Luận án tiến sĩ: Nghiên cứu bệnh ký sinh trùng đường máu do ve truyền ở bò tại Ba Vì - Hà Nội

Luận án tiến sĩ nông nghiệp nghiên cứu bệnh ký sinh trùng đường máu do ve truyền ở đàn bò tại Ba Vì, Hà Nội và thử nghiệm hiệu quả thuốc diệt ve.

• Tác giả: Nguyễn Thị Hồng Chiên
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Văn Thọ
• Trường học: Học viện Nông nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Bệnh lý học và chữa bệnh vật nuôi
• Đề tài: Nghiên cứu bệnh ký sinh trùng đường máu do ve truyền ở đàn bò nuôi tại Ba Vì – Hà Nội và thử nghiệm thuốc diệt ve
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỤC LỤC
• 2. DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• 3. DANH MỤC BẢNG
• 4. DANH MỤC HÌNH
• 5. TRÍCH YẾU LUẬN ÁN
• 6. THESIS ABSTRACT
• 7. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
• 7.1. Mục tiêu tổng quát
• 7.2. Mục tiêu cụ thể
• 8. PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 9. NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN
• 10. Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN LUẬN ÁN
• 10.1. Ý nghĩa khoa học
• 10.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 11. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 11.1. Cơ sở khoa học
• 11.2. Một số bệnh ký sinh trùng đường máu do ve truyền ở bò
• 11.2.1. Đặc điểm cơ bản của ve ký sinh ở bò
• 11.2.2. Tình hình nghiên cứu về bệnh ký sinh trùng đường máu do ve truyền và ve cứng ở bò trên thế giới và Việt Nam
• 11.2.2.1. Tình hình nghiên cứu bệnh ký sinh trùng đường máu do ve truyền trên thế giới và Việt Nam
• 11.2.2.2. Tình hình nghiên cứu về ve cứng trên thế giới và Việt Nam
• 11.3. Nghiên cứu về hợp chất bán tổng hợp pyrethroid dùng để diệt ve
• 11.3.1. Cơ chế gây độc lên chân đốt của các hoá chất diệt côn trùng nhóm pyrethroid và những nghiên cứu về ứng dụng của Pyrethroid trong điều trị các bệnh ngoại kí sinh trùng trên gia súc
• 11.3.2. Một số hóa chất đại diện của nhóm pyrethroid
• 12. NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 12.1. Địa điểm nghiên cứu
• 12.2. Đặc điểm tự nhiên, kinh tế xã hội của huyện Ba Vì - thành phố Hà Nội
• 12.3. Thời gian nghiên cứu
• 12.4. Vật liệu nghiên cứu
• 12.4.1. Động vật và các loại mẫu nghiên cứu
• 12.4.2. Dụng cụ, máy móc và hóa chất nghiên cứu
• 12.5. Nội dung nghiên cứu
• 12.5.1. Nghiên cứu tình hình nhiễm bệnh ký sinh đường máu do ve truyền ở bò tại huyện Ba Vì, thành phố Hà Nội
• 12.5.1.1. Định danh ký sinh trùng đường máu ở bò bằng kỹ thuật phân tử
• 12.5.1.2. Đặc điểm bệnh lý của bò mắc bệnh ký sinh trùng đường máu
• 12.5.2. Nghiên cứu tình hình nhiễm ve ký sinh ở bò tại huyện Ba Vì, thành phố Hà Nội
• 12.5.2.1. Đánh giá mối liên quan giữa nhiễm ve và nhiễm ký sinh trùng đường máu trên bò tại huyện Ba Vì, thành phố Hà Nội
• 12.5.3. Bước đầu thử nghiệm thuốc diệt ve ký sinh ở bò
• 12.6. Phương pháp nghiên cứu
• 12.6.1. Xác định địa điểm lấy mẫu
• 12.6.2. Thu thập mẫu để nghiên cứu
• 12.6.3. Định danh loài ve ký sinh bằng phương pháp hình thái
• 12.6.4. Xác định tỷ lệ nhiễm ký sinh trùng đường máu ở bò
• 12.6.5. Đánh giá mối liên hệ giữa nhiễm ve và nhiễm ký sinh trùng đường máu
• 12.6.6. Định danh loài ký sinh trùng đường máu bằng phương pháp phân tử
• 12.6.7. Xác định thể bệnh, triệu chứng lâm sàng bò mắc bệnh ký sinh trùng đường máu
• 12.6.8. Xác định bệnh tích đại thể bò mắc bệnh ký sinh trùng đường máu
• 12.6.9. Xác định bệnh tích vi thể
• 12.6.10. Xác định chỉ tiêu sinh lý máu
• 12.6.11. Phương pháp thử nghiệm thuốc diệt ve ký sinh trên bò
• 12.6.12. Phương pháp xử lý số liệu
• 13. KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 13.1. Tình hình nhiễm ký sinh trùng đường máu do ve truyền ở đàn bò nuôi tại huyện Ba Vì, thành phố Hà Nội
• 13.1.1. Thành phần, tỷ lệ nhiễm ký sinh trùng đường máu do ve truyền trên đàn bò
• 13.1.2. Tỷ lệ nhiễm Anaplasma spp.
• 13.1.2.1. Tỷ lệ nhiễm Anaplasma spp. ở đàn bò theo các mùa trong năm
• 13.1.2.2. Tỷ lệ nhiễm Anaplasma spp. ở bò theo địa hình
• 13.1.2.3. Tỷ lệ nhiễm Anaplasma ssp. theo lứa tuổi của bò
• 13.1.3. Một số đặc điểm bệnh lý ở bò mắc bệnh biên trùng (Anaplasmosis)
• 13.1.3.1. Thể bệnh của bệnh biên trùng do Anaplasma spp. ở đàn bò vùng nghiên cứu
• 13.1.3.2. Triệu chứng lâm sàng của bò bị bệnh biên trùng do Anaplasma spp.
• 13.1.3.3. Chỉ tiêu huyết học của bò nhiễm Anaplasma spp.
• 13.1.3.4. Bệnh tích đại thể của bệnh biên trùng ở bò
• 13.1.3.5. Bệnh tích vi thể của bệnh biên trùng ở bò
• 13.1.3.6. Định danh loài Anaplasma spp. bò bằng phương pháp phân tử
• 13.2. Tình hình nhiễm ve ký sinh của bò nuôi tại huyện Ba Vì – thành phố Hà Nội
• 13.2.1. Tỷ lệ nhiễm ve trên đàn bò nuôi tại huyện Ba Vì, Hà Nội
• 13.2.2. Cường độ nhiễm ve trên đàn bò huyện Ba Vì, Hà Nội
• 13.2.3. Tỷ lệ nhiễm ve của bò theo các mùa trong năm
• 13.2.4. Tỷ lệ nhiễm ve của bò theo địa hình
• 13.2.5. Tỷ lệ nhiễm ve theo lứa tuổi của bò
• 13.2.6. Thành phần loài ve ký sinh ở bò vùng nghiên cứu
• 13.2.7. Mối tương quan giữa nhiễm ve và nhiễm ký sinh trùng đường máu ở bò nuôi tại huyện Ba Vì, thành phố Hà Nội
• 13.3. Thử nghiệm hiệu lực diệt ve của hợp chất pyrethroid
• 13.3.1. Hiệu lực diệt các giai đoạn của ve bò Rhipicepahus (Boophilus) microplus của hợp chất Permethrin trong phòng thí nghiệm
• 13.3.2. Thử nghiệm khả năng diệt ve trên bò của hợp chất thuốc Permethrin ở nồng độ 5 %
• 14. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• 15. DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về bệnh ký sinh trùng đường máu do ve truyền

Nghiên cứu tập trung vào bệnh ký sinh trùng đường máu do ve truyền bệnh ở bò Ba Vì, Hà Nội. Các bệnh này gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe và năng suất của đàn bò. Ve ký sinh trên bò là trung gian truyền các loại ký sinh trùng đường máu như Anaplasma spp., gây bệnh biên trùng (Anaplasmosis). Nghiên cứu này nhằm xác định tỷ lệ nhiễm bệnh, đặc điểm bệnh lý, và thử nghiệm thuốc diệt ve hiệu quả.

