CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU DIỄN BIẾN CHẤT LƯỢNG NƯỚC VÀ CÁC BIỆN PHÁP QUẢN LÝ CHẤT LƯỢNG NƯỚC SÔNG 1. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU TRÊN THẾ GIỚI Nghiên cứu (đánh giá) diễn biến chất lượng môi trường nói chung và nghiên cứu diễn biến chất lượng nước nói riêng thực chất là quá trình phân tích, đánh giá hiện trạng môi trường. Mục đích của công việc này là cung cấp các thông tin đáng tin cậy về diễn biến môi trường theo không gian của mỗi vùng, mỗi quốc gia và theo các mốc thời gian để hỗ trợ quá trình ra các quyết định về phát triển kinh tế xã hội bền vững và chính sách quản lý môi trường phù hợp[12]. Vì vậy, theo luật pháp qui định, ở hầu hết các nước phát triển như Mỹ, Anh, Pháp, Thụy Điển, Nhật, Canada… từ những năm 1970 trở lại đây và phần lớn các nước đang phát triển như Trung Quốc, Thái Lan, Ấn Độ, Pakistan, Malaysia, Mexico, Nam Phi,…từ nhứng năm 1990 trở lại đây, ngoài việc tiến hành nghiên cứu xây dựng báo cáo hiện trạng môi trường tổng quát của quốc gia, người ta thường tập trung nghiên cứu, đánh giá hiện trạng và diễn biến môi trường, tiến hành quan trắc môi trường, kiểm soát nguồn thải và đề xuất các giải pháp bảo vệ môi trường kịp thời ở các điểm “nóng” về môi trường hay các vấn đề môi trường bức bách của mỗi quốc gia.
Ví dụ nư ở vùng Vịnh San Francisco (Mỹ) do phát triển mạnh đô thị và công nghiệp xung quanh Vịnh đã gây ra ô nhiễm nhiễm môi trường nghiêm trọng, nên người ta đã xây dựng hệ thống quan trắc môi trường , thường xuyên đánh giá diễn biến môi trường và áp dụng các giải pháp bảo vệ môi trường cho vùng Vịnh này đã gần 40 năm qua (từ 1970 đến nay). Học viên: Lê Kim Thoa Viện KHCNMT 4 Luận văn thạc sỹ 2006-2008 Tuơng tự như vậy đối với vùng hồ Lgunna ở Metro Manila (Philippines) người ta đã xây dựng chương trình quan trắc lâu dài để đánh giá diễn biến môi trường nước hồ, đề ra và thực hiện các giải pháp bảo vệ môi trường kịp thời đối với hồ. Quan trắc và đánh giá diễn biến môi trường không khí cũng như đề ra các chính sách và giải pháp bảo vệ môi trường riêng cho thành phố Osaka (Nhật Bản), quan trắc và đánh giá diễn biến môi trường nước ở Vịnh Minamata (tỉnh Kumamoto, Nhật Bản) từ 1960 đến nay, hay tương tự kiểm soát ô nhiễm nhiễm không khí ở vùng công nghiệp Ingolstadt (Công hòa liên bang Đức). Ở Kenya đã xây dựng một chương trình quản lý môi trường riêng cho hồ Nakuru vì hồ này đã trở nên ô nhiễm nghiêm trọng do tác động của phát triển đô thị và công nghiệp xung quanh hồ.
Nước hồ này đã bị ô nhiễm nhiễm kim loại nặng, thuốc bảo vệ thực vật, độ pH lên tới 10,5, độ dẫn điện trung bình là 36ms/cm, đa dạng sinh học của hồ bị suy giảm nghiêm trọng [12]. WB, ADB, ESCAP, UNDP, UNEP đã đề xuất nhiều phương pháp và hướng dẫn đánh giá tác động tương hỗ giữa phát triển kinh tế - xã hội – và diễn biến môi trường, cũng như đưa ra các giải pháp bảo vệ môi trường và bảo tồn thiên nhiên phù hợp với quy hoạch phát triển KT-XH nhằm mục đích phát triển bền vững. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Ở VIỆT NAM Ở Việt Nam, trong thời gian 10 năm qua cũng như trong thời gian tới quá trình đô thị hóa và phát triển công nghiệp đã và sẽ diễn ra rất sôi động đặc biệt là các vùng kinh tế trọng điểm của nước ta trong đó có thủ đô Hà Nội. Thực tế cho thấy diễn biến môi trường của thủ đô Hà Nội nói riêng và trên cả nước nói chung đang diễn ra ngày càng phức tạp, dẫn tới suy thoái tài nguyên môi trường đặc biệt là môi trường nước mặt.
