Luận án tiến sĩ: Nghiên cứu bệnh ký sinh trùng đường máu do ve truyền ở bò tại Ba Vì - Hà Nội

Luận án tiến sĩ nông nghiệp nghiên cứu bệnh ký sinh trùng đường máu do ve truyền ở đàn bò tại Ba Vì, Hà Nội và thử nghiệm hiệu quả thuốc diệt ve.

• Tác giả: Nguyễn Thị Hồng Chiên
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Văn Thọ
• Trường học: Học viện Nông nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Bệnh lý học và chữa bệnh vật nuôi
• Đề tài: Nghiên cứu bệnh ký sinh trùng đường máu do ve truyền ở đàn bò nuôi tại Ba Vì – Hà Nội và thử nghiệm thuốc diệt ve
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỤC LỤC
• 2. DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• 3. DANH MỤC BẢNG
• 4. DANH MỤC HÌNH
• 5. TRÍCH YẾU LUẬN ÁN
• 6. THESIS ABSTRACT
• 7. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
• 7.1. Mục tiêu tổng quát
• 7.2. Mục tiêu cụ thể
• 8. PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 9. NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN
• 10. Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN LUẬN ÁN
• 10.1. Ý nghĩa khoa học
• 10.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 11. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 11.1. Cơ sở khoa học
• 11.2. Một số bệnh ký sinh trùng đường máu do ve truyền ở bò
• 11.2.1. Đặc điểm cơ bản của ve ký sinh ở bò
• 11.2.2. Tình hình nghiên cứu về bệnh ký sinh trùng đường máu do ve truyền và ve cứng ở bò trên thế giới và Việt Nam
• 11.2.2.1. Tình hình nghiên cứu bệnh ký sinh trùng đường máu do ve truyền trên thế giới và Việt Nam
• 11.2.2.2. Tình hình nghiên cứu về ve cứng trên thế giới và Việt Nam
• 11.3. Nghiên cứu về hợp chất bán tổng hợp pyrethroid dùng để diệt ve
• 11.3.1. Cơ chế gây độc lên chân đốt của các hoá chất diệt côn trùng nhóm pyrethroid và những nghiên cứu về ứng dụng của Pyrethroid trong điều trị các bệnh ngoại kí sinh trùng trên gia súc
• 11.3.2. Một số hóa chất đại diện của nhóm pyrethroid
• 12. NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 12.1. Địa điểm nghiên cứu
• 12.2. Đặc điểm tự nhiên, kinh tế xã hội của huyện Ba Vì - thành phố Hà Nội
• 12.3. Thời gian nghiên cứu
• 12.4. Vật liệu nghiên cứu
• 12.4.1. Động vật và các loại mẫu nghiên cứu
• 12.4.2. Dụng cụ, máy móc và hóa chất nghiên cứu
• 12.5. Nội dung nghiên cứu
• 12.5.1. Nghiên cứu tình hình nhiễm bệnh ký sinh đường máu do ve truyền ở bò tại huyện Ba Vì, thành phố Hà Nội
• 12.5.1.1. Định danh ký sinh trùng đường máu ở bò bằng kỹ thuật phân tử
• 12.5.1.2. Đặc điểm bệnh lý của bò mắc bệnh ký sinh trùng đường máu
• 12.5.2. Nghiên cứu tình hình nhiễm ve ký sinh ở bò tại huyện Ba Vì, thành phố Hà Nội
• 12.5.2.1. Đánh giá mối liên quan giữa nhiễm ve và nhiễm ký sinh trùng đường máu trên bò tại huyện Ba Vì, thành phố Hà Nội
• 12.5.3. Bước đầu thử nghiệm thuốc diệt ve ký sinh ở bò
• 12.6. Phương pháp nghiên cứu
• 12.6.1. Xác định địa điểm lấy mẫu
• 12.6.2. Thu thập mẫu để nghiên cứu
• 12.6.3. Định danh loài ve ký sinh bằng phương pháp hình thái
• 12.6.4. Xác định tỷ lệ nhiễm ký sinh trùng đường máu ở bò
• 12.6.5. Đánh giá mối liên hệ giữa nhiễm ve và nhiễm ký sinh trùng đường máu
• 12.6.6. Định danh loài ký sinh trùng đường máu bằng phương pháp phân tử
• 12.6.7. Xác định thể bệnh, triệu chứng lâm sàng bò mắc bệnh ký sinh trùng đường máu
• 12.6.8. Xác định bệnh tích đại thể bò mắc bệnh ký sinh trùng đường máu
• 12.6.9. Xác định bệnh tích vi thể
• 12.6.10. Xác định chỉ tiêu sinh lý máu
• 12.6.11. Phương pháp thử nghiệm thuốc diệt ve ký sinh trên bò
• 12.6.12. Phương pháp xử lý số liệu
• 13. KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 13.1. Tình hình nhiễm ký sinh trùng đường máu do ve truyền ở đàn bò nuôi tại huyện Ba Vì, thành phố Hà Nội
• 13.1.1. Thành phần, tỷ lệ nhiễm ký sinh trùng đường máu do ve truyền trên đàn bò
• 13.1.2. Tỷ lệ nhiễm Anaplasma spp.
• 13.1.2.1. Tỷ lệ nhiễm Anaplasma spp. ở đàn bò theo các mùa trong năm
• 13.1.2.2. Tỷ lệ nhiễm Anaplasma spp. ở bò theo địa hình
• 13.1.2.3. Tỷ lệ nhiễm Anaplasma ssp. theo lứa tuổi của bò
• 13.1.3. Một số đặc điểm bệnh lý ở bò mắc bệnh biên trùng (Anaplasmosis)
• 13.1.3.1. Thể bệnh của bệnh biên trùng do Anaplasma spp. ở đàn bò vùng nghiên cứu
• 13.1.3.2. Triệu chứng lâm sàng của bò bị bệnh biên trùng do Anaplasma spp.
• 13.1.3.3. Chỉ tiêu huyết học của bò nhiễm Anaplasma spp.
• 13.1.3.4. Bệnh tích đại thể của bệnh biên trùng ở bò
• 13.1.3.5. Bệnh tích vi thể của bệnh biên trùng ở bò
• 13.1.3.6. Định danh loài Anaplasma spp. bò bằng phương pháp phân tử
• 13.2. Tình hình nhiễm ve ký sinh của bò nuôi tại huyện Ba Vì – thành phố Hà Nội
• 13.2.1. Tỷ lệ nhiễm ve trên đàn bò nuôi tại huyện Ba Vì, Hà Nội
• 13.2.2. Cường độ nhiễm ve trên đàn bò huyện Ba Vì, Hà Nội
• 13.2.3. Tỷ lệ nhiễm ve của bò theo các mùa trong năm
• 13.2.4. Tỷ lệ nhiễm ve của bò theo địa hình
• 13.2.5. Tỷ lệ nhiễm ve theo lứa tuổi của bò
• 13.2.6. Thành phần loài ve ký sinh ở bò vùng nghiên cứu
• 13.2.7. Mối tương quan giữa nhiễm ve và nhiễm ký sinh trùng đường máu ở bò nuôi tại huyện Ba Vì, thành phố Hà Nội
• 13.3. Thử nghiệm hiệu lực diệt ve của hợp chất pyrethroid
• 13.3.1. Hiệu lực diệt các giai đoạn của ve bò Rhipicepahus (Boophilus) microplus của hợp chất Permethrin trong phòng thí nghiệm
• 13.3.2. Thử nghiệm khả năng diệt ve trên bò của hợp chất thuốc Permethrin ở nồng độ 5 %
• 14. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• 15. DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về bệnh ký sinh trùng đường máu do ve truyền