1.1. Đặc điểm của ve ký sinh và bệnh do ve truyền

Ve truyền bệnh như Rhipicephalus (Boophilus) microplus và Rhipicephalus (Boophilus) annulatus là nguyên nhân chính gây bệnh ký sinh trùng đường máu. Các loài ve này hút máu bò và truyền ký sinh trùng vào cơ thể vật chủ. Bệnh do ve truyền thường gặp ở bò bao gồm Anaplasmosis, gây thiếu máu, sốt cao, và suy giảm sức khỏe. Nghiên cứu đã xác định tỷ lệ nhiễm Anaplasma spp. ở bò Ba Vì là 26.46%, với tỷ lệ cao nhất vào mùa hè (43.53%).

1.2. Tình hình nghiên cứu trên thế giới và Việt Nam

Trên thế giới, bệnh ký sinh trùng đường máu do ve truyền đã được nghiên cứu rộng rãi, đặc biệt ở các nước có khí hậu nhiệt đới. Tại Việt Nam, nghiên cứu về ve ký sinh trên bò và bệnh do ve truyền còn hạn chế. Nghiên cứu này là một trong những công trình đầu tiên xác định sự lưu hành của Anaplasma platys trên bò tại Việt Nam, một loài có nguy cơ gây bệnh cho người.

II. Phương pháp nghiên cứu và kết quả

Nghiên cứu sử dụng phương pháp lấy mẫu ngẫu nhiên và phân tích kỹ thuật phân tử để định danh ký sinh trùng đường máu. Các mẫu máu và ve được thu thập từ đàn bò tại Ba Vì, Hà Nội. Kết quả cho thấy tỷ lệ nhiễm Anaplasma spp. cao nhất ở vùng gò đồi (36.93%) và thấp nhất ở vùng đồng bằng (21.19%).

2.1. Định danh ký sinh trùng đường máu

Sử dụng phương pháp PCR và giải trình tự 16S rDNA, nghiên cứu đã xác định hai loài ký sinh trùng đường máu chính là Anaplasma marginale và A. platys. Đây là lần đầu tiên A. platys được phát hiện trên bò tại Việt Nam, mở ra hướng nghiên cứu mới về nguy cơ lây nhiễm sang người.

2.2. Đặc điểm bệnh lý và triệu chứng lâm sàng

Bò nhiễm Anaplasma spp. biểu hiện các triệu chứng như sốt cao, niêm mạc nhợt nhạt, và giảm sản lượng sữa. Bệnh tích đại thể bao gồm lách sưng, gan vàng, và máu loãng. Bệnh tích vi thể cho thấy sự thoái hóa tế bào gan và tăng sinh tế bào lympho ở lách.

III. Thử nghiệm thuốc diệt ve và hiệu quả

Nghiên cứu đã thử nghiệm thuốc diệt ve Permethrin ở nồng độ 5%. Kết quả cho thấy hiệu lực diệt ve trưởng thành đạt 84-92%, và 100% đối với ấu trùng và thiếu trùng. Thuốc diệt ve này an toàn cho bò và có tiềm năng ứng dụng rộng rãi trong phòng chống ve.

3.1. Hiệu quả của Permethrin

Permethrin đã chứng minh hiệu quả cao trong việc diệt các giai đoạn của ve, đặc biệt là ấu trùng và thiếu trùng. Thử nghiệm trên cơ thể bò cho thấy thuốc không gây tác dụng phụ nghiêm trọng, đảm bảo an toàn cho vật nuôi.

3.2. Ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho việc sử dụng Permethrin trong phòng chống ve bò. Điều này góp phần giảm thiểu nguy cơ lây nhiễm bệnh ký sinh trùng đường máu và nâng cao năng suất chăn nuôi.

IV. Kết luận và kiến nghị

Nghiên cứu đã cung cấp thông tin toàn diện về bệnh ký sinh trùng đường máu do ve truyền ở bò Ba Vì, Hà Nội. Việc xác định thành phần loài ký sinh trùng và hiệu quả của thuốc diệt ve mở ra hướng đi mới trong phòng và trị bệnh. Cần tiếp tục nghiên cứu để mở rộng ứng dụng các biện pháp phòng chống ve và bệnh do ve truyền trên toàn quốc.

4.1. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc hiểu rõ cơ chế lây nhiễm và đặc điểm bệnh lý của bệnh ký sinh trùng đường máu. Đồng thời, kết quả thử nghiệm thuốc diệt ve cung cấp giải pháp hiệu quả cho ngành chăn nuôi.

4.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo

Cần tiếp tục nghiên cứu về sự lưu hành của Anaplasma platys và các loài ký sinh trùng đường máu khác trên bò và nguy cơ lây nhiễm sang người. Đồng thời, mở rộng thử nghiệm các loại thuốc diệt ve khác để tối ưu hóa hiệu quả phòng chống ve.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu bệnh truyền nhiễm do vector truyền lây (Vector-borne diseases) trên đàn gia súc là trụ cột trọng yếu trong chiến lược bảo vệ an ninh lương thực và sức khỏe cộng đồng theo định hướng Một Sức khỏe (One Health). Tại vùng chăn nuôi trọng điểm Ba Vì – Hà Nội, quá trình thâm canh hóa và nhập nội các giống bò chuyên dụng năng suất cao diễn ra song song với áp lực bùng phát dịch bệnh ngoại ký sinh trùng, đặc biệt là ve cứng họ Ixodidae và các mầm bệnh ký sinh trùng đường máu. Đề tài luận án tiến sĩ "Nghiên cứu bệnh ký sinh trùng đường máu do ve truyền ở đàn bò nuôi tại Ba Vì – Hà Nội và thử nghiệm thuốc diệt ve" của nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Hồng Chiên, thuộc chuyên ngành Bệnh lý học và chữa bệnh vật nuôi (Mã số: 9 64 01 02), Học viện Nông nghiệp Việt Nam, được thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Văn Thọ và GS. Bertrand Losson (Đại học Liège, Vương quốc Bỉ).

Khoảng trống nghiên cứu (Research gap) cốt lõi xuất phát từ thực trạng: các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam (Phạm Sỹ Lăng, 1977; Phan Địch Lân, 1974; Trịnh Văn Thịnh, 1982) chủ yếu dừng lại ở mức độ khảo sát hình thái học vi thể cổ điển, chưa định danh chính xác các chủng loài Anaplasmataceae bằng công cụ sinh học phân tử hiện đại, thiếu dữ liệu phả hệ di truyền so sánh với ngân hàng gen quốc tế, đồng thời chưa lượng hóa cụ thể nguy cơ lây truyền chéo dịch tễ giữa mật độ ve và tỷ lệ mắc bệnh ký sinh trùng đường máu trên các tiểu vùng sinh thái khác nhau.