Vì vậy, thực hiện các biện pháp phòng ngừa trong đó việc đánh giá diễn biến và dự báo môi trường cho mỗi vùng là việc làm hết sức cấp bách. Trong khả năng và khuôn khổ của luận văn Học viên: Lê Kim Thoa Viện KHCNMT 5 Luận văn thạc sỹ 2006-2008 này, tác giả không thể đánh giá diễn biến và dự báo môi trường nói chung cho toàn vùng thủ đô Hà Nội, vấn đề này đã được Phạm Ngọc Đăng chủ trì nghiên cứu trong Đề tài KHCN 07.11 “Nghiên cứu dự báo diễn biến môi trường và đề xuất các giải pháp BVMT Hà Nội đến năm 2010-2020”. Do vậy, luận văn này chỉ tập trung nghiên cứu và đánh giá diễn biến và dự báo chất lượng nước các sông chính trên địa bàn Hà Nội. Như đã trình bày ở trên, do tính cấp bách về đánh giá và dự báo môi trường ở nước ta hiện nay nên đã có nhiều đề tài nghiên cứu khoa học về lĩnh vực này như: - Nghiên cứu biến động môi trường do các hoạt động kinh tế và quá trình đô thị hóa gây ra, các biện pháp làm sạch, đảm bảo phát triển bền vững vùng Hạ Long – Quảng Ninh – Hải Phòng.06, Đặng Trung Thuận chỉ trì.
- Nghiên cứu đánh giá sự biến đổi môi trường do việc thực hiện quy hoạch và kế hoạch phát triển KTXH Tây Nguyên, giai đoạn 1996-2010.05, Nguyễn Trọng Yêm Chủ trì. - Nghiên cứu biến động môi trường do quy hoạch phát triển KTXH, các biện pháp kiểm soát bảo đảm phát triển bền vững đồng bằng song Hồng.04, Phan Huy Chi chủ trì. - Nghiên cứu các giải pháp đảm bảo môi trường tại một số khu đô thị và công nghiệp trọng điểm ở Thành phố Hồ Chí Minh và vùng phụ cận.12, Lâm Minh Triết chủ trì. Trong các nghiên cứu trên, các tác giả đã xây dựng phương pháp đánh giá sự biến động môi trường và lập bản đồ đánh giá sự biến động môi trường theo các thành phần môi trường vùng Tây Nguyên (Nguyễn Trọng Yêm và nnk, 2000).
Sử dụng các mô hình toán để dự báo diến biến chất lượng môi trường theo các kịch bản phát triển quy hoạch vùng ĐBSH (Phan Huy Chi và nnk, Học viên: Lê Kim Thoa Viện KHCNMT 6 Luận văn thạc sỹ 2006-2008 2000). Với những phương pháp đã lựa chọn, đề tài KHCN.11 đã đưa ra những dự báo có cơ sở định lượng về môi trường nước, không khí, chất thải rắn, tiếng ồn, giao thông,… và cho thấy tùy thuộc vào kịch bản phát triển mà các thông số môi trường biến đổi với các mức độ khác nhau (Phạm Ngọc Đăng và nnk, 1998). Đối với các lưu vực sông lớn trên địa bàn cả nước như lưu vực sông Đồng Nai – Sài Sòn, lưu vực sông Nhuệ - Đáy, lưu vực sông Cầu, Cục BVMT thuộc Bộ TNMT đã xây dựng và thực hiện chương trình quan trắc diến biến chất lượng lượng nước cho 3 lưu vực này. Kết quả quan trắc chất lượng nước của chương trình này bắt đầu từ năm 2005 đến nay là cơ sở dữ liệu quan trọng cho việc đánh giá và dự báo biến đổi chất lượng môi trường nước các sông thuộc lưu vực do tác động của quá trình phát triển kinh tế xã hội.