Nghiên cứu tập trung vào bệnh ký sinh trùng đường máu do ve truyền bệnh ở bò Ba Vì, Hà Nội. Các bệnh này gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe và năng suất của đàn bò. Ve ký sinh trên bò là trung gian truyền các loại ký sinh trùng đường máu như Anaplasma spp., gây bệnh biên trùng (Anaplasmosis). Nghiên cứu này nhằm xác định tỷ lệ nhiễm bệnh, đặc điểm bệnh lý, và thử nghiệm thuốc diệt ve hiệu quả.

1.1. Đặc điểm của ve ký sinh và bệnh do ve truyền

Ve truyền bệnh như Rhipicephalus (Boophilus) microplus và Rhipicephalus (Boophilus) annulatus là nguyên nhân chính gây bệnh ký sinh trùng đường máu. Các loài ve này hút máu bò và truyền ký sinh trùng vào cơ thể vật chủ. Bệnh do ve truyền thường gặp ở bò bao gồm Anaplasmosis, gây thiếu máu, sốt cao, và suy giảm sức khỏe. Nghiên cứu đã xác định tỷ lệ nhiễm Anaplasma spp. ở bò Ba Vì là 26.46%, với tỷ lệ cao nhất vào mùa hè (43.53%).

1.2. Tình hình nghiên cứu trên thế giới và Việt Nam

Trên thế giới, bệnh ký sinh trùng đường máu do ve truyền đã được nghiên cứu rộng rãi, đặc biệt ở các nước có khí hậu nhiệt đới. Tại Việt Nam, nghiên cứu về ve ký sinh trên bò và bệnh do ve truyền còn hạn chế. Nghiên cứu này là một trong những công trình đầu tiên xác định sự lưu hành của Anaplasma platys trên bò tại Việt Nam, một loài có nguy cơ gây bệnh cho người.

II. Phương pháp nghiên cứu và kết quả

Nghiên cứu sử dụng phương pháp lấy mẫu ngẫu nhiên và phân tích kỹ thuật phân tử để định danh ký sinh trùng đường máu. Các mẫu máu và ve được thu thập từ đàn bò tại Ba Vì, Hà Nội. Kết quả cho thấy tỷ lệ nhiễm Anaplasma spp. cao nhất ở vùng gò đồi (36.93%) và thấp nhất ở vùng đồng bằng (21.19%).

2.1. Định danh ký sinh trùng đường máu

Sử dụng phương pháp PCR và giải trình tự 16S rDNA, nghiên cứu đã xác định hai loài ký sinh trùng đường máu chính là Anaplasma marginale và A. platys. Đây là lần đầu tiên A. platys được phát hiện trên bò tại Việt Nam, mở ra hướng nghiên cứu mới về nguy cơ lây nhiễm sang người.

2.2. Đặc điểm bệnh lý và triệu chứng lâm sàng

Bò nhiễm Anaplasma spp. biểu hiện các triệu chứng như sốt cao, niêm mạc nhợt nhạt, và giảm sản lượng sữa. Bệnh tích đại thể bao gồm lách sưng, gan vàng, và máu loãng. Bệnh tích vi thể cho thấy sự thoái hóa tế bào gan và tăng sinh tế bào lympho ở lách.

III. Thử nghiệm thuốc diệt ve và hiệu quả

Nghiên cứu đã thử nghiệm thuốc diệt ve Permethrin ở nồng độ 5%. Kết quả cho thấy hiệu lực diệt ve trưởng thành đạt 84-92%, và 100% đối với ấu trùng và thiếu trùng. Thuốc diệt ve này an toàn cho bò và có tiềm năng ứng dụng rộng rãi trong phòng chống ve.

3.1. Hiệu quả của Permethrin

Permethrin đã chứng minh hiệu quả cao trong việc diệt các giai đoạn của ve, đặc biệt là ấu trùng và thiếu trùng. Thử nghiệm trên cơ thể bò cho thấy thuốc không gây tác dụng phụ nghiêm trọng, đảm bảo an toàn cho vật nuôi.