Luận án thiết lập hệ thống câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu chặt chẽ:

1. Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Thành phần loài, tỷ lệ lưu hành và các yếu tố dịch tễ học (mùa vụ, tiểu vùng địa hình, lứa tuổi, giống bò) tác động như thế nào đến sự phân bố của ký sinh trùng đường máu và ve cứng tại Ba Vì?
2. Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Đặc điểm biến đổi huyết học, bệnh lý đại thể và tổn thương vi thể đặc trưng trên mô bệnh học của bò nhiễm biên trùng (Anaplasma spp.) biểu hiện ra sao?
3. Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Mối tương quan dịch tễ học định lượng giữa nhiễm ve cứng và nguy cơ nhiễm ký sinh trùng đường máu được xác lập ở mức độ nào?
4. Câu hỏi nghiên cứu 4 (RQ4): Hiệu lực diệt các giai đoạn phát triển của ve bò Rhipicephalus (Boophilus) microplus của hoạt chất bán tổng hợp Pyrethroid (Permethrin 5%) trong điều kiện phòng thí nghiệm (in vitro) và thực địa (in vivo) đạt ngưỡng tối ưu nào?

Các giả thuyết nghiên cứu tương ứng:

• Giả thuyết H1: Bò chăn nuôi tại vùng gò đồi và trong mùa hè có tỷ lệ nhiễm Anaplasma spp. và mật độ ve cao hơn đáng kể so với vùng đồng bằng, miền núi và mùa đông do điều kiện vi khí hậu tối ưu cho vector phát triển.
• Giả thuyết H2: Sự hiện diện của vector ve cứng làm tăng đột biến nguy cơ nhiễm ký sinh trùng đường máu ở vật chủ với tỷ suất chênh (Odds Ratio) có ý nghĩa thống kê ($p < 0.05$).
• Giả thuyết H3: Tồn tại các loài biên trùng có tiềm năng truyền lây sang người (zoonotic potential) như Anaplasma platys lưu hành trên đàn bò bản địa bên cạnh tác nhân truyền thống Anaplasma marginale.
• Giả thuyết H4: Hoạt chất Permethrin 5% có khả năng ức chế và tiêu diệt triệt để các pha phát triển ấu trùng, thiếu trùng và ve trưởng thành mà không gây độc tính cho vật chủ.

Khung lý thuyết của công trình tích hợp mô hình Cân bằng Nội dịch (Endemic Stability Theory) của Mahoney (1977), Lý thuyết Lan truyền Vector Ngoại ký sinh (Vector-Host Transmission Dynamics) của Rogers & Shiels (1977) và Khung phân loại phân tử vi khuẩn nội bào Rickettsiales của Dumler et al. (2001, 2012). Phạm vi nghiên cứu bao quát đàn bò sữa và bò vàng bản địa trong giai đoạn từ tháng 11/2015 đến tháng 11/2019 tại 9 xã đại diện cho 3 vùng sinh thái (núi cao, gò đồi, đồng bằng) thuộc huyện Ba Vì, kết hợp các phân tích chuyên sâu tại Phòng thí nghiệm Trọng điểm Công nghệ Sinh học Thú y (Học viện Nông nghiệp Việt Nam) và Viện Công nghệ Sinh học (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam).

Literature Review và Positioning

Nghiên cứu ký sinh trùng đường máu truyền qua ve ở động vật nhai lại ghi nhận bề dày lịch sử từ các công trình kinh điển của Smith & Kilborne (1893) chứng minh ve Boophilus annulatus truyền Babesia bigemina, mở ra kỷ nguyên nghiên cứu bệnh học do chân đốt truyền lây. Dòng nghiên cứu quốc tế sau đó phân tách thành hai trường phái học thuật:

• Trường phái dịch tễ học can thiệp triệt để (Eradication School): Đại diện bởi các nghiên cứu tại Hoa Kỳ (Dolman, 1969; Graham & Hourrigan, 1977) ủng hộ việc sử dụng hóa chất tiêu diệt hoàn toàn vector để xóa sổ mầm bệnh, dẫn tới thành công kiểm soát bệnh lê dạng trùng ở miền nam nước Mỹ vào năm 1943.
• Trường phái cân bằng sinh thái nội dịch (Endemic Stability School): Đại diện bởi Mahoney (1977), Coleman et al. (2001) và Jonsson et al. (2008) tại Australia và Nam Phi, lập luận rằng việc duy trì áp lực miễn dịch tự nhiên thông qua phơi nhiễm liên tục từ nhỏ ở mức độ kiểm soát sẽ giúp đàn bò bản địa đạt trạng thái dung nạp miễn dịch bền vững, giảm thiểu rủi ro bùng phát dịch thể cấp tính khi có biến động môi trường.

Về phân loại học, sự đối kháng quan điểm kéo dài giữa hệ thống phân loại hình thái truyền thống (Brumpt, 1919; Say, 1821) và hệ thống phân loại sinh học phân tử hiện đại (Dumler et al., 2001; Walker et al., 2014) đã dẫn tới việc tái cấu trúc giống Boophilus thành phân giống phụ trực thuộc giống Rhipicephalus, đồng thời sắp xếp lại các loài trong họ Anaplasmataceae dựa trên chuỗi gen 16S rDNA, groESL, gltA và msp4.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế gần đây, tỷ lệ nhiễm Anaplasma marginale tại Ba Vì (26.46%) nằm ở mức độ trung bình – thấp so với kết quả tại Brazil của Jenevaldo et al. (2019) đạt 49% và Nam Phi của Mutshembele et al. (2014) dao động từ 65% đến 100%. Tuy nhiên, mức độ lưu hành này cao hơn so với kết quả tại Philippines của Mo Zhou et al. (2017) đạt 19.8%, tương đồng với bức tranh dịch tễ tại Thái Lan của Altangerel Khukhuu et al. (2013) ghi nhận tỷ lệ nhiễm chung là 30.1%.

Luận án định vị chính xác khoảng trống học thuật tại Việt Nam bằng cách chuyển dịch từ phương pháp mô tả định tính sang giải trình tự gen phân tử 16S rDNA, lần đầu tiên cung cấp bằng chứng di truyền khẳng định loài Anaplasma platys tồn tại trên đàn bò, đồng thời giải quyết bài toán kháng thuốc diệt ve bằng giải pháp thử nghiệm hợp chất bán tổng hợp Pyrethroid Type I có kiểm soát.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng học thuyết Sinh thái học Quần thể Vector (Vector Population Ecology Theory) và Lý thuyết Tương tác Ký sinh trùng – Vật chủ (Host-Parasite Interaction Dynamics) của Soulsby (1982) và Kocan et al. (2010).

