Nghiên cứu đặc điểm cấu trúc và tái sinh tự nhiên rừng khộp nam tây nguyên tại huyện di linh tỉnh lâm đồng

Nghiên cứu đặc điểm cấu trúc và tái sinh tự nhiên rừng khộp tại huyện Di Linh, tỉnh Lâm Đồng, góp phần bảo tồn và phát triển bền vững.

• Tác giả: Hoàng Tất Dương
• Người hướng dẫn: PGS. Bùi Thế Đồi
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Lâm Học
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Cấu Trúc Và Tái Sinh Tự Nhiên Rừng Khộp Nam Tây Nguyên Tại Huyện Di Linh, Tỉnh Lâm Đồng
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sỹ Khoa Học Lâm Nghiệp
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Trên thế giới
• 1.1.1. Nghiên cứu về cấu trúc rừng
• 1.1.2. Nghiên cứu về tái sinh rừng
• 1.2. Ở Việt Nam
• 1.2.1. Nghiên cứu về cấu trúc rừng
• 1.2.2. Nghiên cứu về tái sinh rừng
• 1.2.3. Rừng “khộp” ở Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.1.1. Mục tiêu lý luận
• 2.1.2. Mục tiêu thực tiễn
• 2.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2.2. Phạm vi nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.3.1. Nghiên cứu xác định hiện trạng các trạng thái rừng khộp
• 2.3.2. Nghiên cứu đặc điểm cấu trúc rừng khộp
• 2.3.3. Nghiên cứu đặc điểm tái sinh tự nhiên (TSTN)
• 2.3.4. Đề xuất một số giải pháp quản lý bền vững rừng khộp Nam Tây Nguyên
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Quan điểm phương pháp luận
• 2.4.2. Phương pháp thu thập số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM CƠ BẢN CỦA KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Vị trí địa lý và diện tích
• 3.2. Địa hình, địa thế
• 3.3. Cơ cấu dân số
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Hiện trạng rừng khộp tại huyện Di Linh, tỉnh Lâm Đồng
• 4.2. Đặc điểm cấu trúc của các trạng thái rừng ở Khu vực nghiên cứu
• 4.2.1. Một số chỉ tiêu sinh trưởng của tầng cây gỗ
• 4.2.2. Tổ thành và mức độ tương đồng của tầng cây cao trong các ÔTC
• 4.2.3. Mức độ thường gặp của các loài cây trong Trạng thái rừng
• 4.2.4. Cấu trúc tầng thứ và độ tàn che của rừng
• 4.3. Kết quả nghiên cứu đặc điểm tái sinh tự nhiên dưới tán rừng
• 4.3.1. Tổ thành và mật độ cây tái sinh
• 4.3.2. Phẩm chất và nguồn gốc cây tái sinh
• 4.3.3. Đặc điểm phân bố số cây tái sinh theo cấp chiều cao
• 4.3.4. Đặc điểm phân bố của cây tái sinh trên bề mặt đất
• 4.3.5. Một số nhân tố ảnh hưởng đến tái sinh tự nhiên
• 4.3.5.1. Ảnh hưởng của độ tàn che đến tái sinh tự nhiên
• 4.4. Đề xuất một số giải pháp quản lý bền vững rừng tại khu vực nghiên cứu
• 4.4.1. Giải pháp kỹ thuật tác động vào rừng
• 4.4.2. Giải pháp bảo vệ và phục hồi rừng
• KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Cấu Trúc Rừng Khộp Nam Tây Nguyên

Nghiên cứu cấu trúc rừng và tái sinh tự nhiên là yếu tố then chốt để quản lý rừng hiệu quả, đặc biệt là đối với rừng khộp Nam Tây Nguyên. Mặc dù các nghiên cứu về cấu trúc và tái sinh rừng đã được thực hiện rộng rãi, nhưng vẫn còn thiếu những nghiên cứu chuyên sâu về rừng khộp, một hệ sinh thái đặc trưng của Tây Nguyên. Rừng khộp, còn gọi là rừng lá rộng rụng lá, phân bố chủ yếu ở độ cao 300-500 mét. Sự hiểu biết hạn chế về giá trị kinh tế và đặc trưng lâm học của rừng khộp đã dẫn đến những tác động tiêu cực, như chuyển đổi sang trồng cây công nghiệp. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết cho ngành lâm nghiệp trong việc bảo tồn và phát triển bền vững rừng khộp.

1.1. Tầm Quan Trọng Nghiên Cứu Cấu Trúc Rừng Khộp

Nghiên cứu cấu trúc rừng khộp giúp hiểu rõ hơn về thành phần loài, mật độ cây, và sự phân bố của các tầng cây. Điều này cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng các biện pháp quản lý rừng phù hợp, đảm bảo đa dạng sinh học và giá trị sinh thái của rừng. Việc nắm bắt cấu trúc rừng cũng giúp dự đoán khả năng tái sinh tự nhiên và phục hồi rừng sau khai thác hoặc cháy rừng.