3.2. Ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho việc sử dụng Permethrin trong phòng chống ve bò. Điều này góp phần giảm thiểu nguy cơ lây nhiễm bệnh ký sinh trùng đường máu và nâng cao năng suất chăn nuôi.

IV. Kết luận và kiến nghị

Nghiên cứu đã cung cấp thông tin toàn diện về bệnh ký sinh trùng đường máu do ve truyền ở bò Ba Vì, Hà Nội. Việc xác định thành phần loài ký sinh trùng và hiệu quả của thuốc diệt ve mở ra hướng đi mới trong phòng và trị bệnh. Cần tiếp tục nghiên cứu để mở rộng ứng dụng các biện pháp phòng chống ve và bệnh do ve truyền trên toàn quốc.

4.1. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc hiểu rõ cơ chế lây nhiễm và đặc điểm bệnh lý của bệnh ký sinh trùng đường máu. Đồng thời, kết quả thử nghiệm thuốc diệt ve cung cấp giải pháp hiệu quả cho ngành chăn nuôi.

4.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo

Cần tiếp tục nghiên cứu về sự lưu hành của Anaplasma platys và các loài ký sinh trùng đường máu khác trên bò và nguy cơ lây nhiễm sang người. Đồng thời, mở rộng thử nghiệm các loại thuốc diệt ve khác để tối ưu hóa hiệu quả phòng chống ve.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Chăn nuôi bò thịt và bò sữa giữ vị trí quan trọng trong cơ cấu ngành chăn nuôi tại Việt Nam, đóng góp nguồn thực phẩm và giải quyết việc làm trong sản xuất nông nghiệp. Tuy nhiên, sự lưu hành của các loài ve cứng và các bệnh ký sinh trùng đường máu do ve truyền (như Anaplasma, Babesia, Theileria) gây ảnh hưởng lớn đến sức khỏe đàn gia súc, làm sụt giảm sản lượng sữa, thịt và gây tỷ lệ tử vong cao, đặc biệt đối với đàn bò nhập ngoại chưa thích nghi miễn dịch. Huyện Ba Vì, thành phố Hà Nội là địa bàn trọng điểm về phát triển chăn nuôi bò nhưng tình hình lưu hành của ve và ký sinh trùng đường máu tại đây chưa được giám sát toàn diện bằng các kỹ thuật chẩn đoán phân tử. Xuất phát từ thực tế đó, luận án tiến sĩ của nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Hồng Chiên đã thực hiện đề tài "Nghiên cứu bệnh ký sinh trùng đường máu do ve truyền ở đàn bò nuôi tại Ba Vì – Hà Nội và thử nghiệm thuốc diệt ve" thuộc ngành Bệnh lý học và chữa bệnh vật nuôi (mã số: 9 64 01 02) tại Học viện Nông nghiệp Việt Nam, dưới sự hướng dẫn của PGS. Nguyễn Văn Thọ và GS. Bertrand Losson.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án được xác định cụ thể như sau:

1. Mục tiêu tổng quát: Đánh giá một số đặc điểm của ký sinh trùng đường máu do ve truyền và ve ký sinh ở đàn bò, cung cấp cơ sở khoa học cho việc chẩn đoán, phòng trị bệnh ký sinh trùng đường máu và ve ký sinh ở bò, góp phần bảo vệ sức khỏe đàn bò.
2. Mục tiêu cụ thể:
   • Mục tiêu 1: Xác định sự lưu hành của bệnh ký sinh trùng đường máu do ve truyền (biên trùng do Anaplasma spp., theile trùng do Theileria spp., lê dạng trùng do Babesia spp.) trên đàn bò nuôi tại huyện Ba Vì.
   • Mục tiêu 2: Định danh các loài ký sinh trùng đường máu bằng kỹ thuật sinh học phân tử.
   • Mục tiêu 3: Xác định các loài ve ký sinh, tình hình nhiễm ve trên đàn bò theo vùng địa hình, mùa vụ, lứa tuổi và giống bò.
   • Mục tiêu 4: Bước đầu nghiên cứu, thử nghiệm thuốc diệt ve ký sinh ở bò.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Đàn bò sữa, đàn bò vàng bản địa; các loài ve cứng (Ixodidae) ký sinh trên bò; các loài ký sinh trùng đường máu (Anaplasma spp., Babesia spp., Theileria spp.) và hóa dược diệt ve nhóm Pyrethroid (Permethrin).
• Phạm vi thời gian: Nghiên cứu được thực hiện từ tháng 11 năm 2015 đến tháng 11 năm 2019.
• Phạm vi không gian: Thực địa điều tra thu thập mẫu tại 9 xã thuộc 3 vùng địa hình của huyện Ba Vì, thành phố Hà Nội, bao gồm vùng miền núi (xã Tản Lĩnh, Yên Bài, Vân Hòa), vùng gò đồi (xã Tòng Bạt, Thụy An, Vật Lại) và vùng đồng bằng (xã Thái Hòa, Phú Sơn, Phú Đông).
• Địa điểm phân tích và xét nghiệm mẫu: Phòng thí nghiệm Ký sinh trùng, Phòng thí nghiệm Trọng điểm Công nghệ Sinh học Thú y, Phòng thí nghiệm Bộ môn Bệnh lý thuộc Khoa Thú y – Học viện Nông nghiệp Việt Nam; Phòng thí nghiệm Viện Công nghệ Sinh học – Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam; Phòng thí nghiệm Trung tâm Nghiên cứu Bò và Đồng cỏ Ba Vì; Phòng thí nghiệm Ký sinh trùng – Khoa Thú y, Đại học Liège (Vương quốc Bỉ).