Các mệnh đề lý thuyết được kiểm chứng:

• Mệnh đề 1 ($P_1$): Tính dung nạp miễn dịch và tỷ lệ mang trùng ẩn của đàn bò bản địa (bò vàng) cao hơn đáng kể so với bò sữa cao sản nhập ngoại, phản ánh quá trình chọn lọc tự nhiên và thích nghi tiến hóa lâu dài với quần thể vector tại địa phương.
• Mệnh đề 2 ($P_2$): Phổ ký chủ của loài Anaplasma platys không giới hạn trên loài ăn thịt (chó) mà mở rộng sang phân bộ nhai lại (bò), tạo ra sự chuyển dịch căn bản trong hiểu biết về rào cản loài (species barrier) của các tác nhân vi khuẩn nội bào truyền qua ve.
• Mệnh đề 3 ($P_3$): Cơ chế sinh bệnh học của Anaplasmosis là một hội chứng bần huyết tán huyết miễn dịch (Immune-mediated hemolytic anemia) kết hợp thoái hóa cơ quan nội tạng đa hệ thống, trong đó lách đóng vai trò trung tâm thu giữ và phá hủy hồng cầu nhiễm bệnh, gây lắng đọng phức hợp sắt hemosiderin tại tủy đỏ.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ba trụ cột lý thuyết: (1) Dịch tễ học phân tử (Molecular Epidemiology), (2) Bệnh lý học tế bào – mô học (Cellular & Histopathology), và (3) Độc chất học thần kinh chân đốt (Arthropod Neurotoxicology).

Cách tiếp cận phân tích mới nằm ở việc đối chiếu song song giữa kết quả nhuộm soi Giemsa truyền thống với kỹ thuật Nested-PCR khuếch đại đoạn gen 16S rDNA, kết hợp giải trình tự trực tiếp để khử trừ hoàn toàn sai số dương tính/âm tính giả.

Điều kiện biên (Boundary conditions): Mô hình áp dụng tối ưu cho các hệ sinh thái nông nghiệp nhiệt đới gió mùa có sự phân hóa mùa vụ rõ rệt, áp dụng trên đối tượng gia súc nhai lại nuôi nhốt kết hợp bán chăn thả tại các vùng địa hình gò đồi, trung du và miền núi.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu vận dụng thế giới quan Thực chứng Hiện đại (Post-positivism), kết hợp thiết kế dịch tễ học cắt ngang mô tả có phân tích (Analytical cross-sectional design) với nghiên cứu can thiệp thực nghiệm có đối chứng (Controlled experimental trial).

Thiết kế đa tầng (Multi-level design) bao gồm:

• Tầng 1 (Sinh thái học vĩ mô): Phân tích mối liên hệ không gian – thời gian (3 tiểu vùng: Miền núi, Gò đồi, Đồng bằng; 4 mùa: Xuân, Hạ, Thu, Đông).
• Tầng 2 (Quần thể vật chủ): Phân tầng theo giống (Bò sữa Holstein Friesian lai vs Bò vàng địa phương) và nhóm tuổi (< 1 tuổi, 1–2 tuổi, > 2 tuổi).
• Tầng 3 (Tế bào học và Di truyền phân tử): Định lượng chỉ số huyết học, giám định bệnh tích mô học và giải trình tự nucleotide gen 16S rDNA.
• Tầng 4 (Thực nghiệm hóa dược): Đánh giá hiệu lực diệt ve theo các pha sinh trưởng in vitro và in vivo.

Quy mô mẫu nghiên cứu được tính toán bằng phần mềm dịch tễ học chuyên dụng Win Episcope 2.0, đảm bảo độ tin cậy $1 - \alpha = 95%$ và sai số biên chấp nhận được $d = 5%$. Phương pháp chọn mẫu chùm kết hợp lấy mẫu ngẫu nhiên đơn giản (Simple random sampling) theo quy chuẩn dịch tễ học thú y (Nguyễn Như Thanh, 2001).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập mẫu và phân tích tuân thủ tiêu chuẩn thực hành phòng thí nghiệm nghiêm ngặt:

• Thu thập mẫu ve: Bắt toàn bộ ve trên các vị trí ký sinh đặc thù (vùng tai, yếm, nách, háng, quanh hậu môn) theo phương pháp thường quy (Trịnh Văn Thịnh, 1963). Định danh hình thái học dưới kính hiển vi soi nổi dựa trên khóa phân loại chuẩn của I. Brumpt (1919) và Walker et al. (2014).
• Thu thập và xử lý mẫu máu: Máu tĩnh mạch cổ được lấy vào ống chứa chất chống đông K3-EDTA. Tiêu bản giọt đặc và dàn mỏng được cố định bằng cồn Methanol tuyệt đối trong 5 phút, nhuộm Giemsa 10% trong 30 phút và soi ở độ phóng đại 1000x với dầu soi kính hiển vi.
• Quy trình sinh học phân tử (Nested-PCR): Tách chiết DNA tổng số bằng bộ kít thương mại GeneJET™ Genomic DNA Purification Kit (Thermo Fisher Scientific Inc.) theo hướng dẫn của nhà sản xuất. Phản ứng PCR lồng sử dụng cặp mồi đặc hiệu nhân bản phân đoạn gen 16S rDNA của giống Anaplasma theo quy trình của Hosseini-Vasoukolaei et al. (2014). Sản phẩm khuếch đại được điện di trên gel agarose 1.5% nhuộm ethidium bromide và đọc trên hệ thống GelDoc. Sản phẩm giải trình tự được phân tích phả hệ bằng phần mềm MEGA với mô hình Maximum Likelihood, bootstrap 1000 lần lặp.
• Nghiên cứu bệnh lý học: Đánh giá chỉ số huyết học tự động trên máy phân tích huyết học tự động. Mổ khám giải phẫu bệnh lý bò chết do bệnh biên trùng để ghi nhận bệnh tích đại thể; thu thập mẫu mô gan, lách, phổi, thận cố định trong dung dịch Formol đệm trung tính 10%, đúc khối parafin, cắt lát dày 4–5 $\mu$m và nhuộm Hematoxylin – Eosin (HE) để giám định bệnh tích vi thể.
• Quy trình thử nghiệm hóa dược Permethrin 5%: Thử nghiệm in vitro trên các giai đoạn trứng, ấu trùng, thiếu trùng và ve cái no máu theo phương pháp nhúng ngập chuẩn (Larval Packet Test / Adult Immersion Test). Thử nghiệm in vivo phun sương áp lực trên đàn bò nhiễm ve thực địa, theo dõi hiệu lực diệt ve và tỷ lệ tái nhiễm tại các mốc 24h, 48h, 7 ngày, 14 ngày và 21 ngày.

Tam giác hóa dữ liệu (Data triangulation) được thực thi triệt để giữa dữ liệu dịch tễ học thực địa, kết quả xét nghiệm huyết học – mô bệnh học và dữ liệu phân tích di truyền phân tử.