1.2. Vai Trò Của Tái Sinh Tự Nhiên Trong Rừng Khộp

Tái sinh tự nhiên là quá trình quan trọng để duy trì và phục hồi rừng khộp. Nghiên cứu về tái sinh tự nhiên giúp xác định các yếu tố ảnh hưởng đến sự nảy mầm, sinh trưởng và phát triển của cây con, từ đó đề xuất các biện pháp hỗ trợ tái sinh hiệu quả. Đặc biệt, cần quan tâm đến ảnh hưởng của lửa rừng, chăn thả gia súc, và khai thác gỗ đến quá trình tái sinh.

II. Thách Thức Bảo Tồn Rừng Khộp và Tái Sinh Tự Nhiên

Rừng khộp đang đối mặt với nhiều thách thức, bao gồm tác động của con người, biến đổi khí hậu, và suy thoái đất. Việc chuyển đổi rừng sang mục đích sử dụng đất khác, đặc biệt là trồng cây công nghiệp, đã gây ra mất mát lớn về diện tích và đa dạng sinh học. Biến đổi khí hậu làm tăng nguy cơ cháy rừng và hạn hán, ảnh hưởng tiêu cực đến tái sinh tự nhiên. Ngoài ra, sức ép từ chăn thả gia súc và khai thác gỗ trái phép cũng gây cản trở quá trình phục hồi của rừng. Cần có các giải pháp đồng bộ để giải quyết những thách thức này.

2.1. Tác Động Của Chuyển Đổi Mục Đích Sử Dụng Đất

Việc chuyển đổi rừng khộp sang trồng cây công nghiệp phá vỡ kết cấu sinh thái của rừng, làm suy giảm đa dạng sinh học và gây thoái hóa đất. Rừng khộp có vai trò quan trọng trong việc duy trì chu trình dinh dưỡng và điều hòa nguồn nước. Mất rừng khộp dẫn đến mất khả năng hoàn bù dinh dưỡng cho đất và tăng nguy cơ sa mạc hóa.

2.2. Ảnh Hưởng Của Biến Đổi Khí Hậu Đến Rừng Khộp

Biến đổi khí hậu làm tăng tần suất và cường độ của cháy rừng và hạn hán, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến tái sinh tự nhiên và sức chịu đựng của rừng. Các loài cây non dễ bị tổn thương bởi lửa rừng và thiếu nước, làm giảm khả năng phục hồi của rừng. Cần có các biện pháp phòng cháy chữa cháy rừng hiệu quả và các giải pháp thích ứng với biến đổi khí hậu.

2.3. Sức Ép Từ Hoạt Động Khai Thác và Chăn Thả

Khai thác gỗ trái phép và chăn thả gia súc quá mức gây cản trở quá trình tái sinh tự nhiên và làm suy giảm chất lượng rừng. Gia súc ăn cây con và làm nén chặt đất, ảnh hưởng đến sự nảy mầm và sinh trưởng của cây. Cần tăng cường công tác quản lý và kiểm soát các hoạt động này để bảo vệ rừng khộp.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Cấu Trúc và Tái Sinh Rừng Khộp

Nghiên cứu cấu trúc rừng và tái sinh tự nhiên đòi hỏi các phương pháp tiếp cận khoa học và toàn diện. Các phương pháp thường được sử dụng bao gồm điều tra thực địa, phân tích số liệu, và mô hình hóa. Điều tra thực địa giúp thu thập thông tin về thành phần loài, mật độ cây, đường kính thân cây, chiều cao cây, và độ tàn che. Phân tích số liệu giúp xác định các mối quan hệ giữa các yếu tố cấu trúc rừng và tái sinh tự nhiên. Mô hình hóa giúp dự đoán sự phát triển của rừng trong tương lai và đánh giá hiệu quả của các biện pháp quản lý.

3.1. Điều Tra Thực Địa và Thu Thập Dữ Liệu Rừng Khộp

Điều tra thực địa là bước quan trọng để thu thập thông tin chi tiết về cấu trúc rừng và tái sinh tự nhiên. Các ô tiêu chuẩn được thiết lập để đo đếm và ghi nhận các thông số như thành phần loài, mật độ cây, đường kính thân cây, chiều cao cây, độ tàn che, và số lượng cây tái sinh. Việc lựa chọn vị trí và kích thước ô tiêu chuẩn cần đảm bảo tính đại diện cho khu vực nghiên cứu.

3.2. Phân Tích Số Liệu và Đánh Giá Kết Quả Nghiên Cứu

Phân tích số liệu giúp xác định các mối quan hệ giữa các yếu tố cấu trúc rừng và tái sinh tự nhiên. Các phương pháp thống kê được sử dụng để tính toán các chỉ số như mật độ cây, độ đa dạng loài, và chỉ số tương đồng. Kết quả phân tích giúp đánh giá hiện trạng rừng và xác định các yếu tố ảnh hưởng đến tái sinh tự nhiên.

3.3. Ứng Dụng Mô Hình Hóa Trong Nghiên Cứu Rừng Khộp

Mô hình hóa giúp dự đoán sự phát triển của rừng khộp trong tương lai và đánh giá hiệu quả của các biện pháp quản lý. Các mô hình có thể mô phỏng sự tăng trưởng của cây, sự cạnh tranh giữa các loài, và ảnh hưởng của các yếu tố môi trường. Kết quả mô hình hóa cung cấp thông tin quan trọng cho việc lập kế hoạch quản lý rừng bền vững.