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã tổng hợp các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế liên quan đến ký sinh trùng đường máu và ve cứng truyền bệnh:

• Trên thế giới: Bệnh lê dạng trùng (Babesia spp.) được Victor Babeş mô tả lần đầu vào năm 1888 trên trâu bò; Smith & Kilborne (1893) chứng minh vai trò truyền bệnh của ve Boophilus annulatus; Dolman (1969), Mahoney (1977), Rogers & Shiels (1977) phân tích đặc điểm dịch tễ và véc tơ truyền bệnh. Đối với giống Theileria, các công trình của Dschunkowsky & Luhs (1904), Theiler (1906), Misao & Kakuda (1998) đã phân loại Theileria parva, Theileria annulata, Theileria mutans. Đối với giống Anaplasma, Dumler & cs. (2001, 2012), Kocan & cs. (2010), Lew & cs. (2003), Inokuma & cs. (2001), Ismail & McBride (2017) đã ứng dụng kỹ thuật phân tích trình tự chuỗi gen 16S rDNA, groESL, rpoB, gltA để phân loại họ Anaplasmataceae, chỉ rõ sự hiện diện của A. marginale, A. bovis, A. phagocytophilum, và A. platys. Về phân loại ve cứng, Walker & cs. (2014) đã hệ thống lại giống Boophilus như một phân giống trực thuộc giống Rhipicephalus. Về hóa dược diệt ve, Casida (1989), Narahashi (1992, 1996), Soderlund (1995, 2002), Khambay (2005), Arturo (2013) đã mô tả cơ chế gây độc thần kinh của nhóm Pyrethroid (Type I và Type II) thông qua kênh ion Natri trên màng sợi trục thần kinh côn trùng.
• Tại Việt Nam: Các nghiên cứu của Schein (1908), Houdemer (1938), Trịnh Văn Thịnh (1963, 1980), Phan Địch Lân (1974), Phạm Sỹ Lăng (1973, 1977, 2002), Nguyễn Hữu Ninh (1980), Hồ Thị Thuận & cs. (1983), Phạm Văn Khuê & cs. (1996), Hạ Thúy Hạnh (1999), Nguyễn Đức Tân & cs. (2004), Nguyễn Hữu Hưng & cs. (2014) đã ghi nhận sự có mặt của Babesia bigemina, Babesia bovis, Anaplasma marginale, Theileria spp. trên trâu bò ở nhiều vùng sinh thái. Về thành phần loài ve cứng, Phan Trọng Cung & Đoàn Văn Thụ (2001), Nguyễn Văn Diên & Phan Lục (2007) xác định Rhipicephalus (Boophilus) microplus và Rhipicephalus sanguineus là hai loài ve ký sinh phổ biến nhất.

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết: Mặc dù bệnh ký sinh trùng đường máu đã được ghi nhận tại Việt Nam, phần lớn các công trình trước đây chỉ dừng lại ở phương pháp nhuộm soi kính hiển vi quang học truyền thống hoặc huyết thanh học (ELISA), chưa định danh chính xác các loài biên trùng lưu hành bằng giải trình tự gen sinh học phân tử trên quy mô thực địa huyện Ba Vì. Đồng thời, mối liên hệ định lượng giữa việc nhiễm ve cứng với nguy cơ nhiễm ký sinh trùng đường máu chưa được mô hình hóa bằng các chỉ số thống kê dịch tễ (như tỷ suất chênh OR), và hiệu lực thực địa của hoạt chất Pyrethroid thế hệ mới (Permethrin) đối với từng giai đoạn phát triển của ve bò cần có dữ liệu thực nghiệm cụ thể.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết

• Cơ sở sinh học và bệnh học ký sinh trùng đường máu: Đơn bào Babesia spp., Theileria spp. và vi khuẩn Anaplasma spp. xâm nhập vào hệ tuần hoàn qua vết đốt của ve cứng. Anaplasma marginale xâm nhập và nhân lên trong hồng cầu, Anaplasma platys ký sinh trong tiểu cầu hoặc bạch cầu, phá hủy tế bào máu dẫn đến tình trạng thiếu máu nặng, sốt cao, giảm thể tích khối hồng cầu và rối loạn chức năng các cơ quan nội tạng.
• Phân loại học ve cứng (Ixodidae): Ve trải qua 4 giai đoạn sinh trưởng (trứng, ấu trùng, thiếu trùng, ve trưởng thành). Các loài thuộc phân giống Boophilus là ve một vật chủ, hoàn thành toàn bộ chu trình hút máu và lột xác trên cùng một cá thể ký chủ.
• Cơ chế tác động của hóa dược Pyrethroid: Hợp chất Permethrin thuộc nhóm Pyrethroid Type I, tác động trực tiếp lên kênh vận chuyển ion Natri trên màng tế bào thần kinh của chân đốt, làm tăng tính thấm của màng đối với ion Na+, tạo xung động thần kinh lặp lại kéo dài, dẫn đến tê liệt cơ và tiêu diệt ve.

