Nghiên Cứu Bản Đồ Hoàng Lê Cảnh Hưng Từ Góc Nhìn Văn Bản Học

Khám phá luận văn thạc sĩ về Hoàng Lê Cảnh Hưng, phân tích bản đồ qua văn bản học và địa danh, mở rộng hiểu biết về lịch sử và văn hóa.

• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Tuấn Cường
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Hán Nôm
• Đề tài: Nghiên Cứu Bản Đồ Hoàng Lê Cảnh Hưng: Diên Cách Địa Danh và Văn Bản Học
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CÁM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: Một số vấn đề về lịch sử nghiên cứu bản đồ cổ Việt Nam
• 1.1. Nghiên cứu lịch sử bản đồ học Việt Nam
• 1.2. Thư mục học về bản đồ cổ Việt Nam
• 1.3. Khảo cứu văn bản bản đồ
• 1.3.1. Bản đồ Thăng Long
• 1.3.2. Bản đồ Hoàng Sa
• 1.4. Công trình phiên dịch và giới thiệu
• 1.5. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: Các vấn đề văn bản học Hoàng Lê Cảnh Hưng bản đồ
• 2.1. Đôi nét về văn bản Hoàng Lê Cảnh Hưng bản đồ
• 2.2. Tên gọi văn bản
• 2.3. Niên đại văn bản
• 2.4. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: Diên cách địa danh qua đối chiếu Hoàng Lê Cảnh Hưng bản đồ với một số bản đồ khác
• 3.1. Địa lý học lịch sử và địa danh học lịch sử
• 3.1.1. Địa lý học lịch sử
• 3.1.2. Địa danh học lịch sử
• 3.2. Nghiên cứu địa danh học lịch sử qua so sánh bản đồ. Phần Thượng văn
• 3.3. Tiểu kết chương 3
• Danh mục tài liệu trích dẫn
• Phụ lục 1: Bảng quy đổi địa danh lộ trình đường bộ
• Phụ lục 2: Bảng quy đổi địa danh nhật trình đường thủy
• Phụ lục 3: Bảng thống kê mật độ phân bố địa danh
• Phụ lục 4: Bảng thống kê nội dung phân bố địa danh
• Phụ lục 5: Bản dịch Hoàng Lê Cảnh Hưng bản đồ
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Bản Đồ Hoàng Lê Cảnh Hưng Giá Trị

Bản đồ là phương tiện biểu thị các hiện tượng tự nhiên và xã hội trên không gian, dựa trên các nguyên tắc toán học và hệ thống ký hiệu. Nghiên cứu bản đồ cổ Việt Nam, dù chưa thu hút nhiều sự quan tâm, đã khởi sắc trong khoảng một thập kỷ gần đây, đặc biệt phục vụ cho việc bảo vệ chủ quyền lãnh thổ và lãnh hải. Gần đây, văn bản Hoàng Lê Cảnh Hưng bản đồ (HLCHBĐ), được phát hiện tại Đại học Keio, Tokyo, Nhật Bản, đã thu hút sự chú ý. Văn bản này, dù là bản đồ nhật trình chép lại thời Nguyễn, nhưng nội dung lại phản ánh thế kỷ 17. Đây là một tập bản đồ mô tả đường đi từ Thăng Long đến Chiêm Thành, ghi chép về trạm dịch, cầu cống, thành trì, cửa biển, đơn vị hành chính và đặc trưng vùng miền. Vì vậy, HLCHBĐ có giá trị nghiên cứu về nhiều mặt: chính trị, quân sự, diên cách địa danh hành chính, địa danh cửa biển, và đặc trưng vùng miền. Nó cũng là tài liệu đáng tin cậy để so sánh với các nhật trình đồng đại và lịch đại như Thiên Nam tứ chí lộ đồ thư, Giáp Ngọ niên bình Nam đồ, Quảng Thuận đạo sử tập. Nghiên cứu này tập trung vào khảo cứu HLCHBĐ từ góc độ văn bản học và diên cách địa danh, nhằm giới thiệu, phiên dịch và nghiên cứu một số khía cạnh của tập bản đồ.