Data và phân tích

Dữ liệu thô được làm sạch và xử lý bằng mô hình Hồi quy Logistic Đa biến (Multivariate Logistic Regression) trên nền tảng phần mềm thống kê R (R Core Team). Mối tương quan giữa các yếu tố nguy cơ và tình trạng nhiễm bệnh được lượng hóa bằng Tỷ suất chênh (Odds Ratio - OR) kèm khoảng tin cậy 95% (95% CI). Các biến số liên tục (chỉ số huyết học) được trình bày dưới dạng Trung bình $\pm$ Sai số chuẩn (Mean $\pm$ SE) và so sánh bằng kiểm định Student's t-test hoặc ANOVA một yếu tố. Mức ý nghĩa thống kê được xác lập tại $p < 0.05$.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Phát hiện 1: Bức tranh dịch tễ học toàn diện về tỷ lệ nhiễm Anaplasma spp. và sự chi phối của tiểu vùng sinh thái. Tỷ lệ nhiễm Anaplasma spp. chung trên đàn bò tại Ba Vì đạt 26.46%. Trong đó, bò vàng bản địa có tỷ lệ nhiễm đạt 29.40%, cao hơn bò sữa (23.00%). Về mặt không gian, tỷ lệ nhiễm đạt đỉnh tại vùng gò đồi với 36.93%, vượt trội so với vùng núi cao (23.16%) và vùng đồng bằng (21.19%). Về mặt thời gian, tỷ lệ nhiễm biến thiên rõ rệt theo mùa: cao nhất vào mùa hè đạt 43.53% và giảm sâu nhất vào mùa đông xuống còn 11.42%. Bò trên 2 năm tuổi có tỷ lệ nhiễm cao nhất (31.23%), tiếp đến là lứa tuổi 1–2 năm (30.21%) và thấp nhất ở bê dưới 1 năm tuổi (17.35%).

Phát hiện 2: Đột phá định danh loài ký sinh trùng đường máu và phát hiện chủng mới tại Việt Nam. Bằng kỹ thuật phân tử Nested-PCR và giải trình tự gen 16S rDNA, luận án đã xác lập căn bệnh biên trùng tại Ba Vì do hai loài gây ra: Anaplasma marginale và Anaplasma platys. Trích dẫn trực tiếp từ văn bản luận án: "Lần đầu tiên phát hiện loài Anaplasma platys ký sinh ở bò Việt Nam." Đây là phát hiện đột phá vì A. platys vốn được xem là mầm bệnh đặc thù gây giảm tiểu cầu trên loài chó, việc tìm thấy trình tự gen của chúng trên đàn bò khẳng định nguy cơ mở rộng ổ chứa mầm bệnh truyền lây từ động vật sang người (Zoonosis).

Phát hiện 3: Lượng hóa nguy cơ truyền lây dịch tễ giữa vector ve cứng và bệnh ký sinh trùng đường máu. Tỷ lệ nhiễm ve chung trên đàn bò đạt 33.70% (bò vàng: 44.10%, bò sữa: 21.44%). Mật độ ve cao nhất vào mùa hè đạt 60.57% và ở vùng gò đồi đạt 57.95%. Hai loài ve cứng được định danh hình thái là Rhipicephalus (Boophilus) microplus và Rhipicephalus (Boophilus) annulatus. Mô hình hồi quy logistic xác định: "Bò nhiễm ve làm tăng nguy cơ nhiễm ký sinh trùng đường máu 16,79 lần." ($OR = 16.79; p < 0.001$), cung cấp bằng chứng định lượng then chốt về vai trò vector truyền bệnh bắt buộc của ve cứng trong quần thể gia súc Ba Vì.

Phát hiện 4: Bằng chứng bệnh lý học tế bào và mô bệnh học điển hình của bệnh biên trùng. Trích dẫn trực tiếp từ văn bản luận án: "Bò dương tính với Anaplasma spp. số lượng hồng cầu giảm còn 5,53±0,44 Tera/L, hàm lượng hồng cầu (Hb) giảm còn 3,5±0,65 g/dL. Thể tích khối hồng cầu (HCT) giảm còn 14,9±1,22%." Bệnh tích đại thể thể hiện lách sưng to gấp nhiều lần, mật sưng to ứ dịch quánh đặc, gan biến màu vàng nhạt do thoái hóa mỡ. Bệnh tích vi thể ghi nhận tình trạng phổi viêm kẽ dày vách phế nang, tế bào gan thoái hóa hoại tử quanh khoảng cửa, tủy đỏ lách dãn rộng thâm nhiễm dày đặc lympho bào, tương bào và tích tụ lượng lớn sắc tố hemosiderin do hiện tượng thực bào hồng cầu ồ ạt.

Phát hiện 5: Hiệu lực diệt ve phân tầng của hoạt chất Permethrin 5%. Thực nghiệm in vitro cho thấy Permethrin 5% tiêu diệt 100% ấu trùng và thiếu trùng ve R. microplus, nhưng chỉ đạt hiệu lực 30.00% trên ve cái trưởng thành no máu do lớp kitin và tầng sáp cutin dày ngăn cản hấp thụ thuốc. Tuy nhiên, khi thử nghiệm in vivo trên cơ thể bò, hiệu lực diệt ve trưởng thành tăng vọt lên 84.00% – 92.00%, đạt 100% đối với ấu trùng và thiếu trùng, đồng thời duy trì độ an toàn tuyệt đối cho gia súc, không gây bất kỳ phản ứng phụ nào về mặt lâm sàng.

Implications đa chiều

• Về mặt học thuật và lý thuyết: Công trình cung cấp hệ thống dữ liệu phả hệ phân tử chuẩn xác cho Ngân hàng Gen thế giới (GenBank), đồng thời mở rộng học thuyết Một Sức khỏe khi chứng minh bò là vật chủ tiềm năng lưu giữ A. platys, làm thay đổi cách tiếp cận phòng ngừa bệnh truyền lây từ động vật sang người.
• Về mặt phương pháp luận: Quy trình tích hợp Nested-PCR khuếch đại 16S rDNA kết hợp giải trình tự và phân tích phả hệ thiết lập một quy chuẩn thực hành mẫu (Gold standard) có thể nhân rộng để chẩn đoán các bệnh do rickettsia và đơn bào đường máu khác tại các nước đang phát triển.
• Về mặt thực tiễn sản xuất: Cung cấp lộ trình phòng trị dịch bệnh theo mùa và theo địa hình: tăng cường các biện pháp diệt ve tập trung vào mùa hè (tháng 5–8) và tại vùng sinh thái gò đồi; áp dụng phác đồ sử dụng Permethrin 5% định kỳ phun lặp lại sau 14–21 ngày để cắt đứt hoàn toàn chu kỳ sinh học của ve một vật chủ R. microplus.
• Về mặt chính sách quản lý thú y: Khuyến nghị Chi cục Chăn nuôi và Thú y Hà Nội đưa bệnh biên trùng và kiểm soát ve cứng vào chương trình giám sát dịch tễ thường niên bắt buộc, đặc biệt trong các dự án phát triển và nhập nội bò sữa cao sản.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu:

1. Giới hạn về chỉ thị phân tử đơn gen: Nghiên cứu chủ yếu dựa trên phân tích trình tự 16S rDNA. Mặc dù gen 16S rDNA rất chuẩn mực trong định loại chi/loài, nhưng đối với các biến thể dưới loài hoặc phân tích tính đa hình di truyền quần thể sâu, cần phối hợp phân tích đa gen (Multi-locus sequence analysis) như groESL, gltA, và gen mã hóa kháng nguyên bề mặt msp4.
2. Phạm vi địa lý giới hạn: Nghiên cứu tập trung tại 9 xã thuộc huyện Ba Vì – Hà Nội. Dù mang tính đại diện cao cho 3 dạng địa hình điển hình, kết quả chưa bao quát toàn bộ các tiểu vùng sinh thái khác của miền Bắc như vùng cao Tây Bắc hoặc duyên hải Bắc Bộ.
3. Hiệu lực in vitro trên ve cái no máu: Permethrin 5% chỉ diệt được 30% ve cái no máu trong phòng thí nghiệm, cho thấy cần phối hợp thêm các chất hiệp đồng làm tăng tính thấm màng (synergists) hoặc phối hợp cơ chế tác động để tối ưu hóa hiệu quả diệt ve cái đang đẻ trứng.

Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo (Future research agenda):

• Giải mã toàn bộ hệ gen (Whole-genome sequencing) của chủng Anaplasma platys phân lập từ bò tại Việt Nam để đánh giá độc lực và cơ chế thích ứng ký chủ chéo.
• Thiết lập hệ thống giám sát dịch tễ học phân tử đa trung tâm trên toàn quốc đối với các bệnh ký sinh trùng đường máu truyền qua ve ở trâu bò và người.
• Nghiên cứu phát triển vắc-xin tái tổ hợp nhắm vào protein màng ngoài (Major Surface Proteins - MSPs) để phòng ngừa bệnh biên trùng cho đàn bò sữa nhập ngoại.
• Đánh giá cơ chế kháng thuốc Pyrethroid ở mức độ đột biến gen kênh Natri (kdr gene mutation) trên quần thể ve Rhipicephalus microplus tại Việt Nam.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Cung cấp bộ cơ sở dữ liệu dịch tễ học và trình tự phân tử chuẩn xác, dự kiến đóng góp vào các công bố quốc tế uy tín thuộc hệ thống ISI/Scopus, nâng cao chỉ số trích dẫn trong lĩnh vực ký sinh trùng học thú y nhiệt đới.
• Tác động kinh tế và ngành chăn nuôi: Cung cấp giải pháp kỹ thuật giúp giảm thiểu thiệt hại kinh tế do giảm sản lượng sữa, sụt cân và chết gia súc. Việc áp dụng đúng phác đồ Permethrin 5% giúp tiết kiệm chi phí thú y, giảm thiểu tồn dư hóa chất độc hại nhóm phốt pho hữu cơ trong sữa và thịt, nâng cao giá trị thương phẩm chăn nuôi bò Ba Vì.
• Tác động xã hội và y tế công cộng: Kiểm soát nguy cơ lây truyền mầm bệnh zoonotic sang người chăn nuôi và bác sĩ thú y, hiện thực hóa mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng của mạng lưới One Health quốc tế.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Thú y: Tiếp cận quy trình nghiên cứu chuẩn mẫu kết hợp dịch tễ học, giải phẫu bệnh học và sinh học phân tử hiện đại.
• Các nhà khoa học và giảng viên đại học: Sử dụng số liệu, hình ảnh bệnh tích vi thể và cây phả hệ di truyền của luận án làm học liệu giảng dạy và tài liệu tham khảo chuyên sâu.
• Doanh nghiệp sản xuất dược phẩm thú y: Tiếp nhận kết quả thử nghiệm hiệu lực và độ an toàn của Permethrin 5% để đăng ký lưu hành và thương mại hóa các chế phẩm diệt ngoại ký sinh trùng thế hệ mới.
• Người chăn nuôi bò tại Ba Vì và cả nước: Nắm vững quy luật phát sinh dịch bệnh theo mùa và địa hình để chủ động phòng trừ ve, giảm thiểu rủi ro kinh tế.
• Cơ quan quản lý nhà nước (Cục Thú y, Chi cục Chăn nuôi): Có luận cứ khoa học thực chứng để xây dựng quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về kiểm soát dịch bệnh do ve truyền.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào? Luận án mở rộng Lý thuyết Tiến hóa Thích ứng Ký chủ (Host Adaptation Evolutionary Theory) của vi khuẩn nội bào thuộc họ Anaplasmataceae thông qua việc lần đầu tiên phát hiện và xác nhận bằng phân tử sự hiện diện của Anaplasma platys trên bò tại Việt Nam. Phát hiện này phá vỡ quan điểm truyền thống cho rằng A. platys chỉ ký sinh chuyên biệt trên loài chó, chứng minh tính linh hoạt ký chủ và mở rộng phổ dịch tễ học của mầm bệnh.

2. Đổi mới phương pháp luận của luận án so với các công trình trước đây tại Việt Nam? So với các nghiên cứu của Trịnh Văn Thịnh (1963) hay Phạm Sỹ Lăng (1977) vốn chỉ dựa trên phương pháp nhuộm soi Giemsa (dễ nhầm lẫn giữa thể vùi hồng cầu với ký sinh trùng), luận án đã tạo bước nhảy vọt phương pháp luận: chuẩn hóa quy trình Nested-PCR nhân bản đoạn gen 16S rDNA đặc hiệu, kết hợp giải trình tự nucleotide và mô hình hóa phả hệ di truyền với độ tin cậy 1000 bootstrap, đồng thời lượng hóa nguy cơ bằng mô hình hồi quy Logistic đa biến ($OR = 16.79$).

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì? Phát hiện bất ngờ nhất là sự chênh lệch hiệu lực của Permethrin 5% giữa điều kiện in vitro (chỉ đạt 30.00% trên ve cái no máu) và điều kiện in vivo (đạt tới 84.00% – 92.00% trên cơ thể bò). Nguyên nhân do trên cơ thể sống của gia súc, nhiệt độ cơ thể, sự cọ xát cơ học và động thái vận động của bò làm tăng sự tiếp xúc, khuếch tán hoạt chất qua các khớp chân và lỗ thở của ve, khắc phục rào cản lớp sáp cutin tĩnh tại trong phòng thí nghiệm.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) hoàn chỉnh không? Có. Luận án mô tả chi tiết toàn bộ quy trình: từ công thức tính cỡ mẫu Win Episcope 2.0, kỹ thuật lấy mẫu máu và ve chuẩn, thông số cặp mồi Nested-PCR, chu trình nhiệt luân nhiệt (Thermal cycling conditions), quy trình nhuộm mô học HE, cho đến phác đồ thử nghiệm Permethrin 5% in vitro (LPT/AIT) và in vivo, cho phép các phòng thí nghiệm khác tái lập và kiểm chứng kết quả độc lập.

5. Lộ trình nghiên cứu 10 năm được phác thảo cụ thể như thế nào? Lộ trình tập trung vào 4 hướng chính: (1) Ứng dụng giải trình tự thế hệ mới (NGS) giải mã toàn bộ hệ gen các chủng Anaplasma bản địa; (2) Thiết lập bản đồ dịch tễ số hóa GIS về phân bố ve cứng và mầm bệnh trên toàn quốc; (3) Nghiên cứu cơ chế phân tử của tính kháng thuốc pyrethroid trên ve Rhipicephalus microplus; (4) Phát triển kít chẩn đoán nhanh tại thực địa (LAMP / Lateral Flow Strip) và thử nghiệm vắc-xin tái tổ hợp kháng ve và kháng biên trùng.