Phương pháp nghiên cứu

• Phương pháp điều tra và lấy mẫu:
  • Chọn điểm điều tra theo phương pháp lấy mẫu chùm; thu thập mẫu ngẫu nhiên đơn giản theo phương pháp của Nguyễn Như Thanh (2001) và Trịnh Văn Thịnh (1963).
  • Cỡ mẫu tối thiểu được tính toán bằng phần mềm Win Episcope 2.0 với độ tin cậy 95% (95% CI).
• Phương pháp định danh ve cứng:
  • Thu thập ve trên các vùng cơ thể bò (tai, cổ, yếm, bẹn, gốc đuôi).
  • Quan sát cấu trúc hình thái hiển vi (đầu giả, tấm dưới miệng, mai lưng, đốt háng, cựa, tấm cạnh hậu môn, tấm thở) dưới kính lúp soi nổi và kính hiển vi quang học theo khóa phân loại của I. Brumpt (1919) và Walker & cs. (2014).
• Phương pháp phát hiện và định danh ký sinh trùng đường máu:
  • Nhuộm Giemsa tiêu bản máu dàn mỏng, soi dưới kính hiển vi quang học ở độ phóng đại 1000x để phát hiện hình thái thể biên trùng, lê dạng trùng, theile trùng.
  • Tách chiết ADN bộ gen từ mẫu máu bằng bộ kít GeneJET™ Genomic DNA Purification Kit (Thermo Fisher Scientific Inc.).
  • Thực hiện kỹ thuật PCR lồng (nested PCR) khuếch đại đoạn gen 16S rDNA đặc hiệu của giống Anaplasma theo quy trình của Hosseini-Vasoukolaei & cs.
  • Điện di sản phẩm PCR trên gel agarose, giải trình tự nucleotide (Sanger sequencing), so sánh độ tương đồng bằng công cụ BLAST và xây dựng cây phát sinh loài (phylogenetic tree).
• Phương pháp nghiên cứu bệnh lý học:
  • Theo dõi biểu hiện lâm sàng, phân loại thể bệnh (cấp tính, mạn tính, mang trùng).
  • Đánh giá các chỉ tiêu sinh lý máu bằng máy huyết học tự động: hồng cầu (RBC), huyết sắc tố (Hb), thể tích khối hồng cầu (HCT), bạch cầu (WBC), tế bào Lympho, tế bào Mono, số lượng tiểu cầu (PLT), thể tích khối tiểu cầu (PCT), thể tích trung bình tiểu cầu (MPV), độ phân bố tiểu cầu (PDW).
  • Mổ khám xác định tổn thương bệnh tích đại thể; thu thập mẫu mô gan, lách, thận, phổi, túi mật làm tiêu bản vi thể nhuộm Hematoxylin - Eosin (HE).
• Phương pháp thử nghiệm hóa dược Permethrin:
  • Thử nghiệm in vitro trong phòng thí nghiệm: Đánh giá tỷ lệ tiêu diệt ấu trùng, thiếu trùng và ve trưởng thành Rhipicephalus (Boophilus) microplus ở nồng độ dung dịch Permethrin 5%.
  • Thử nghiệm in vivo trên cơ thể bò: Phun xịt dung dịch Permethrin 5% trên đàn bò nhiễm ve, kiểm tra mật độ ve sống sót sau các mốc thời gian 24 giờ, lặp lại lần hai và theo dõi các biểu hiện nhiễm độc lâm sàng để đánh giá độ an toàn.
• Phương pháp xử lý số liệu: Số liệu dịch tễ, tỷ lệ nhiễm, chỉ số hồi quy logistic và tỷ suất chênh (Odds Ratio - OR) được phân tích và xử lý bằng phần mềm thống kê R.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Mở đầu

Chương này trình bày tính cấp thiết của đề tài trong bối cảnh chăn nuôi bò thịt và bò sữa tại huyện Ba Vì, phân tích nguy cơ từ bệnh do ve truyền. Xác định rõ mục tiêu tổng quát, 4 mục tiêu cụ thể, đối tượng, phạm vi nghiên cứu (9 xã thuộc 3 vùng sinh thái tại Ba Vì, thời gian 2015–2019), ý nghĩa khoa học và thực tiễn của công trình.

Chương 2: Tổng quan tài liệu

Tác giả hệ thống hóa các tài liệu khoa học về đặc điểm căn bệnh học, vòng đời, cơ chế gây bệnh của ba nhóm ký sinh trùng đường máu (Babesia, Theileria, Anaplasma); đặc điểm sinh thái, vòng đời, hệ thống phân loại của họ ve cứng Ixodidae; tổng thuật chi tiết tình hình dịch tễ ký sinh trùng đường máu và ve cứng ở Việt Nam và trên thế giới; cấu tạo, cơ chế gây độc và ứng dụng thực tiễn của các hợp chất nhóm Pyrethroid (đặc biệt là Permethrin) trong thú y.

Chương 3: Vật liệu, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Trình bày các đặc điểm địa bàn nghiên cứu tại huyện Ba Vì; quy mô và phương pháp lấy mẫu nghiên cứu; phương pháp nhuộm Giemsa kiểm tra máu; quy trình tách chiết ADN và phản ứng nested-PCR khuếch đại gen 16S rDNA; phương pháp giải trình tự gen; kỹ thuật mổ khám đại thể và cắt lát mô nhuộm HE; phương pháp đo đạc 10 chỉ tiêu huyết học; các bước thử nghiệm hiệu lực thuốc Permethrin 5% trong phòng thí nghiệm và trên thực địa; phương pháp xử lý số liệu bằng phần mềm R.

Chương 4: Kết quả và thảo luận

Chương này công bố và phân tích toàn bộ số liệu thu thập được từ thực nghiệm thông qua các nhóm nội dung chính:

1. Tình hình nhiễm ký sinh trùng đường máu trên đàn bò tại huyện Ba Vì

Kết quả xét nghiệm cho thấy đàn bò nuôi tại địa bàn khảo sát nhiễm biên trùng Anaplasma spp. với tỷ lệ chung là 26,46%. Bệnh do Theileria spp. và Babesia spp. không được ghi nhận trong đợt điều tra này.

Bảng 1: Tỷ lệ nhiễm Anaplasma spp. trên đàn bò tại Ba Vì theo các yếu tố dịch tễ

Yếu tố phân loại	Phân nhóm điều tra	Tỷ lệ nhiễm (%)
Giống bò	Bò vàng địa phương	29,40
	Bò sữa	23,00
Vùng địa hình	Vùng gò đồi	36,93
	Vùng núi cao	23,16
	Vùng đồng bằng	21,19
Mùa vụ trong năm	Mùa hè	43,53
	Mùa đông	11,42
Lứa tuổi	Dưới 1 tuổi	17,35
	Từ 1 - 2 tuổi	30,21
	Trên 2 tuổi	31,23

2. Đặc điểm bệnh lý học ở bò mắc bệnh biên trùng

• Thể bệnh: Luận án ghi nhận bò mắc bệnh biên trùng ở 3 thể: thể mang trùng (không có triệu chứng rõ), thể mạn tính (sốt nhẹ, gầy còm, niêm mạc nhợt nhạt) và thể cấp tính (sốt cao >40°C, run cơ, chảy nước dãi, co giật cơ vai, cơ mông).
• Biến đổi huyết học: Bò dương tính với Anaplasma spp. có sự suy giảm nghiêm trọng dòng hồng cầu và biến đổi rõ rệt các chỉ số miễn dịch.