1.1. Giá Trị Lịch Sử và Địa Lý của Bản Đồ Cổ Việt Nam

Bản đồ cổ Việt Nam không chỉ là công cụ ghi chép địa lý mà còn là nguồn sử liệu quý giá, phản ánh nhận thức về không gian, chính trị, và văn hóa của người Việt qua các thời kỳ. Việc nghiên cứu bản đồ cổ giúp chúng ta hiểu rõ hơn về sự thay đổi của địa danh, địa giới hành chính, và các yếu tố tự nhiên, xã hội. HLCHBĐ là một ví dụ điển hình, cung cấp thông tin chi tiết về địa danh và địa hình trên tuyến đường từ Thăng Long đến Chiêm Thành, giúp tái hiện bức tranh lịch sử của vùng đất này.

1.2. Tầm Quan Trọng của Nghiên Cứu Văn Bản Học và Địa Danh Học

Nghiên cứu văn bản học giúp xác định niên đại, nguồn gốc, và độ tin cậy của HLCHBĐ. Nghiên cứu địa danh học giúp giải mã ý nghĩa của các địa danh cổ, tìm hiểu sự thay đổi của chúng qua thời gian, và xác định vị trí chính xác của các địa điểm được ghi trong bản đồ. Sự kết hợp giữa văn bản học và địa danh học sẽ mang lại cái nhìn toàn diện và sâu sắc về HLCHBĐ, góp phần làm sáng tỏ nhiều vấn đề lịch sử và địa lý.

II. Thách Thức Nghiên Cứu Bản Đồ Cổ Nguồn Sử Liệu Hán Nôm

Nghiên cứu bản đồ cổ Việt Nam đối mặt với nhiều thách thức, trong đó khó khăn lớn nhất là nguồn sử liệu. HLCHBĐ mới được giới thiệu sơ bộ và khai thác phần bản đồ liên quan đến quần đảo Hoàng Sa, nhưng chưa được nghiên cứu toàn diện. Việc tiếp cận và xử lý các văn bản Hán Nôm đòi hỏi kiến thức chuyên sâu về văn bản học, cổ tự học, và lịch sử Việt Nam. Bên cạnh đó, việc so sánh và đối chiếu HLCHBĐ với các bản đồ cổ khác như Thiên Nam tứ chí lộ đồ thư, Giáp Ngọ niên bình Nam đồ, Quảng Thuận đạo sử tập cũng đòi hỏi sự am hiểu về phương pháp vẽ bản đồ, đặc trưng bản đồ, và nội dung truyền tải của từng loại bản đồ. Ngoài ra, việc xác định vị trí chính xác của các địa danh cổ và giải mã ý nghĩa của chúng cũng là một thách thức không nhỏ.

2.1. Khó Khăn trong Tiếp Cận và Xử Lý Văn Bản Hán Nôm

Các văn bản Hán Nôm thường được viết bằng chữ viết cổ, sử dụng nhiều từ ngữ và điển tích khó hiểu. Việc phiên âm, dịch nghĩa, và chú thích các văn bản này đòi hỏi trình độ chuyên môn cao và sự kiên trì, tỉ mỉ. Ngoài ra, nhiều văn bản Hán Nôm bị hư hỏng, mất mát, hoặc phân tán ở nhiều nơi, gây khó khăn cho việc tiếp cận và nghiên cứu.

2.2. Thách Thức trong So Sánh và Đối Chiếu Bản Đồ Cổ

Các bản đồ cổ thường được vẽ theo các phương pháp và quy ước khác nhau, sử dụng các hệ thống ký hiệu và đơn vị đo lường khác nhau. Việc so sánh và đối chiếu các bản đồ này đòi hỏi sự am hiểu về lịch sử bản đồ học, phương pháp vẽ bản đồ, và đặc trưng bản đồ của từng thời kỳ. Ngoài ra, việc xác định vị trí chính xác của các địa danh cổ và giải mã ý nghĩa của chúng cũng là một thách thức không nhỏ.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Bản Đồ Hoàng Lê Cảnh Hưng Văn Bản Học

Luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu cơ bản sau: Phương pháp văn bản học để giám định niên đại, xác định giá trị thời điểm sao chép văn bản. Phương pháp ngữ văn học để phiên âm, dịch nghĩa, chú thích văn bản HLCHBĐ. Phương pháp địa danh học lịch sử, nhằm tìm hiểu diên cách địa danh qua một số bản đồ khác. Phương pháp điền dã, nhằm bổ sung, đánh giá, đối chiếu địa danh học lịch sử. Ngoài ra luận văn còn dùng các thao tác chung trong nghiên cứu khoa học: mô tả, phân tích, thống kê, so sánh…

3.1. Ứng Dụng Phương Pháp Văn Bản Học trong Nghiên Cứu

Phương pháp văn bản học đóng vai trò quan trọng trong việc xác định niên đại, nguồn gốc, và độ tin cậy của HLCHBĐ. Thông qua việc phân tích chất liệu giấy, chữ viết, và các yếu tố khác, có thể xác định được thời điểm sao chép văn bản và đánh giá mức độ chính xác của thông tin được ghi trong bản đồ.

3.2. Vai Trò của Phương Pháp Địa Danh Học Lịch Sử

Phương pháp địa danh học lịch sử giúp tìm hiểu sự thay đổi của địa danh qua thời gian, xác định vị trí chính xác của các địa điểm được ghi trong HLCHBĐ, và giải mã ý nghĩa của các địa danh cổ. Phương pháp này kết hợp kiến thức về lịch sử, địa lý, và ngôn ngữ học để tái hiện bức tranh lịch sử của vùng đất được mô tả trong bản đồ.

IV. Diên Cách Địa Danh So Sánh Hoàng Lê Cảnh Hưng Bản Đồ

Nghiên cứu diên cách địa danh thông qua so sánh HLCHBĐ với các bản đồ cổ khác là một trong những mục tiêu quan trọng của luận văn. Việc so sánh này giúp đánh giá mối quan hệ tham khảo qua lại giữa những người vẽ các tấm bản đồ ấy. HLCHBĐ được so sánh với các bản đồ đồng đại và lịch đại như Thiên Nam tứ chí lộ đồ thư, Giáp Ngọ niên bình Nam đồ, Quảng Thuận đạo sử tập trên nhiều phương diện: phương pháp vẽ, đặc trưng bản đồ, nội dung truyền tải. Kết quả so sánh cho thấy sự tương đồng và khác biệt giữa các bản đồ, từ đó giúp hiểu rõ hơn về quá trình hình thành và phát triển của địa danh và địa giới hành chính trong lịch sử.

4.1. Phân Tích Sự Thay Đổi Địa Danh Cửa Biển

Nghiên cứu tập trung vào diên cách địa danh cửa biển, một lĩnh vực quan trọng trong địa lý học lịch sử. Việc phân tích sự thay đổi của địa danh cửa biển giúp hiểu rõ hơn về sự biến đổi của đường bờ biển, cảng biển, và các hoạt động kinh tế, quân sự liên quan đến biển. HLCHBĐ cung cấp thông tin chi tiết về các cửa biển trên tuyến đường từ Thăng Long đến Chiêm Thành, giúp tái hiện bức tranh lịch sử của vùng biển này.

4.2. Đánh Giá Mối Quan Hệ Tham Khảo Giữa Các Bản Đồ

Việc so sánh HLCHBĐ với các bản đồ cổ khác giúp đánh giá mối quan hệ tham khảo qua lại giữa những người vẽ các tấm bản đồ ấy. Nếu có sự tương đồng về địa danh, địa hình, và phương pháp vẽ, có thể suy đoán rằng các bản đồ này có mối liên hệ với nhau, hoặc cùng dựa trên một nguồn thông tin chung. Ngược lại, nếu có sự khác biệt lớn, có thể suy đoán rằng các bản đồ này được vẽ độc lập, hoặc dựa trên các nguồn thông tin khác nhau.

V. Ứng Dụng Nghiên Cứu Bảo Tồn Di Sản Văn Hóa Bản Đồ Cổ

Nghiên cứu HLCHBĐ có ý nghĩa lý luận và thực tiễn quan trọng. Về lý luận, nghiên cứu góp phần làm sáng tỏ nhiều vấn đề lịch sử và địa lý của Việt Nam, đặc biệt là về diên cách địa danh và địa giới hành chính. Về thực tiễn, nghiên cứu cung cấp thông tin hữu ích cho việc bảo tồn di sản văn hóa, phát triển du lịch, và giáo dục lịch sử. HLCHBĐ là một nguồn tài liệu quý giá, cần được bảo tồn và phát huy giá trị.

