ĐẶT VẤN ĐỀ Nước Cộng Hòa Dân Chủ Nhân Dân Lào nằm trong khu vực Đông Nam Á, có đường biên giới chung với Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam dài khoảng 2.069 km ở phía Đông. Phía Tây có đường biên giới chung với Thái Lan dài khoảng 1. Phía Nam có đường biên giới chung với Cam Phu Chia dài khoảng 535 Km. Phía Bắc có đường biên giới chung với Trung Quốc dài khoảng 505 Km và Phía Tây Bắc có đường biên giới chung với Myan Ma dài khoảng 236 Km.
Lào là một nước có diện tích đất đai tự nhiên 23. Diện tích đồi núi chiếm 3/4 tổng diện tích tự nhiên và là một nước phong phú tài nguyên thiên nhiên với diện tích rừng 11.29 triệu ha chiếm 47% diện tích cả nước (Bộ Nông Lâm nghiệp Lào, năm 2018). Lào là một trong những quốc gia trên thế giới giàu về tài nguyên thiên nhiên, đặc biệt là tài nguyên thực vật rừng, theo quy luật pháp triển tự nhiên thì tài nguyên rừng sẽ ngày càng giàu thêm nếu không có những tác động có hại cho hệ sinh thái rừng. Tuy nhiên trong những năm qua, đặc biệt trong những năm gần đây rừng tại Lào đã xảy ra tình trạng khai thác tài nguyên thiên nhiên quá mức và quy mô rộng đã gây ra những hậu quả xấu về tài nguyên, kinh tế và môi trường.
Theo Cục Lâm nghiệp Lào thống kê trong 5 năm từ năm 2010 – 2015, trên phạm vi toàn quốc 1.500 triệu m3 gỗ và 978 loài động thực vât, lâm sản ngoài gỗ, trong đó nhiều loài lan rừng tự nhiên được khai tác sử dụng thiếu tính bền vững. Khu bảo tồn Nặm Ngựm được thành lập năm 2005 có vị trị đặc biệt quan trọng cho bảo tồn đa dạng sinh học và phòng hộ đầu nguồn. Khu bảo tồn có tổng diện tích quy hoạch là 289.635 ha với đủ các kiểu rừng phân bố tự nhiên trong khu vực. Khu vực được các nhà khoa học trong và ngoài nước đánh giá là trung tâm đa dạng sinh học bậc nhất của Lào và là nơi còn nhiều loài động vật quý hiến (đặc hữu), thực vật và loài lan rừng được ghi trong danh mục sách Đỏ Thế giới và Lào.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 2 Tuy nhiên, trong những năm qua tài nguyên động vật và thực vât rừng, đặc biệt các loài lan rừng quý hiếm ở đây bị tàn phá nặng nề do nhiều nguyên nhân, trong đó do khai thác, sử dụng trái phép, thiếu bền vững là nguyên nhân chủ yếu. Để phục hồi, khai thác hiệu quả và bền vững tài nguyên rừng, đặt biệt loài lan rừng đã bị tác động, không chỉ bằng hệ thống chính sách, pháp luật mà còn đòi hỏi một sự hiểu biết tốt về sinh thái học các loài trong quá trình phục hồi, các nhân tố nội tại ảnh hưởng đến quá trình baor. Tuy nhiên, do chúng ta hiểu biết chưa được tốt nên quá trình phục hồi rừng, bảo tồn và phát triển loài lan rừng tự nhiên nơi đây đang đối mặt với nhiều khó khăn, trong đó nổi bật là: (i). Chưa xác định được đặc điểm sinh thái học, tái sinh cũng như khả năng phục hồi, phát triển của loài lan rừng hiện có; (ii).