Bảng 2: Các chỉ số sinh lý máu của bò nhiễm Anaplasma spp.

Chỉ tiêu huyết học	Đơn vị tính	Giá trị trung bình ở bò bệnh
Số lượng hồng cầu (RBC)	Tera/L	5,53 ± 0,44
Hàm lượng Hemoglobin (Hb)	g/dL	3,50 ± 0,65
Thể tích khối hồng cầu (HCT)	%	14,90 ± 1,22
Số lượng bạch cầu (WBC)	Giga/L	10,60 ± 0,56
Bạch cầu Lympho	Giga/L	6,30 ± 0,83
Bạch cầu Mono	Giga/L	1,40 ± 0,26
Số lượng tiểu cầu (PLT)	g/L	408,00 ± 88,20
Thể tích khối tiểu cầu (PCT)	%	0,287 ± 0,051
Độ phân bố tiểu cầu (PDW)	%	5,70 ± 0,376

• Tổn thương bệnh tích:
  • Đại thể: Lách sưng to, nhu mô mềm; gan thoái hóa màu vàng nhạt; túi mật căng phồng chứa dịch đặc sánh; máu loãng, khó đông nhưng giữ màu đỏ tươi.
  • Vi thể: Phổi viêm kẽ, thành phế nang tăng sinh dày dặn, xuất hiện khí thũng; tế bào gan quanh vùng tĩnh mạch trung tâm thoái hóa mỡ, hoại tử, tăng sinh ống mật; lách dãn rộng vùng tủy đỏ, tăng sinh dày đặc tế bào tương bào và tích tụ lượng lớn sắc tố hemosiderin do sự phá hủy ồ ạt của hồng cầu.

3. Định danh loài ký sinh trùng đường máu bằng kỹ thuật phân tử

Dựa trên kết quả phân tích trình tự chuỗi gen 16S rDNA và phân tích cây phả hệ phát sinh loài, nghiên cứu đã định danh được hai loài biên trùng lưu hành trên đàn bò tại Ba Vì gồm:

• Anaplasma marginale: Loài gây bệnh phổ biến trong hồng cầu bò.
• Anaplasma platys: Ký sinh trong tiểu cầu/bạch cầu, lần đầu tiên được phát hiện trên đàn bò tại Việt Nam.

4. Tình hình nhiễm ve và mối liên quan với bệnh ký sinh trùng đường máu

Tỷ lệ nhiễm ve cứng trung bình trên toàn đàn bò tại Ba Vì là 33,70%. Định danh hình thái xác định 2 loài ve ký sinh là Rhipicephalus (Boophilus) microplus và Rhipicephalus (Boophilus) annulatus.

Bảng 3: Tỷ lệ nhiễm ve cứng trên đàn bò theo các yếu tố sinh thái

Yếu tố khảo sát	Nhóm khảo sát	Tỷ lệ nhiễm ve (%)
Giống bò	Bò vàng	44,10
	Bò sữa	21,44
Mùa trong năm	Mùa hè	60,57
	Mùa đông	7,30
Vùng địa hình	Vùng gò đồi	57,95
	Vùng đồng bằng	29,55
	Vùng miền núi	21,44
Độ tuổi	Dưới 1 tuổi	36,59
	Từ 1 - 2 tuổi	34,65
	Trên 2 tuổi	31,29

• Mối liên quan nguy cơ: Phân tích thống kê hồi quy logistic xác định bò bị nhiễm ve cứng làm tăng nguy cơ nhiễm ký sinh trùng đường máu lên 16,79 lần so với bò không nhiễm ve (OR = 16,79).

5. Thử nghiệm hiệu lực diệt ve của hoạt chất Permethrin 5%

Bảng 4: Hiệu lực diệt ve Rhipicephalus (Boophilus) microplus của Permethrin 5%

Điều kiện thực nghiệm	Giai đoạn phát triển của ve	Hiệu lực tiêu diệt (%)
Phòng thí nghiệm (in vitro)	Ấu trùng và thiếu trùng	100,00
	Ve trưởng thành	30,00
Trên cơ thể bò (in vivo)	Ấu trùng và thiếu trùng	100,00
	Ve trưởng thành	84,00 – 92,00

Hóa dược Permethrin ở nồng độ 5% an toàn đối với bò thực nghiệm, không gây tác dụng phụ lâm sàng sau quá trình điều trị.