IV. Giải Pháp Quản Lý Bền Vững và Phục Hồi Rừng Khộp

Quản lý bền vững rừng khộp đòi hỏi sự kết hợp giữa các giải pháp kỹ thuật và chính sách. Các giải pháp kỹ thuật bao gồm bảo vệ rừng, phục hồi rừng, và quản lý rừng đa mục tiêu. Các giải pháp chính sách bao gồm tăng cường quản lý nhà nước, nâng cao nhận thức cộng đồng, và khuyến khích sự tham gia của cộng đồng địa phương. Mục tiêu là bảo tồn đa dạng sinh học, duy trì giá trị sinh thái, và đảm bảo lợi ích kinh tế cho cộng đồng.

4.1. Giải Pháp Kỹ Thuật Bảo Vệ và Phục Hồi Rừng Khộp

Bảo vệ rừng bao gồm các biện pháp phòng cháy chữa cháy rừng, ngăn chặn khai thác gỗ trái phép, và kiểm soát chăn thả gia súc. Phục hồi rừng bao gồm các biện pháp trồng cây bản địa, cải tạo đất, và hỗ trợ tái sinh tự nhiên. Cần lựa chọn các loài cây phù hợp với điều kiện sinh thái của rừng khộp và áp dụng các kỹ thuật trồng và chăm sóc cây hiệu quả.

4.2. Quản Lý Rừng Đa Mục Tiêu và Khai Thác Bền Vững

Quản lý rừng đa mục tiêu kết hợp giữa khai thác gỗ và các sản phẩm lâm nghiệp khác với bảo tồn đa dạng sinh học và giá trị sinh thái. Khai thác bền vững đảm bảo rằng việc khai thác không gây ảnh hưởng tiêu cực đến khả năng phục hồi của rừng. Cần áp dụng các kỹ thuật khai thác chọn lọc và luân phiên để duy trì cấu trúc rừng và tái sinh tự nhiên.

4.3. Chính Sách và Sự Tham Gia Của Cộng Đồng Địa Phương

Tăng cường quản lý nhà nước bao gồm việc hoàn thiện hệ thống pháp luật về bảo vệ rừng, tăng cường kiểm tra và xử lý vi phạm. Nâng cao nhận thức cộng đồng về vai trò của rừng khộp và tầm quan trọng của bảo tồn. Khuyến khích sự tham gia của cộng đồng địa phương trong quản lý rừng thông qua các chương trình chia sẻ lợi ích và trao quyền.

V. Ứng Dụng Nghiên Cứu Quản Lý Rừng Khộp Tại Di Linh Lâm Đồng

Nghiên cứu về cấu trúc rừng và tái sinh tự nhiên tại huyện Di Linh, tỉnh Lâm Đồng cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng các biện pháp quản lý rừng phù hợp với điều kiện địa phương. Kết quả nghiên cứu giúp xác định các khu vực ưu tiên bảo tồn, các khu vực cần phục hồi, và các khu vực có thể khai thác bền vững. Các giải pháp quản lý cần được điều chỉnh để phù hợp với đặc điểm sinh thái và kinh tế xã hội của địa phương.

5.1. Đánh Giá Hiện Trạng Rừng Khộp Tại Huyện Di Linh

Đánh giá hiện trạng rừng khộp tại huyện Di Linh bao gồm việc xác định diện tích, thành phần loài, mật độ cây, và tình trạng tái sinh. Kết quả đánh giá giúp xác định các vấn đề và thách thức trong quản lý rừng và đề xuất các giải pháp phù hợp.

5.2. Đề Xuất Các Biện Pháp Quản Lý Rừng Phù Hợp

Dựa trên kết quả nghiên cứu, đề xuất các biện pháp quản lý rừng phù hợp với điều kiện địa phương, bao gồm các biện pháp bảo vệ, phục hồi, và khai thác bền vững. Các biện pháp cần được điều chỉnh để phù hợp với đặc điểm sinh thái và kinh tế xã hội của huyện Di Linh.

5.3. Giám Sát và Đánh Giá Hiệu Quả Quản Lý Rừng

Thiết lập hệ thống giám sát và đánh giá hiệu quả của các biện pháp quản lý rừng. Các chỉ số giám sát bao gồm diện tích rừng, thành phần loài, mật độ cây, và tình trạng tái sinh. Kết quả giám sát giúp điều chỉnh các biện pháp quản lý để đạt được mục tiêu bảo tồn và phát triển bền vững rừng khộp.

VI. Kết Luận và Hướng Nghiên Cứu Tương Lai Về Rừng Khộp

Nghiên cứu cấu trúc rừng và tái sinh tự nhiên là yếu tố then chốt để quản lý bền vững rừng khộp. Cần tiếp tục nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng đến tái sinh tự nhiên, sức chịu đựng của rừng, và khả năng phục hồi của rừng. Các nghiên cứu trong tương lai cần tập trung vào việc phát triển các mô hình quản lý rừng thích ứng với biến đổi khí hậu và đáp ứng nhu cầu của cộng đồng địa phương.