5.1. Góp Phần Bảo Tồn Di Sản Văn Hóa Hán Nôm

Việc nghiên cứu và phiên dịch HLCHBĐ góp phần bảo tồn di sản văn hóa Hán Nôm của Việt Nam. Các văn bản Hán Nôm là một phần quan trọng của di sản văn hóa dân tộc, cần được bảo tồn và phát huy giá trị. Nghiên cứu này giúp giới thiệu HLCHBĐ đến công chúng, nâng cao nhận thức về giá trị của di sản văn hóa Hán Nôm.

5.2. Ứng Dụng trong Giáo Dục Lịch Sử và Địa Lý

Thông tin từ HLCHBĐ có thể được sử dụng trong giáo dục lịch sử và địa lý, giúp học sinh, sinh viên hiểu rõ hơn về lịch sử và địa lý của Việt Nam. Bản đồ cung cấp thông tin chi tiết về địa danh, địa hình, và địa giới hành chính trong lịch sử, giúp học sinh, sinh viên hình dung rõ hơn về quá khứ của đất nước.

VI. Kết Luận và Hướng Nghiên Cứu Bản Đồ Cổ Việt Nam

Nghiên cứu HLCHBĐ từ góc độ văn bản học và diên cách địa danh đã mang lại những kết quả quan trọng, góp phần làm sáng tỏ nhiều vấn đề lịch sử và địa lý của Việt Nam. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều khía cạnh của HLCHBĐ chưa được nghiên cứu đầy đủ. Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu HLCHBĐ từ các góc độ khác nhau, như lịch sử quân sự, lịch sử kinh tế, và lịch sử văn hóa. Ngoài ra, cần mở rộng phạm vi nghiên cứu, so sánh HLCHBĐ với nhiều bản đồ cổ khác, để có cái nhìn toàn diện và sâu sắc hơn về lịch sử bản đồ học Việt Nam.

6.1. Đề Xuất Hướng Nghiên Cứu Lịch Sử Quân Sự và Kinh Tế

HLCHBĐ cung cấp thông tin chi tiết về các trạm dịch, cầu cống, thành trì, và chiến lũy trên tuyến đường từ Thăng Long đến Chiêm Thành. Thông tin này có thể được sử dụng để nghiên cứu lịch sử quân sự và lịch sử kinh tế của Việt Nam trong thời kỳ đó. Ví dụ, có thể nghiên cứu về vai trò của các trạm dịch trong việc vận chuyển quân lương và thông tin liên lạc, hoặc về vai trò của các cầu cống trong việc thúc đẩy giao thương và phát triển kinh tế.

6.2. Mở Rộng Phạm Vi Nghiên Cứu và So Sánh Bản Đồ Cổ

Để có cái nhìn toàn diện và sâu sắc hơn về lịch sử bản đồ học Việt Nam, cần mở rộng phạm vi nghiên cứu, so sánh HLCHBĐ với nhiều bản đồ cổ khác, không chỉ các bản đồ đồng đại và lịch đại, mà còn các bản đồ được vẽ bởi người nước ngoài. Việc so sánh này giúp đánh giá vị trí của HLCHBĐ trong lịch sử bản đồ học Việt Nam, và hiểu rõ hơn về sự ảnh hưởng của các nền văn hóa khác nhau đến bản đồ học Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Nghiên cứu về bản đồ cổ Việt Nam đã trải qua hơn một thế kỷ với khoảng 71 công trình được công bố từ năm 1896 đến 2019. Trong bối cảnh nhu cầu bảo vệ chủ quyền lãnh thổ và lãnh hải quốc gia ngày càng cấp thiết, việc khảo cứu các bản đồ cổ trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Luận văn tập trung nghiên cứu văn bản Hoàng Lê Cảnh Hưng bản đồ (HLCHBĐ), một tập bản đồ nhật trình từ Thăng Long đến khu vực Chiêm Thành xưa, lưu trữ tại Đại học Keio, Nhật Bản. Văn bản này có giá trị đặc biệt trong việc cung cấp tư liệu về địa danh, hành chính, trạm dịch, cầu cống, thành trì và đặc trưng vùng miền từ thế kỷ XVII - XVIII.