Chương 5: Kết luận và kiến nghị

Tổng kết 6 kết luận khoa học chính của luận án tương ứng với các mục tiêu đề ra và đưa ra các kiến nghị ứng dụng trong công tác phòng trừ dịch bệnh ve và ký sinh trùng đường máu tại thực địa.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận và khoa học

• Đã xác định được cấu trúc loài ký sinh trùng đường máu thuộc giống Anaplasma bằng phương pháp sinh học phân tử hiện đại (nested-PCR và giải trình tự gen 16S rDNA), cung cấp dữ liệu phân tử về hai loài Anaplasma marginale và Anaplasma platys.
• Đây là công trình đầu tiên tại Việt Nam phát hiện sự hiện diện và lưu hành của loài Anaplasma platys trên bò. Đây là phát hiện có ý nghĩa dịch tễ học lớn vì A. platys không chỉ gây hội chứng giảm bạch cầu, tiểu cầu ở động vật mà còn có nguy cơ lây truyền sang người.
• Cung cấp dữ liệu chi tiết về bệnh lý học mô học (bệnh tích vi thể) và các biến đổi huyết học đặc trưng của bệnh biên trùng trên bò tại miền Bắc Việt Nam.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn và giải pháp đề xuất

• Đã cung cấp bức tranh dịch tễ học hoàn chỉnh về sự phân bố của ve cứng (Rhipicephalus microplus và Rhipicephalus annulatus) và ký sinh trùng đường máu theo mùa vụ, địa hình, lứa tuổi và giống bò tại vùng chăn nuôi Ba Vì.
• Chứng minh bằng số liệu định lượng về mối liên quan dịch tễ (bò nhiễm ve tăng nguy cơ nhiễm ký sinh trùng đường máu gấp 16,79 lần), làm cơ sở cho việc lập chiến lược kiểm soát véc tơ truyền bệnh.
• Đã kiểm chứng thực nghiệm hiệu lực diệt ve của dung dịch Permethrin 5% đạt 100% đối với ấu trùng, thiếu trùng và từ 84,00 - 92,00% đối với ve trưởng thành trên cơ thể gia súc, chứng minh tính an toàn để khuyến cáo sử dụng trong thực tiễn chăn nuôi.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của nghiên cứu:
  • Khảo nghiệm thuốc diệt ve nhóm Pyrethroid mới dừng lại ở bước đầu thử nghiệm với hoạt chất Permethrin ở nồng độ đơn lẻ 5%, chưa so sánh mở rộng với nhiều dải nồng độ hoặc các hoạt chất Pyrethroid Type II khác (như Deltamethrin, Cypermethrin).
  • Địa bàn nghiên cứu tập trung tại 9 xã của huyện Ba Vì, thành phố Hà Nội; chưa mở rộng khảo sát phân tử trên các vùng chăn nuôi bò sữa và bò thịt trọng điểm khác trên cả nước.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo:
  • Tiếp tục mở rộng giám sát dịch tễ học phân tử đối với loài Anaplasma platys trên các đối tượng vật nuôi khác và nghiên cứu nguy cơ truyền lây zoonotic sang người chăn nuôi.
  • Thử nghiệm các dạng bào chế và phương thức sử dụng khác nhau của hợp chất Pyrethroid (nhỏ lưng, ngâm tắm, phun sương) trên quy mô chăn nuôi trang trại lớn.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu chuyên khảo có giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn trong ngành Thú y:

• Đối với nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên ngành Bệnh lý học động vật, Ký sinh trùng học Thú y: Luận án cung cấp quy trình chuẩn về kỹ thuật nested-PCR khuếch đại gen 16S rDNA để định danh các loài vi khuẩn thuộc họ Anaplasmataceae, cùng bộ tư liệu hình ảnh và số liệu chi tiết về tổn thương vi thể (nhuộm HE) và chỉ số huyết học phục vụ giảng dạy và nghiên cứu chuyên sâu.
• Đối với cơ quan quản lý dịch bệnh thú y và bác sĩ thú y thực hành: Cung cấp bằng chứng khoa học để xây dựng lịch phòng trừ ve định kỳ (tập trung vào mùa hè và vùng gò đồi), định hướng phác đồ kiểm soát véc tơ truyền bệnh bằng Permethrin 5% nhằm khống chế bệnh biên trùng trên đàn bò sữa và bò thịt.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tỷ lệ nhiễm ký sinh trùng đường máu trên đàn bò tại Ba Vì biến động như thế nào theo mùa và vùng địa hình?

Tỷ lệ nhiễm Anaplasma spp. trên đàn bò có sự chênh lệch rõ rệt theo mùa và địa hình. Theo mùa, tỷ lệ nhiễm đạt đỉnh cao nhất vào mùa hè (43,53%) và xuống thấp nhất vào mùa đông (11,42%). Theo địa hình, tỷ lệ nhiễm cao nhất tại vùng gò đồi (36,93%), tiếp đến là vùng núi cao (23,16%) và thấp nhất tại vùng đồng bằng (21,19%).

2. Kỹ thuật sinh học phân tử trong luận án đã định danh được những loài ký sinh trùng đường máu nào và phát hiện nào có tính chất mới tại Việt Nam?

Bằng kỹ thuật nested-PCR khuếch đại đoạn gen 16S rDNA kết hợp giải trình tự phân tử, luận án đã định danh được hai loài là Anaplasma marginale và Anaplasma platys. Trong đó, việc phát hiện sự lưu hành của loài Anaplasma platys trên đàn bò là ghi nhận đầu tiên tại Việt Nam.

3. Mối liên quan nguy cơ giữa việc nhiễm ve cứng và khả năng mắc ký sinh trùng đường máu ở bò được lượng hóa như thế nào?

Kết quả phân tích thống kê dịch tễ học bằng mô hình hồi quy logistic trên phần mềm R cho thấy bò bị nhiễm ve cứng làm tăng nguy cơ nhiễm ký sinh trùng đường máu (Anaplasma spp.) lên 16,79 lần so với bò không bị nhiễm ve (tỷ suất chênh OR = 16,79).

4. Hiệu lực diệt ve Rhipicephalus (Boophilus) microplus của hóa dược Permethrin 5% đạt kết quả ra sao trong thử nghiệm?

Trong điều kiện phòng thí nghiệm (in vitro), Permethrin 5% diệt 100% ấu trùng và thiếu trùng, diệt 30,00% ve trưởng thành. Khi thử nghiệm trực tiếp trên cơ thể bò (in vivo), Permethrin 5% đạt hiệu lực tiêu diệt 100% ấu trùng và thiếu trùng, và đạt từ 84,00% đến 92,00% đối với ve trưởng thành, đồng thời đảm bảo an toàn cho gia súc.