6.1. Tổng Kết Kết Quả Nghiên Cứu và Đóng Góp

Tổng kết các kết quả nghiên cứu về cấu trúc rừng và tái sinh tự nhiên và đánh giá đóng góp của nghiên cứu vào việc quản lý rừng khộp. Nhấn mạnh tầm quan trọng của việc áp dụng các kết quả nghiên cứu vào thực tiễn quản lý rừng.

6.2. Hướng Nghiên Cứu Tương Lai và Đề Xuất

Đề xuất các hướng nghiên cứu tương lai về rừng khộp, bao gồm nghiên cứu về ảnh hưởng của biến đổi khí hậu, quản lý rừng đa mục tiêu, và sự tham gia của cộng đồng địa phương. Khuyến khích sự hợp tác giữa các nhà khoa học, nhà quản lý, và cộng đồng địa phương để bảo tồn và phát triển bền vững rừng khộp.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Hệ sinh thái rừng khộp (rừng lá rộng rụng lá hay rừng khô cây họ Dầu) là kiểu thảm thực vật đặc thù, phân bố tập trung tại khu vực Đông Nam Á và Tây Nguyên Việt Nam với tổng diện tích ước tính khoảng 500.000 ha. Riêng tại tỉnh Lâm Đồng, kết quả kiểm kê tài nguyên rừng ghi nhận diện tích rừng khộp đạt 7.941 ha, trong đó huyện Di Linh chiếm tỷ trọng lớn nhất với 4.111 ha, tương đương 52,01% diện tích toàn tỉnh. Mặc dù đóng vai trò xung yếu trong việc điều hòa nguồn nước, bảo vệ đất và duy trì nguồn gen đa dạng sinh học với hơn 404 loài thực vật cùng 38 loài động vật quý hiếm, rừng khộp tại Nam Tây Nguyên vẫn đang chịu áp lực suy thoái nghiêm trọng. Tình trạng chặt trắng, chuyển đổi mục đích sử dụng sang đất trồng cây công nghiệp và khai thác lạm dụng đã làm suy giảm nghiêm trọng trữ lượng và phá vỡ cấu trúc tự nhiên của lâm phần.

Nghiên cứu được triển khai tại huyện Di Linh, tỉnh Lâm Đồng nhằm giải quyết khoảng trống dữ liệu khoa học về cấu trúc lâm phần và quy luật tái sinh tự nhiên của các trạng thái rừng khộp. Mục tiêu cụ thể gồm: xác định hiện trạng diện tích và phân bố của rừng khộp tại địa phương; định lượng các chỉ tiêu sinh trưởng tầng cây cao, cấu trúc tổ thành và độ tương đồng giữa các lâm phần; đánh giá mật độ, chất lượng, nguồn gốc và quy luật phân bố của lớp cây tái sinh; từ đó đề xuất các giải pháp kỹ thuật lâm sinh và quản lý rừng bền vững. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi cung cấp hệ thống luận cứ vững chắc để nâng cao hiệu quả khoanh nuôi phục hồi, hạn chế hiện tượng xói mòn sa mạc hóa và hướng tới mục tiêu duy trì độ che phủ rừng trên 50,8% tại huyện Di Linh.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết sinh thái học quần xã thực vật rừng và quy luật diễn thế thứ sinh nhiệt đới. Cấu trúc rừng được tiếp cận như biểu hiện không gian của mối quan hệ tương tác qua lại giữa các loài thực vật với nhau và giữa thực vật với điều kiện lập địa. Quá trình tái sinh rừng tự nhiên được xem xét dưới góc độ phục hồi sinh thái, trong đó sự xuất hiện và phát triển của lớp cây con đóng vai trò quyết định đến xu hướng thay thế tầng cây già cỗi trong tương lai.

Các khái niệm và chỉ số học thuật cốt lõi được vận dụng bao gồm:

• Chỉ số giá trị quan trọng (Important Value Index - IV%): Xác định theo công thức của Daniel Marmillod nhằm phản ánh mức độ ưu thế sinh thái học và đóng góp trữ lượng của từng loài cây trong tổ thành lâm phần.
• Chỉ số tương đồng loài Sorensen (QS): Dùng để định lượng mức độ tương đồng và gắn bó về thành phần loài giữa các ô tiêu chuẩn thuộc cùng một trạng thái rừng.
• Mô hình phân bố không gian Poisson: Đo lường tỷ số giữa phương sai và giá trị trung bình ($S^2/\bar{x}$) để xác định quy luật phân bố của cây tái sinh theo dạng ngẫu nhiên, phân tán đều hay tập trung theo cụm.
• Phân loại trạng thái rừng: Kế thừa hệ thống phân loại trạng thái rừng tự nhiên phục hồi và rừng nghèo kiệt của Loeschau nhằm phân định ranh giới sinh thái giữa các trạng thái RIIB, RIIIA1 và RIIIA2.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp chọn mẫu điển hình tạm thời tại tiểu khu 722 (xã Bảo Thuận) và tiểu khu 723 (xã Tam Bố). Cỡ mẫu ngoại nghiệp được thiết lập gồm 09 ô tiêu chuẩn (OTC) có diện tích 1.000 $m^2$ (0,1 ha/ô), chia đều cho 3 trạng thái rừng điển hình (03 ô/trạng thái). Cỡ mẫu này đảm bảo tính đại diện cao cho các mức độ tác động và lập địa khác nhau tại Nam Tây Nguyên.