Mục tiêu nghiên cứu là khảo cứu HLCHBĐ từ góc độ văn bản học và diên cách địa danh, đối chiếu với một số bản đồ cổ khác nhằm đánh giá mối quan hệ tham khảo và sự phát triển của bản đồ cổ Việt Nam. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào văn bản HLCHBĐ và các bản đồ cổ liên quan, trong khoảng thời gian từ thế kỷ XVI đến đầu thế kỷ XIX. Ý nghĩa nghiên cứu không chỉ nằm ở việc làm sáng tỏ giá trị lịch sử, văn hóa, chính trị mà còn góp phần bảo vệ chủ quyền quốc gia thông qua các tư liệu bản đồ cổ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng các lý thuyết và mô hình nghiên cứu sau:

• Lý thuyết Geo-Body: Khái niệm địa thể (geo-body) của Thongchai Winichakul và các học giả như Benedict Anderson, Momoki Shiro, Liam C. Kelley được sử dụng để phân tích cách thức bản đồ cổ thể hiện nhận thức về lãnh thổ và quốc gia qua hình ảnh bản đồ.
• Lý thuyết bản đồ học truyền thống phương Đông: Phân loại bản đồ thành bản đồ phân tích (có tỉ lệ xích) và bản đồ mô tả (không có tỉ lệ xích), với phương thức Thượng văn – Hạ đồ đặc trưng trong bản đồ nhật trình.
• Khung lý thuyết văn bản học: Áp dụng phương pháp giám định niên đại, xác định giá trị văn bản qua đối chiếu địa danh, tục kiêng húy, và phân tích nội dung văn bản.
• Địa danh học lịch sử: Nghiên cứu diên cách địa danh qua so sánh HLCHBĐ với các bản đồ cổ khác như Thiên Nam tứ chí lộ đồ thư (TNTCLĐT), Giáp Ngọ niên bình Nam đồ (GNNBNĐ), Quảng Thuận đạo sử tập (QTĐST).
• Lý thuyết tri tạo kiến văn địa lý: Phân tích hoạt động ghi chép địa lý như một thực hành chính trị và văn hóa trong môi trường Nho giáo.

Các khái niệm chính bao gồm: bản đồ nhật trình, diên cách địa danh, tục kiêng húy, bản đồ mô tả, và địa thể.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Văn bản HLCHBĐ lưu trữ tại Đại học Keio, Nhật Bản; các bản đồ cổ Việt Nam và tư liệu lịch sử liên quan; các công trình nghiên cứu trước đây.
• Phương pháp văn bản học: Giám định niên đại qua đối chiếu địa danh hành chính, tục kiêng húy, và các dấu vết lịch sử trong văn bản.
• Phương pháp ngữ văn học: Phiên âm, dịch nghĩa, chú thích chữ Hán trong HLCHBĐ.
• Phương pháp địa danh học lịch sử: So sánh diên cách địa danh giữa HLCHBĐ và các bản đồ cổ khác để đánh giá mối quan hệ tham khảo.
• Phương pháp điền dã: Bổ sung, đối chiếu địa danh qua khảo sát thực địa và tư liệu hiện đại.
• Phân tích thống kê và so sánh: Thống kê số lượng phủ, huyện, châu; so sánh số liệu hành chính giữa các nguồn tư liệu.
• Timeline nghiên cứu: Tập trung khảo sát các dấu vết từ thế kỷ XVI đến đầu thế kỷ XIX, với niên đại sao chép văn bản muộn nhất là năm 1836.

Cỡ mẫu nghiên cứu là toàn bộ văn bản HLCHBĐ gồm 40 trang, cùng các bản đồ cổ liên quan và tư liệu lịch sử hành chính.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Bản đồ HLCHBĐ là bản đồ nhật trình mô tả đường đi từ Thăng Long đến Chiêm Thành, chủ yếu bằng đường bộ (kéo dài 60 ngày) và một phần đường sông (19 ngày).