Ngoài các đề tài NCKH cấp Nhà nước kể trên thì trong lĩnh vực nghiên cứu này còn có một số đề tài nghiên cứu độc lập có liên quan như: 1. Đánh giá hiện trạng môi trường 6 vùng KTXH của Việt Nam, đề tài thực hiện trong 2 năm: 2001-2002, năm thứ nhất: Đánh giá hiện trạng môi trường vùng Đông Nam Bộ (Chủ trì thực hiện: Mai Hà, Ngô Kiều Oanh). Xây dựng cơ sở khoa học quản lý môi trường lưu vực sông Đồng Nai, 2002 (Chủ trì, Lê Trình). Các đề tài quan trắc và đánh giá hiện trạng môi trường của các Sở Tài nguyên và Môi trường các tỉnh, thành trên cả nước và các trạm quan trắc và phân tích môi trường Quốc gia trong những năm gần đây.
CÁCH TIẾP CẬN VÀ CÁC PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU DIỄN BIẾN CHẤT LƯỢNG NƯỚC 1.1 Cách tiếp cận - Phương pháp kế thừa: Khai thác và kế thừa các kết quả điều tra, nghiên cứu và các báo cáo khoa học đã có về môi trường tại vùng thành phố Hà Học viên: Lê Kim Thoa Viện KHCNMT 7 Luận văn thạc sỹ 2006-2008 Nội. Thu thập, phân tích và tổng hợp các thông tin môi trường hiện có của thành phố Hà Nội, các kết quả nghiên cứu của các đề tài có liên quan đã được thực hiện trong 5 năm trở lại đây. - Tiến hành khảo sát và quan trắc thực tế: tiến hành khảo sát và thu mẫu, phân tích tại khu vực cảng Hà Nội trên sông Hồng (sông lớn nhất tại Hà Nội) vào mùa khô năm 2008 nhằm phản ánh chân thực nhất chất lượng nước sông Hồng tại địa phận Hà Nội. Các phương pháp thu mẫu, bảo quản và xử lý mẫu được thực hiện theo các TCVN đã ban hành: - TCVN 5996-1995 - Hướng dẫn lấy mẫu nước sông, suối - TCVN 5992-1995 - Hướng dẫn kỹ thuật lấy mẫu - TCVN 5993 - 1995 - Hướng dẫn bảo quản, xử lý mẫu - TCVN 6002 - 1995 - Xác định mangan - TCVN 5990 - 1995 - Xác định thuỷ ngân - TCVN 5988 - 1995 - Xác định thuỷ ngân - TCVN 6492 - 1999 – Xác định pH - TCVN 6187 – 2: 1996 – Xác định Coliform - TCVN 4566 – 88 - Xác định BOD 5 - v.
- Vận dụng phương pháp đánh giá nhanh chất thải để xác định một cách định lượng các nguồn thải gây ô nhiễm chất lượng nước trên các sông chính thuộc địa bàn Thành phố Hà Nội. Phương pháp luận đánh giá diễn biến và dự báo chất lượng môi trường nước tại thành phố Hà Nội • Nhận dạng các tác động Để đánh giá diễn biến và dự báo ô nhiễm môi trường nước, trước hết cần phải nhận dạng đày đủ các tác động của phát triển kinh tế xã hội đối với môi trường nước. Vì hầu hết các tác động của phát triển KTXH đều có tác Học viên: Lê Kim Thoa Viện KHCNMT 8 Luận văn thạc sỹ 2006-2008 động đến chất lượng môi trường nước, như là tác động của phát triển đô thị, phát triển công nghiệp, thương mại, du lịch, nông, lâm thủy sản,. trong đó tác động mạnh nhất là do phát triển đô thị và công nghiệp.
Dưới đây là nhận dạng các tác động môi trường nước do sự phát triển công nghiệp và đô thị tại thành phố Hà Nội [15].