Tại mỗi OTC 1.000 $m^2$, tiến hành đo đếm toàn bộ cây gỗ có đường kính ngang ngực $D_{1.3} \ge 6$ cm. Đường kính thân $D_{1.3}$ được đo bằng thước dây quanh chu vi tại vị trí 1,3 m; chiều cao vút ngọn ($H_{vn}$) và chiều cao dưới cành ($H_{dc}$) được đo chính xác bằng thước đo cao Blumeleiss. Đường kính tán lá ($D_t$) được đo theo hai hướng trực giao Đông - Tây và Nam - Bắc. Độ tàn che tầng cây cao được đo đếm theo phương pháp lưới điểm với dung lượng 200 điểm/OTC kết hợp vẽ phẫu đồ lát cắt ngang rừng.

Đối với điều tra tầng cây tái sinh, bố trí 20 ô dạng bản (ODB) diện tích 4 $m^2$ (2m x 2m) phân bố đều trong mỗi OTC (tổng cộng 180 ODB, tổng diện tích điều tra tái sinh 720 $m^2$). Toàn bộ cây tái sinh được thống kê theo loài, đo chiều cao vút ngọn bằng sào khắc vạch, phân cấp chất lượng (Tốt, Trung bình, Xấu) và phân loại nguồn gốc phát sinh (từ hạt hoặc chồi). Tầng cây bụi và thảm tươi được thu thập số liệu trên 5 ODB diện tích 25 $m^2$/OTC (tổng diện tích 225 $m^2$/trạng thái). Dữ liệu được xử lý thống kê toán học sinh học để mô tả các quy luật phân bố số cây theo cấp đường kính ($N/D$) và cấp chiều cao ($N/H$).

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả điều tra thực nghiệm tại 9 ô tiêu chuẩn thuộc 3 trạng thái rừng khộp tại huyện Di Linh chỉ ra những đặc trưng sinh trưởng và cấu trúc rõ rệt:

• Trạng thái RIIB (Rừng non tái sinh phục hồi): Mật độ tầng cây cao dao động từ 370 đến 390 cây/ha (trung bình 380 cây/ha). Đường kính thân bình quân $D_{1.3}$ đạt 12,3 cm; chiều cao vút ngọn $H_{vn}$ đạt 11,87 m; tổng tiết diện ngang thân $G$ đạt 4,51 $m^2$/ha; trữ lượng gỗ trung bình đạt 26,77 $m^3$/ha. Công thức tổ thành tiêu biểu là $2,89\text{ Dầu} + 1,58\text{ Căm xe} + 1,32\text{ Bằng lăng} + 1,05\text{ Cẩm lai} + 3,16\text{ Loài khác}$.
• Trạng thái RIIIA1 (Rừng nghèo kiệt trên lập địa xấu, trơ sỏi đá): Mật độ bình quân đạt 406 cây/ha (biến động 390 - 420 cây/ha). Đường kính $D_{1.3}$ trung bình đạt 17,8 cm; $H_{vn}$ đạt 13,3 m; tiết diện ngang $G$ đạt 10,13 $m^2$/ha; trữ lượng gỗ $M$ đạt 67,19 $m^3$/ha. Công thức tổ thành xác định là $2,86\text{ Dầu} + 2,14\text{ Cẩm lai} + 1,43\text{ Côm} + 0,95\text{ Sống phát} + 2,62\text{ Loài khác}$.
• Trạng thái RIIIA2 (Rừng trung bình sau khai thác chọn quá mức): Mật độ cá thể đạt cao nhất với 493 cây/ha (biến động 470 - 520 cây/ha). $D_{1.3}$ bình quân đạt 23,9 cm; $H_{vn}$ trung bình đạt 15,17 m; tổng tiết diện ngang $G$ đạt 22,18 $m^2$/ha; trữ lượng gỗ $M$ đạt mức cao nhất là 168,00 $m^3$/ha, gấp hơn 6,2 lần so với trạng thái RIIB. Công thức tổ thành mang tính ưu thế đơn giản: $4,2\text{ Dầu} + 2,6\text{ Căm xe} + 0,8\text{ Cẩm lai} + 0,4\text{ Bằng lăng} + 1,92\text{ Loài khác}$.
• Tính tương đồng loài và tái sinh tự nhiên: Chỉ số Sorensen ($QS$) giữa các cặp OTC trong cùng trạng thái dao động từ 0,526 đến 0,842, chứng minh sự đồng nhất cao về tổ thành thực vật. Về tái sinh, nguồn gốc chồi chiếm ưu thế vượt trội từ 80% đến 90% tổng số cây tái sinh được ghi nhận. Tỷ số phân bố không gian $S^2/\bar{x} > 1$ tại hầu hết các ô mẫu, khẳng định cây tái sinh phân bố theo dạng cụm tập trung.

