoát hơi nước mạnh. Cây trồng 5 - 6 năm bắt đầu ra hoa, nếu trồng bằng cây ghép thì sau 3 năm có thể sẽ ra hoa.
Cây ra hoa vào tháng 2- 3, quả chín vào tháng 9-10. Giá trị kinh tế Quả Trám đen đã được dùng làm thực phẩm rất lâu đời ở Việt Nam. Quả trám “ỏm” là món ăn quen thuộc trong các bữa cơm của các gia đình ở miền Bắc trước kia. Từ quả trám có thể chế biến thành nhiều món ăn ngon như: trám kho cá, trám nhồi thịt.
Quả trám còn được dùng để làm ô mai mặn, ngọt được nhiều người ưa thích.