Kết luận

Công trình luận án tiến sĩ của nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Hồng Chiên đã mang lại 6 đóng góp khoa học và thực tiễn cốt lõi:

1. Xác định chính xác tỷ lệ lưu hành của Anaplasma spp. trên đàn bò tại Ba Vì đạt 26.46% (bò vàng: 29.40%, bò sữa: 23.00%), với sự phân hóa không gian (gò đồi cao nhất: 36.93%) và thời gian (mùa hè cao nhất: 43.53%).
2. Lần đầu tiên phát hiện và xác nhận bằng phân tử loài biên trùng Anaplasma platys ký sinh trên bò tại Việt Nam, bổ sung loài mới vào danh mục ký sinh trùng thú y quốc gia.
3. Xác định thành phần loài ve cứng ký sinh trên bò tại Ba Vì gồm 2 loài: Rhipicephalus (Boophilus) microplus và Rhipicephalus (Boophilus) annulatus, với tỷ lệ nhiễm chung là 33.70%.
4. Lượng hóa mối tương quan dịch tễ học mang tính quyết định: bò nhiễm ve làm tăng nguy cơ mắc bệnh ký sinh trùng đường máu lên 16.79 lần ($p < 0.001$).
5. Làm sáng tỏ cơ chế bệnh lý học toàn diện của bệnh biên trùng: gây hội chứng bần huyết nghiêm trọng (RBC giảm còn 5.53 T/L, Hb giảm còn 3.5 g/dL, HCT giảm còn 14.9%), hoại tử tế bào gan quanh khoảng cửa và tăng sinh lách ứ đọng hemosiderin.
6. Thử nghiệm thành công hoạt chất Permethrin 5% với hiệu lực diệt 84.00% – 92.00% ve trưởng thành và 100% ấu trùng, thiếu trùng trên cơ thể bò, đảm bảo độ an toàn tuyệt đối, cung cấp giải pháp kỹ thuật hữu hiệu cho ngành chăn nuôi gia súc nhai lại bền vững tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Việt Nam là một nước sản xuất nông nghiệp chiếm ưu thế. Trong đó ngành chăn nuôi là một trong những thế mạnh của nền kinh tế nông nghiệp. Chăn nuôi bò chiếm một vị trí quan trọng trong giải quyết việc làm, cung cấp thịt, sữa cho người tiêu dùng và sức kéo cho nông nghiệp. Theo Cục Chăn nuôi 2019), tại thời điểm tháng 12 tổng đàn bò thịt là 5.177 con tăng khoảng 2,4% so với thời điểm năm 2018; sản lượng bò thịt xuất chuồng đạt 349,2 nghìn tấn, tăng 4,4.

Tổng đàn bò sữa là 321.232 con, sản lượng sữa tươi cả nước ước đạt 1029,6 nghìn tấn, tăng 10,0. Sản lượng sữa sản xuất trong nước hiện mới đáp ứng được 22% nhu cầu sữa tiêu dùng trong nước. Mục tiêu của chính phủ Việt Nam là đến năm 2020 đạt 500 nghìn bò sữa. Song song với sự phát triển số lượng đàn bò thì tình hình dịch bệnh là vấn đề đáng lo ngại đối với ngành chăn nuôi.

Ve và bệnh do ve truyền trên bò diễn ra rất phổ biến. Hiện nay, ở nước ta có 65 loài ve thuộc 2 họ ve (Phan Trọng Cung & Đoàn Văn Thụ, 2001). Ve Boophilus microplus, Rhipicephalus sanguineus là loài ve tồn tại phổ biến ở bò (Trịnh Văn Thịnh, 1963; Nguyễn Văn Diên & Phan Lục, 2007). Trên thế giới Sping Well (1991) đã có những công trình đầu tiên nghiên cứu về thiệt hại do ve bò gây ra trong sản xuất.

Tiếp đó, các nghiên cứu khác về ve bò cũng đã được công bố. Úc, ve bò từng là ngoại ký sinh trùng gây tổn thất kinh tế lớn nhất trong chăn nuôi bò. Tính từ năm 1959 đến 1973, tổng thiệt hại do ve gây ra ở bang Queensland – đông bắc nước Úc tăng từ 47 triệu đến 50 triệu USD. Ve bò ngoài tác động trực tiếp còn là véc tơ truyền ký sinh trùng đường máu như Anaplasma, Theileria, Babesia.

Ve hút máu bò mang mầm bệnh và truyền sang cho động vật khỏe khác, mầm bệnh tồn tại truyền từ đời này sang đời khác của ve. Nếu ve hút máu có chứa ký sinh trùng thì có thể truyền mầm bệnh vào trứng và khi ấu trùng hình thành thì đã mang mầm bệnh (Phạm Sỹ Lăng, 2002). Các loài Anaplasma gây ra bệnh biên trùng (Anaplasmosis) là bệnh lây truyền từ động vật sang người do ve Ixodes (Santos & Massard, 2014; Ismail & McBride, 2017). Theo Rogers & Shiels (1977) Anaplasmosis xảy ra ở bò, cừu Úc do ve B.

microplus và Rh. sanguineus truyền bệnh. động vật nhai có ít nhất năm loài 1 Anaplasma, bò đóng một vai trò quan trọng là nguồn lây nhiễm cho người do ve truyền (Ismail & McBride, 2017; Hove & cs. marginale ký sinh trong hồng cầu, loài A.

platys ký sinh ở bạch cầu là nguyên nhân gây giảm bạch cầu ở bò, chó và người trên khắp thế giới (Lew & cs. Theileria ký sinh trên bò gây bệnh Theileriosis, có các loài là Theileria parva, Theileria anulata, Theileria mutans và Theileria surgenti. Bò bị bệnh Theileriosis có các biểu hiện như sốt cao gián đoạn, bỏ ăn, không nhai lại, niêm mạc mắt miệng nhợt nhạt, hoàng đản, bò gầy yếu, suy kiệt. Ngoài ra, những bò sau khi khỏi bệnh vẫn tiếp tục là nguồn mang trùng, tiềm ẩn nguy cơ phát tán mầm bệnh trong tự nhiên Phạm Sỹ Lăng, 2002).

Việt Nam, một số nghiên cứu cũng đã chỉ ra sự tồn tại của các loài ký sinh trùng đường máu Babesia sp., Theileria sp, Anaplasma spp ở trâu, bò và ve (Sivakumar, 2013; Altangenel Khukhuu & cs., 2013; Phùng Quang Trường & cs. Bệnh ký sinh trùng đường máu ở bò tại Việt Nam thường tồn tại ở thể ẩn, có khi bùng phát nhanh thành dịch. Đặc biệt là với các đàn bò nhập ngọai thì khả năng bùng phát bệnh ký sinh trùng đường máu tăng cao do đàn bò nhập ngoại chưa thích nghi kịp thời với khí hậu và chưa có miễn dịch với bệnh (Phạm Sỹ Lăng, 2002. Trong bối cảnh điều kiện véc tơ truyền bệnh tồn tại phổ biến như hiện nay thì việc khống chế sự phát tán mầm bệnh ký sinh trùng đường máu do ve truyền bệnh là rất khó khăn, nguy cơ bùng phát bệnh ký sinh trùng đường máu là rất lớn.