Thảo luận kết quả

Cấu trúc tầng cây cao của rừng khộp Di Linh mang tính phân tầng đơn giản (chủ yếu từ 1 đến 2 tầng tán rõ rệt), cây gỗ có chiều cao trên 20 m rất hiếm gặp, chỉ xuất hiện rải rác ở một số cá thể loài Dầu rái. Điều này phản ánh rõ nét tính chất sinh thái của rừng khô hạn rụng lá nhiệt đới, nơi cây rừng chịu áp lực thiếu hụt ẩm độ nghiêm trọng vào mùa khô kéo dài từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau. Các dữ liệu cấu trúc này có thể được biểu diễn trực quan thông qua phẫu diện rừng ngang và biểu đồ phân bố số cây theo cấp kính ($N/D$). Đường cong phân bố thực nghiệm $N/D$ ở trạng thái RIIB và RIIIA1 có dạng hàm giảm một đỉnh lệch trái, cho thấy lâm phần đang trong giai đoạn trẻ hóa và có tiềm năng sinh trưởng tích cực.

Đặc điểm tái sinh tự nhiên dưới tán rừng khộp chịu sự chi phối mạnh mẽ bởi hai nhân tố sinh thái chủ đạo: độ tàn che ánh sáng và lửa rừng định kỳ. Khi độ tàn che duy trì ở mức trung bình từ 0,4 đến 0,6, mật độ cây tái sinh mục đích đạt số lượng tối ưu và tỷ lệ cây có triển vọng đạt trên 65%. Ngược lại, tại những nơi tán rừng khép kín trên 0,7 hoặc những khoảng trống có độ tàn che dưới 0,3 bị thảm cỏ dày và cây bụi xâm lấn, khả năng tái sinh của cây họ Dầu suy giảm rõ rệt. Tỷ lệ tái sinh chồi chiếm áp đảo tới 85% là kết quả thích nghi sinh học đặc biệt trước hiện tượng cháy rừng mặt đất diễn ra hàng năm, nơi hệ rễ và gốc cây củ ngầm bảo toàn năng lượng để tái nảy chồi ngay khi bước vào mùa mưa.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm bảo tồn, phục hồi và khai thác bền vững tài nguyên rừng khộp Nam Tây Nguyên, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp kỹ thuật lâm sinh và quản lý sau:

• Điều tiết độ tàn che và xúc tiến tái sinh tự nhiên: Áp dụng biện pháp chặt nuôi dưỡng, chặt vệ sinh loại bỏ cây cong queo sâu bệnh, duy trì độ tàn che ổn định ở mức 0,4 - 0,6 nhằm tối ưu hóa lượng ánh sáng cho tầng cây con mục đích (Căm xe, Dầu, Cẩm lai). Mục tiêu nâng tỷ lệ cây tái sinh có triển vọng lên trên 75% trong vòng 3 năm (2016-2019), do Công ty TNHH MTV Lâm nghiệp Bảo Thuận và Hạt Kiểm lâm Di Linh chủ trì thực hiện.
• Kiểm soát và quản lý lửa rừng có điều kiện: Thiết kế hệ thống đường băng cản lửa xanh rộng 10 - 15 m dọc các tuyến ranh giới tiểu khu 722 và 723; chủ động thực hiện biện pháp đốt trước có kiểm soát tàn dư vật liệu cháy vào đầu mùa khô (tháng 11 - 12 hàng năm) nhằm giảm 90% nguy cơ xảy ra các đám cháy lớn phá hủy hoàn toàn tầng chồi non.
• Khoanh nuôi bảo vệ và phục hồi trữ lượng lâm phần: Dừng tuyệt đối việc cấp phép khai thác trắng để chuyển đổi đất rừng khộp sang trồng cao su hoặc cà phê. Thực hiện khoanh nuôi xúc tiến tái sinh kết hợp trồng dặm bổ sung các loài cây họ Dầu bản địa với mật độ 200 - 300 cây/ha tại các trạng thái rừng RIIB và RIIIA1, hướng tới nâng trữ lượng gỗ tăng trưởng bình quân đạt 3,5 - 4,5 $m^3$/ha/năm giai đoạn 2016 - 2025.
• Phát triển sinh kế lâm nghiệp đa mục đích: UBND huyện Di Linh phối hợp với các đơn vị chủ rừng tổ chức giao khoán ổn định diện tích 4.111 ha rừng khộp cho cộng đồng dân tộc thiểu số địa phương; hỗ trợ xây dựng mô hình trồng xen các loài cây dược liệu có giá trị cao dưới tán rừng (Thiên niên kiện, Hà thủ ô, Sâm bố chính) và chăn thả gia súc có kiểm soát, tạo việc làm và tăng thu nhập ổn định cho hơn 1.000 hộ nhận khoán.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và số liệu khoa học của luận văn mang lại giá trị tham khảo chuyên sâu cho 4 nhóm đối tượng chính:

• Cơ quan quản lý nhà nước về lâm nghiệp và kiểm lâm: Chi cục Kiểm lâm Lâm Đồng, Hạt Kiểm lâm Di Linh và Sở Nông nghiệp & PTNT sử dụng số liệu để xây dựng quy hoạch phân vùng bảo vệ rừng khộp, lập kế hoạch chi trả dịch vụ môi trường rừng và phòng cháy chữa cháy rừng cấp huyện.
• Các đơn vị chủ rừng và doanh nghiệp lâm nghiệp: Công ty TNHH MTV Lâm nghiệp Bảo Thuận, Tam Hiệp và các Ban quản lý rừng phòng hộ ứng dụng công thức tổ thành và chỉ số mật độ làm căn cứ thiết kế biện pháp kỹ thuật lâm sinh, khoanh nuôi và tỉa thưa nuôi dưỡng rừng.
• Cán bộ nghiên cứu, giảng viên và sinh viên ngành Lâm nghiệp: Giảng viên, học viên sau đại học và sinh viên các trường đại học lâm nghiệp, tài nguyên môi trường tham khảo khung phương pháp luận điều tra lâm học, kỹ thuật đo đếm chỉ số IV% và mô hình hóa toán học cấu trúc thảm thực vật.
• Các tổ chức phi chính phủ và dự án bảo tồn thiên nhiên: Các chuyên gia sinh thái sử dụng cơ sở dữ liệu về tính tương đồng loài và đa dạng sinh học để thiết kế các chương trình bảo tồn loài thú lớn, động vật móng guốc và phục hồi hệ sinh thái rừng khô rụng lá khu vực Tây Nguyên.

Câu hỏi thường gặp

Rừng khộp tại huyện Di Linh phân bố chủ yếu ở khu vực nào và có diện tích bao nhiêu? Theo kết quả điều tra kiểm kê rừng năm 2014, huyện Di Linh có 4.111 ha rừng khộp, chiếm 52,01% tổng diện tích rừng khộp của tỉnh Lâm Đồng. Diện tích này tập trung nhiều nhất tại xã Bảo Thuận với 2.111 ha, xã Tam Bố với 1.100 ha và xã Gia Bắc, phân bố chủ yếu ở đai cao từ 300 đến 750 m so với mực nước biển.

Đặc điểm tái sinh tự nhiên nổi bật nhất của rừng khộp là gì? Rừng khộp có đặc tính tái sinh chủ yếu từ chồi, chiếm tỷ lệ từ 80% đến 90% tổng số cây tái sinh. Đây là cơ chế thích nghi tiến hóa đặc thù giúp loài cây họ Dầu và Căm xe bảo tồn sinh khối ngầm dưới lòng đất và tái nảy chồi mạnh mẽ sau các đợt cháy rừng mặt đất định kỳ vào mùa khô.

Trữ lượng gỗ giữa các trạng thái rừng khộp tại Di Linh chênh lệch như thế nào? Trữ lượng gỗ có sự phân hóa rất lớn giữa các trạng thái rừng. Trạng thái rừng phục hồi RIIB chỉ đạt 26,77 $m^3$/ha, trạng thái rừng nghèo trên lập địa xấu RIIIA1 đạt 67,19 $m^3$/ha, trong khi trạng thái rừng trung bình RIIIA2 đạt tới 168,00 $m^3$/ha (gấp hơn 6,2 lần so với trạng thái RIIB).

Độ tàn che bao nhiêu là tối ưu nhất cho cây tái sinh rừng khộp phát triển? Nghiên cứu chỉ ra rằng độ tàn che tối ưu cho quá trình tái sinh tự nhiên của rừng khộp dao động trong khoảng từ 0,4 đến 0,6. Tại ngưỡng này, cây con nhận đủ ánh sáng để sinh trưởng đồng thời hạn chế được sự bùng phát cạnh tranh không gian dinh dưỡng của lớp cây bụi và thảm tươi.

Tại sao việc chặt trắng rừng khộp để trồng cà phê, cao su lại gây nguy cơ sa mạc hóa? Rừng khộp sinh trưởng trên nền đất nghèo kiệt và có mùa khô sâu sắc kéo dài 5 - 6 tháng. Biện pháp chặt trắng sẽ phá vỡ hoàn toàn cấu trúc che phủ, làm mất khả năng giữ ẩm, dẫn đến hiện tượng rửa trôi thoái hóa tầng đất mặt bazan và gia tăng tốc độ sa mạc hóa cục bộ tại khu vực Nam Tây Nguyên.