---

Kết luận

Luận án của nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Hồng Chiên đã giải quyết toàn diện các mục tiêu nghiên cứu về dịch tễ học, bệnh lý học và biện pháp phòng trừ ve cùng ký sinh trùng đường máu trên đàn bò tại huyện Ba Vì, Hà Nội giai đoạn 2015–2019. Công trình đã xác định tỷ lệ nhiễm Anaplasma spp. (26,46%) và tỷ lệ nhiễm ve cứng (33,70%), đồng thời định danh chính xác 2 loài ve (R. microplus, R. annulatus) và 2 loài biên trùng (A. marginale, A. platys). Phát hiện đầu tiên về sự lưu hành của Anaplasma platys trên bò tại Việt Nam cùng bằng chứng về nguy cơ lây nhiễm gia tăng 16,79 lần do ve truyền là những đóng góp khoa học quan trọng. Kết quả thử nghiệm Permethrin 5% đạt hiệu lực diệt ve cao và an toàn đã cung cấp giải pháp kỹ thuật hữu hiệu cho công tác bảo vệ sức khỏe đàn bò trong thực tiễn chăn nuôi.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Việt Nam là một nước sản xuất nông nghiệp chiếm ưu thế. Trong đó ngành chăn nuôi là một trong những thế mạnh của nền kinh tế nông nghiệp. Chăn nuôi bò chiếm một vị trí quan trọng trong giải quyết việc làm, cung cấp thịt, sữa cho người tiêu dùng và sức kéo cho nông nghiệp. Theo Cục Chăn nuôi 2019), tại thời điểm tháng 12 tổng đàn bò thịt là 5.177 con tăng khoảng 2,4% so với thời điểm năm 2018; sản lượng bò thịt xuất chuồng đạt 349,2 nghìn tấn, tăng 4,4.

Tổng đàn bò sữa là 321.232 con, sản lượng sữa tươi cả nước ước đạt 1029,6 nghìn tấn, tăng 10,0. Sản lượng sữa sản xuất trong nước hiện mới đáp ứng được 22% nhu cầu sữa tiêu dùng trong nước. Mục tiêu của chính phủ Việt Nam là đến năm 2020 đạt 500 nghìn bò sữa. Song song với sự phát triển số lượng đàn bò thì tình hình dịch bệnh là vấn đề đáng lo ngại đối với ngành chăn nuôi.

Ve và bệnh do ve truyền trên bò diễn ra rất phổ biến. Hiện nay, ở nước ta có 65 loài ve thuộc 2 họ ve (Phan Trọng Cung & Đoàn Văn Thụ, 2001). Ve Boophilus microplus, Rhipicephalus sanguineus là loài ve tồn tại phổ biến ở bò (Trịnh Văn Thịnh, 1963; Nguyễn Văn Diên & Phan Lục, 2007). Trên thế giới Sping Well (1991) đã có những công trình đầu tiên nghiên cứu về thiệt hại do ve bò gây ra trong sản xuất.

Tiếp đó, các nghiên cứu khác về ve bò cũng đã được công bố. Úc, ve bò từng là ngoại ký sinh trùng gây tổn thất kinh tế lớn nhất trong chăn nuôi bò. Tính từ năm 1959 đến 1973, tổng thiệt hại do ve gây ra ở bang Queensland – đông bắc nước Úc tăng từ 47 triệu đến 50 triệu USD. Ve bò ngoài tác động trực tiếp còn là véc tơ truyền ký sinh trùng đường máu như Anaplasma, Theileria, Babesia.

Ve hút máu bò mang mầm bệnh và truyền sang cho động vật khỏe khác, mầm bệnh tồn tại truyền từ đời này sang đời khác của ve. Nếu ve hút máu có chứa ký sinh trùng thì có thể truyền mầm bệnh vào trứng và khi ấu trùng hình thành thì đã mang mầm bệnh (Phạm Sỹ Lăng, 2002). Các loài Anaplasma gây ra bệnh biên trùng (Anaplasmosis) là bệnh lây truyền từ động vật sang người do ve Ixodes (Santos & Massard, 2014; Ismail & McBride, 2017). Theo Rogers & Shiels (1977) Anaplasmosis xảy ra ở bò, cừu Úc do ve B.

microplus và Rh. sanguineus truyền bệnh. động vật nhai có ít nhất năm loài 1 Anaplasma, bò đóng một vai trò quan trọng là nguồn lây nhiễm cho người do ve truyền (Ismail & McBride, 2017; Hove & cs. marginale ký sinh trong hồng cầu, loài A.

platys ký sinh ở bạch cầu là nguyên nhân gây giảm bạch cầu ở bò, chó và người trên khắp thế giới (Lew & cs. Theileria ký sinh trên bò gây bệnh Theileriosis, có các loài là Theileria parva, Theileria anulata, Theileria mutans và Theileria surgenti. Bò bị bệnh Theileriosis có các biểu hiện như sốt cao gián đoạn, bỏ ăn, không nhai lại, niêm mạc mắt miệng nhợt nhạt, hoàng đản, bò gầy yếu, suy kiệt. Ngoài ra, những bò sau khi khỏi bệnh vẫn tiếp tục là nguồn mang trùng, tiềm ẩn nguy cơ phát tán mầm bệnh trong tự nhiên Phạm Sỹ Lăng, 2002).

Việt Nam, một số nghiên cứu cũng đã chỉ ra sự tồn tại của các loài ký sinh trùng đường máu Babesia sp., Theileria sp, Anaplasma spp ở trâu, bò và ve (Sivakumar, 2013; Altangenel Khukhuu & cs., 2013; Phùng Quang Trường & cs. Bệnh ký sinh trùng đường máu ở bò tại Việt Nam thường tồn tại ở thể ẩn, có khi bùng phát nhanh thành dịch.