Như vậy để phát triển đàn bò nuôi tại Việt Nam thì việc khống chế nguy cơ bùng phát bệnh ký sinh trùng đường máu lây truyền do ve là vô cùng quan trọng. Theo nghị quyết của Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội về chăn nuôi thì Ba Vì là một trong những địa phương có truyền thống và thế mạnh phát triển chăn nuôi bò vì vậy lựa chọn Ba Vì là địa điểm nghiên cứu về bệnh ký sinh trùng đường máu ở bò là rất cần thiết. Xuất phát từ thực tế trên chúng tôi thực hiện nghiên cứu bệnh ký sinh trùng đường máu do ve truyền trên bò tại huyện Ba Vì – thành phố Hà Nội nhằm đánh giá sự tồn tại của bệnh ký sinh trùng đường máu và ve trên bò từ đó đưa ra những khuyến cáo để khống chế bệnh, góp phần phát triển chăn nuôi bò bền vững. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 1.

Mục tiêu tổng quát Nhằm đánh giá một số đặc điểm của ký sinh trùng đường máu do ve truyền và ve ký sinh ở đàn bò, cung cấp cơ sở khoa học cho việc chẩn đoán, phòng trị bệnh bệnh ký sinh trùng đường máu và ve ký sinh ở bò từ đó góp phần bảo vệ sức khỏe đàn bò. Mục tiêu cụ thể - Xác định sự lưu hành của bệnh ký sinh trùng đường máu do ve truyền: Biên trùng do Anaplasma spp., Theile trùng do Theileria spp., Lê dạng trùng do Babesia spp. - Định danh các loài ký sinh trùng đường máu bằng kỹ thuật phân tử. - Xác định các loài ve ký sinh, tình hình nhiễm ve trên đàn bò theo vùng địa hình, mùa vụ, lứa tuổi và giống bò.

- Bước đầu nghiên cứu thuốc diệt ve ký sinh ở bò. PHẠM VI NGHIÊN CỨU Nghiên cứu được thực hiện trên bò sữa và bò vàng từ tháng 11 năm 2015 đến 11 năm 2019 tại 9 xã gồm xã Tản Lĩnh, Yên Bài, Vân Hòa, Tòng Bạt, Thụy An, Vật Lại, Thái Hòa, Phú Sơn, Phú Đông thuộc 3 vùng địa hình là miền núi, gò đồi, đồng bằng của huyện Ba Vì – thành phố Hà Nội với nội dung nghiên cứu về bệnh ký sinh trùng đường máu do ve truyền, biện pháp phòng trị ve. Địa điểm xét nghiệm mẫu: + Phòng thí nghiệm Ký sinh trùng, Phòng thí nghiệm Trọng điểm sinh học Phòng thí nghiệm Bộ môn Bệnh lý - Khoa Thú y - Học viện Nông nghiệp Việt Nam; + Phòng thí nghiệm Viện Công nghệ Sinh học - Viện Hàn lâm Khoa học Việt Nam; + Phòng thí nghiệm - Trung tâm nghiên cứu Bò và đồng cỏ Ba Vì. NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN Nghiên cứu sử dụng kỹ thuật phân tử đã định danh được hai loài ký sinh trùng đường máu Anaplasma marginale và Anaplasma platys ký sinh ở bò.

Lần đầu tiên phát hiện loài Anaplasma platys ký sinh ở bò Việt Nam. 3 Nghiên cứu bước đầu xác định được tác dụng diệt ve ký sinh ở bò của hợp chất bán tổng hợp Pyrethroid. Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN LUẬN ÁN 1. Ý nghĩa khoa học Nghiên cứu của đề tài đã bổ sung thông tin về bệnh ký sinh trùng đường máu do ve truyền và biện pháp diệt ve.

Kết quả nghiên cứu được dùng làm tài liệu giảng dạy tại các trường cao đẳng, đại học Nông nghiệp, là tư liệu tham khảo cho các nhà nghiên cứu trong lĩnh vực ký sinh trùng. Ý nghĩa thực tiễn Kết quả nghiên cứu một số đặc điểm dịch tễ, bệnh lý học bệnh ký sinh trùng đường máu ở bò và biện pháp phòng trị ve, có thể được vận dụng vào việc chẩn đoán và phòng chống ve ký sinh, chẩn đoán và phòng trị bệnh ký sinh trùng đường máu do ve truyền cho bò trong thực tiễn sản xuất. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. CƠ SỞ KHOA HỌC 2.

Một số bệnh ký sinh trùng đƣờng máu do ve truyền ở bò Bệnh ký sinh trùng đường máu do ve truyền trên động vật do đơn bào lê dạng trùng (Babesia sp), biên trùng (Anaplasma sp), theiler trùng (Theilera sp) kí sinh trong máu của bò, trâu, bò sữa, ngựa. Tùy vào đặc điểm, vị trí ký sinh, hình thái, cấu tạo và khả năng gây bệnh cũng khác nhau Phạm Sỹ Lăng, 2006. Bệnh lê dạng trùng ở bò (Babesiosis) a. Căn bệnh Bệnh này được đặt tên theo nhà khoa học người Romania là Victor Babeş.

Năm 1888, Victor Babeş là người đầu tiên miêu tả về Babesia spp ký sinh trùng trong máu trâu, bò, cừu. bò chủ yếu có 2 loài là Babesia bigemina và Babesia bovis. ký sinh trong hồng cầu, có hình quả lê, hình tròn, hình ô van hoặc các hình dạng khác hình trứng, hình bầu dục. kích thước thay đổi tùy từng loài, đặc trưng là hình lê cặp đôi.

Babesia bigemina: 2-4x 1-2 µm và Babesia bovis: 1.5 µm (Mahoney, 1977; Levine, 1985; Johannes 1996; Nguyễn Văn Thọ & cs. Vòng đời Lê dạng trùng phát triển qua vật chủ trung gian là ve. Theo Johan (1996) loài ve truyền bệnh này là Boophilus microplus, Boophilus annulatus, Rhipicephalus bura. Việt Nam loài ve đóng vai trò truyền bệnh của lê dạng trùng đã được phát hiện là Rhipicephalus (Boophilus) microplus.

Vòng đời của lê dạng trùng diễn ra qua 2 giai đoạn: + Sinh sản vô tính Trong hồng cầu bò, lê dạng trùng sinh sản vô tính theo hình thức liệt thực sinh thực bằng cách chia đôi nên trong hồng cầu lê dạng trùng thường ghép lại thành đôi, thành hình quả lê hai mầm, dần dần các đầu nhỏ co lại khiến cho ký sinh trùng có hình bầu dục rồi hình cầu. Khi đó hồng cầu bị ký sinh trùng phá hủy và giải phóng 2 lê dạng trùng non trôi nổi trong huyết tương một thời gian rồi mỗi lê dạng trùng non lại xâm nhập vào hồng cầu lành sau vài giờ chúng lớn dần thành dạng trưởng thành rồi thực hiện phân đôi liên tiếp 5 đến 6 lần và chỉ sau một tuần số lượng đã tăng 5 lên hàng trăm lần. Trong quá trình sinh sản vô tính có 3 thời kỳ ở trong hồng cầu thường có hình đơn giản, hình lê hai mầm và hình tròn hai mầm và 1 dạng tự do ở ngoài hồng cầu. Vòng đời của Piroplasma (Babesia) bigemina Nguồn: William 2001 Sinh sản hữu tính Sinh sản hữu tính của lê dạng trùng được tiến hành trong cơ thể ve.

Khi ve hút máu bò nhiễm lê dạng trùng, khi tới dạ dày ve, hồng cầu được tiêu hóa và giải phóng các lê dạng trùng.