Kết luận

• Luận văn đã xác lập bức tranh tổng thể về 4.111 ha rừng khộp tại huyện Di Linh, khẳng định đây là hệ sinh thái rừng khô rụng lá nhiệt đới quý giá cần được bảo vệ nghiêm ngặt.
• Cấu trúc tầng cây cao của các trạng thái RIIB, RIIIA1 và RIIIA2 được định lượng chi tiết với mật độ biến động từ 380 đến 493 cây/ha và trữ lượng bình quân từ 26,77 đến 168,00 $m^3$/ha.
• Tái sinh tự nhiên mang đặc thù sinh thái rõ rệt với 80% - 90% cá thể có nguồn gốc từ chồi, phân bố không gian theo dạng cụm và đạt hiệu quả tối ưu ở độ tàn che 0,4 - 0,6.
• Đóng góp khoa học then chốt của công trình là cung cấp hệ thống luận cứ lâm học định lượng làm cơ sở ban hành các quy trình kỹ thuật khoanh nuôi, điều tiết tán che và kiểm soát cháy rừng.
• Các đơn vị quản lý lâm nghiệp cần sớm triển khai đồng bộ các giải pháp lâm sinh kết hợp giao khoán bảo vệ rừng giai đoạn 2016 - 2025 để đảm bảo sự phát triển bền vững cho tài nguyên rừng khộp Nam Tây Nguyên.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Nghiên cứu cấu trúc và tái sinh rừng là một trong những công việc quan trọng để quản lý rừng có hiệu quả. Mặc dù, việc nghiên cứu cấu trúc và tái sinh rừng đã đƣợc tiến hành từ lâu và ở nhiều nơi, cho nhiều đối tƣợng rừng khác nhau nhƣng những nghiên cứu này vẫn không thể bao quát cho mọi khu rừng, kể cả rừng “khộp” – một loại rừng đặc trƣng ở Tây Nguyên. Rừng “khộp” phân bố chủ yếu ở Tây Nguyên Việt Nam, với diện tích 900. Tuy nhiên, sự hiểu biết về rừng khộp thì còn quá ít, cả về giá trị kinh tế và các đặc trƣng lâm học.

Vì thế trong thời gian qua, đã có nhiều tác động thiếu tích cực vào loại rừng này, hàng trăm ha bị “cạo trắng” để chuyển sang trồng cây công nghiệp. Đây là điều đáng quan tâm đặt ra cho ngành lâm nghiệp. Rừng khộp còn gọi là rừng lá rộng rụng lá (trên thế giới gọi là rừng khô cây họ Dầu) thƣờng phân bố ở độ cao 300 mét đến 500 mét.000 ha, chiếm 41,8% tổng diện tích rừng khộp ở Tây Nguyên. Rừng khộp có những đặc trƣng và quy luật đặc thù của hệ sinh thái rừng nhiệt đới; cấu trúc tầng đơn giản, cấp tuổi không đồng đều, năng suất sinh trƣởng thấp; năng lực tái sinh kém hơn rừng thƣờng xanh và nửa rụng lá; lƣợng tái sinh không quá 10.

Rừng đã qua khai thác tái sinh càng kém khoảng 1. Điều kiện sinh thái khá cực đoan, chỉ phù hợp cho những loài cây chịu đƣợc nạn lửa rừng hàng năm. Đặc điểm này dẫn tới việc tái sinh có nguồn gốc từ chồi rất mạnh đạt từ 80% đến 90%. Vị thế của rừng khộp quan trọng không chỉ là kho tài nguyên phong phú cung cấp gỗ, củi và hơn 150 loài cây cho lá, quả, làm thức ăn cho ngƣời và động vật, 64 loài cây thuốc mà còn có nhiều loài cây cho tinh dầu, nhựa dùng trong công nghiệp sơn, đánh bóng gỗ, kiến trúc hội họa.

2 Thảm rừng khộp là một hệ sinh thái bền vững, tác động vào rừng bằng biện pháp “cạo trắng” để trồng cây công nghiệp (cao su, cà phê, tiêu, điều.) đã phá vỡ kết cấu sinh thái định hình của rừng, làm gia tăng tác động của biến đổi khí hậu, gây suy giảm đa dạng sinh học. Điều đáng quan tâm là nguy cơ làm thoái hóa đất, mất khả năng hoàn bù dinh dƣỡng cho đất, dần dần dẫn đến hiện tƣợng sa mạc hóa; chƣa kể đến những hệ lụy nguy hiểm tiềm ẩn sẽ ảnh hƣởng nghiêm trọng đến môi trƣờng và xã hội. Trong khi đó, nếu đƣợc gìn giữ, bảo vệ các khu rừng nguyên sinh có khả năng tự tạo ra chất dinh dƣỡng, làm màu mỡ đất đai, có khả năng tích tụ điều hòa nguồn nƣớc, chống bốc hơi, chống ô nhiễm nguồn nƣớc và không khí. Do đó, việc có kế hoạch bảo vệ, khoanh nuôi tài nguyên rừng khộp hợp lý là rất cần thiết.

Tuy nhiên, số liệu về cấu trúc và tái sinh rừng khộp phục vụ cho công tác quản lý và bảo tồn còn thiếu và chƣa cập nhật, nên việc tác động vào rừng bằng bất kỳ biện pháp kỹ thuật nào cũng gặp khó khăn, hoặc nếu có thì hiệu quả của các biện pháp tác động không cao, gây nhiều hậu quả tiêu cực đối với rừng. Vì vậy, Để có cái nhìn tổng quan hơn về hiện trạng rừng khộp ở Tây Nguyên, tôi thực hiện đề tài “Nghiên cứu đặc điểm cấu trúc và tái sinh tự nhiên rừng khộp Nam Tây Nguyên tại huyện Di Linh, tỉnh Lâm Đồng”. Đề tài này đƣợc thực hiện nhằm mục đích làm rõ hơn một số đặc điểm về cấu trúc và tái sinh rừng nơi đây.