Chưa xác định được số lượng loài lan quý hiếm nên chưa thể đề ra các giải pháp phù hợp nhằm rút ngắn thời gian phục hồi, bảo tồn và phát triển lan rừng và (iii). Chưa xác định được ảnh hưởng của những nhân tố nuôi dưỡng chủ yếu đến tình hình sinh trưởng và phát triển lan rừng tự nhiên ở khu vực. Để góp phần giải đáp vấn đề nêu trên, chúng tôi tiến hành đề tài luận văn “Nghiên cứu bảo tồn và phát triển một số loài lan rừng tại khu bảo tồn Nặm Ngưm- Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào”. Đề tài được nghiên cứu là rất cần thiết và có ý nghĩa lỹ luận và thực tiễn cao.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 3 Chƣơng 1 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Nghiên cứu trên thế giới về các loài Lan 1. Nghiên cứu điều tra, phân bố, phát hiện về loài Lan Tài nguyên di truyền cây trồng là di sản ngàn đời của nhân loại và nằm trong những tài nguyên quý giá nhất hiện nay. Vài chục năm trở lại đây, do nhiều nguyên nhân khác nhau, sự đa dạng di truyền cây trồng đã và đang đứng trước mối đe doạ bị thu hẹp và bị mất đi.Trên trái đất, hầu như nơi nào có thực vật là có phong lan.
Cây hoa lan mọc ở khắp năm châu, bốn bể, từ miền gió tuyết lạnh cho đến sa mạc khô hạn, từ miền núi cao rừng thẳm cho đến các đồng cỏ miền bình nguyên và ngay cả vùng sình lầy, đâu đâu cũng có lan sinh sống. Tuy nhiên, đa số các loài lan mọc tập trung ở các rừng cây nhiệt đới, ở các nước Châu Á như: Thái Lan, Lào, Campuchia, Việt Nam… Theo hệ thống phân loại, cây hoa lan thuộc ngành Mộc lan (hạt kín - Magnoliophyta), lớp hành (1 lá mầm -Liliopsida), phân lớp hành (Lilidae), bộ lan (Orchidales), Họ lan (Orchidaceae). Cho tới nay, con người đã hiểu biết và phân loại họ lan gồm hơn 780 chi với khoảng 35.000 loài là loài cây thân thảo, thân leo sống lâu năm. Những loài sống chủ yếu trên môi trường đất, có thân giả dạng củ, rễ chùm được gọi là địa lan; loại sống chủ yếu trên thân cây tách khỏi mặt đất gọi là phong lan,.
Lan có rất nhiều loài và giống, tên gọi theo địa phương rất khác nhau và rất dễ bị nhầm lẫn. Vì vậy, khi muốn phân biệt được các loài lan khác nhau, cần phải mô tả chi tiết đặc điểm thực vật học và xác định chính xác tên khoa học. Do sự đa dạng và phong phú về số lượng, hình thái, cấu trúc cho nên hệ thống phân loại của họ này khá phức tạp[18]. Họ Phong lan được chia làm 6 họ phụ: Apostasioideae, Cypripedioideae, Neottioideae, Rchidioideae, Ppidendroideae và Vandoideae, trong các họ phụ LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 còn các tông, chi khác nhau.
Ở vùng Trung Bắc bán cầu có 75 chi và 900 loài. Vùng Trung Nam bán cầu có 40 chi và 500 loài. Châu Âu có khoảng 120 loài và Bắc Mỹ có khoảng 170 loài. Ở vùng Châu Á nhiệt đới có khoảng 250 chi và 6800 loài.
Vùng Châu Mỹ nhiệt đới có khoảng 306 chi và 8. Vùng nhiệt đới có khí hậu rất phù hợp cho sự sinh trưởng và phát triển của hoa lan. Tuy có số chi, số loài lan ít hơn nhưng xuất hiện một số loài lan đặc biệt mà các vùng khác không có. Ở Châu Mỹ có khoảng 306 chi và 8.
Châu Mỹ là nơi khởi nguồn của nhiều loài lan nổi tiếng được con người nuôi trồng rộng rãi như: Cattley 60 loài, Epidendrum 500 loài, Odontoglossum 200 loài,… Vùng Đông Nam Á điều kiện có mùa khô, mùa mưa, thời tiết nóng ẩm, lượng mưa rất cao thuận lợi cho lan sinh trưởng và ra hoa. Ở Đông Nam Á có khoảng 250 loài và 6900 giống khác nhau. Trong đó, có các nhóm lan như: Hoàng thảo (Dendrobium) 1400 loài, Thanh đạm (Coelogyne) 200 loài, Hồ điệp (Phalaenopsis) 35 loài, Vanda 60 loài[12]. Để bảo tồn đa dạng sinh học, một số cách thức và nguyên tắc đã được các nước áp dụng đó là bảo tồn nguyên vị (insitu) và bảo tồn chuyển vị (ex – situ).
Trong những thập kỷ gần đây, cùng với sự phát triển về khoa học công nghệ, các thành tựu khoa học kỹ thuật mới đã được ứng dụng rộng rãi trong việc sản xuất giống lan. Nghiên cứu bảo tồn, phát triển các loài lan Tại Ấn Độ, một số tác giả đã nghiên cứu về tính đa dạng và các phương pháp bảo tồn các loài lan quý hiếm phân bố ở vùng Đông Bắc Ấn Độ, các tác giả đã khẳng định trên toàn Ấn Độ có khoảng 1.331 loài hoa lan, thuộc 186 chi,trong đó vùng Đông Bắc Ấn Độ duy trì số lượng cao nhất với khoảng 856 loài. Trong số đó có 34 loài có nguy cơ tuyệt chủng cần bảo tồn. Các tác giả đã khẳng định vấn đề ô nhiễm môi trường, sự nóng lên toàn cầu, thương mại hóa nông nghiệp và lâm nghiệp, trồng trọt và khai thác quá mức là những nguyên nhân chính cho sự mất đa dạng.
Ấn Độ đã tăng cường về bảo tồn đa LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 dạng sinh học bằng cách thực hiện một loạt các hành vi, quy tắc, luật lệ, quy định, thỏa thuận và mạng lưới phát triển các khu bảo tồn [16]. Trung tâm nghiên cứu phong lan Quốc gia Ấn Độ cho rằng, biến đổi khí hậu hiện đang là một trong các nguyên nhân chính dẫn đến nguy cơ giảm số lượng và tuyệt chủng của các loài phong lan quý hiếm. Từ đó, tác giả cũng đưa ra một số biện pháp khắc phục như: cần phục hồi và duy trì các hệ sinh thái bản địa, quản lý chặt sinh cảnh của các loài quý, hiếm, có nguy cơ tuyệt chủng, xếp hạng các mức độ dễ tổn thương của các loài và theo dõi, nghiên cứu dài hạn các loài sinh vật giao phấn[10]. Tại Iran, bất chấp lệnh cấm khai thác, vấn đề khai thác hoa lan hoang dã nhằm xuất khẩu mỗi năm lên tới 40–50 triệu cây, nhiều loài phong lan trở nên khan hiếm.
Lan hài (Paphiopedilum Pritz) là một chi lan đẹp trong họ lan (Orchidaceae Juss) thuộc họ phụ Cypripedioideae. Hơn 2 thập kỷ trở lại đây, lan hài ngày càng được chú ý nhiều hơn ở trên thế giới không chỉ trong việc nuôi trồng, lai tạo mà còn cả trong việc sưu tầm phát hiện những loài lan hài mới. Chính vì vậy chỉ trong một thời gian ngắn, thế giới đã có một loạt các loài lan hài mới được phát hiện và ghi nhận. Để tạo điều kiện sống tốt nhất cho các giống lan hài được thuần hóa, một số tác giả đã xác định điều kiện ánh sáng nhân tạo cho hầu hết các loài lan hài là từ 11.
Nếu lá bị vàng hoặc phát hoa ngắn là cây quá thừa ánh sáng, còn nếu lá mềm, màu xanh đậm hoặc phát hoa dài, yếu, là bởi do thiếu ánh sáng. Cây từ rừng về không ra hoa nguyên nhân chính là ánh sáng và nhiệt độ không phù hợp. Ngoài ra, ánh sáng có vai trò quan trọng trong sự nảy mầm của hạt giống, sự tiếp xúc với ánh sáng sẽ ức chế sự nảy mầm và có thể dẫn đến hiện tượng ngủ của hạt gây khó khăn cho quá trình nhân giống[15]. Trong chương trình cải tiến giống của chi lan Hài (Paphiopedilum) ở đại LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 học Hawaii đã nhận thấy phương pháp nuôi cấy vô trùng trong nhân giống lan hài khó thực hiện thành công vì mẫu nuôi cấy của loài này rất khó bảo quản.