   • Sử dụng hai màu mực đen và xanh lam, kết hợp phương thức Thượng văn – Hạ đồ.
   • Phần thượng văn ghi chép chi tiết về hành chính, trạm dịch, cầu cống, đặc trưng vùng miền.

2. Niên đại văn bản được xác định qua nhiều dấu vết: sử dụng tư liệu thời Lê Trung hưng (1533), tục kiêng húy địa danh từ các vua Lê và chúa Trịnh (1533 – 1740), đến niên đại sao chép muộn nhất năm 1836.

   • Ví dụ: Đổi huyện Ma Nghĩa thành Minh Nghĩa năm 1522; đổi huyện Lạc Thổ thành An Yên Lạc năm 1836.
   • Các địa danh và hệ thống phòng thủ phản ánh giai đoạn thế kỷ XVII – XVIII, như lũy Trường Dục (1629), lũy Trường Sa (1633), lũy Cà Ná (sau 1662).

3. So sánh số lượng phủ, huyện, châu giữa HLCHBĐ và Khâm định Việt sử Thông giám cương mục cho thấy sự đồng dị và khác biệt, phản ánh các thay đổi hành chính trong thời Lê Trung hưng.

   • Ví dụ: Thừa tuyên Thanh Hoa có 6 phủ, 22 huyện trong HLCHBĐ so với 4 phủ, 16 huyện trong Cương mục.
   • Sự thay đổi này cho thấy bản đồ phản ánh các biến động hành chính từ thế kỷ XVI đến XVIII.

4. HLCHBĐ có mối quan hệ tham khảo với các bản đồ cổ khác như TNTCLĐT, GNNBNĐ, QTĐST, thể hiện qua phong cách vẽ, nội dung và địa danh.

   • Bản đồ mô tả, không có tỉ lệ xích chính xác, mang tính hướng biển, với phương hướng bản đồ đặc trưng: bên phải là Bắc, bên trái là Nam, trên là Tây, dưới là Đông.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy HLCHBĐ là một văn bản bản đồ cổ có giá trị đa chiều về lịch sử, văn hóa và chính trị. Việc xác định niên đại dựa trên tục kiêng húy và đối chiếu hành chính cho thấy bản đồ được biên soạn dựa trên tư liệu thời Cảnh Hưng (1740 – 1788) nhưng có thể được sao chép và chỉnh sửa đến năm 1836. Điều này phù hợp với các nghiên cứu trước đây về niên đại các bản đồ nhật trình như TNTCLĐT (1686).

So sánh với các bản đồ cổ khác, HLCHBĐ thể hiện sự tham khảo lẫn nhau trong nhóm bản đồ nhật trình, đồng thời phản ánh nhận thức về địa lý và lãnh thổ theo quan điểm địa thể (geo-body) của thời kỳ phong kiến Việt Nam. Phương pháp mô tả và hướng biển trong bản đồ phù hợp với môi trường sống và tư duy địa lý của người Việt.

Việc khảo cứu văn bản học giúp làm sáng tỏ các vấn đề về tên gọi, tác giả và niên đại, đồng thời cung cấp cơ sở để đánh giá giá trị pháp lý và lịch sử của bản đồ trong bối cảnh bảo vệ chủ quyền quốc gia. Các dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ so sánh số lượng hành chính giữa các nguồn tư liệu và bảng thống kê tục kiêng húy địa danh theo thời gian.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tiếp tục khảo cứu và phiên dịch toàn diện HLCHBĐ nhằm làm rõ các chi tiết địa danh, hành chính và lịch sử, phục vụ nghiên cứu chuyên sâu về bản đồ cổ Việt Nam. Thời gian thực hiện: 1-2 năm; chủ thể: Viện Nghiên cứu Hán Nôm và các trường đại học chuyên ngành.

2. Xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa các bản đồ cổ Việt Nam bao gồm HLCHBĐ và các bản đồ liên quan, tạo điều kiện thuận lợi cho việc tra cứu, so sánh và nghiên cứu liên ngành. Thời gian: 2 năm; chủ thể: Viện Khoa học Xã hội Việt Nam phối hợp với các thư viện quốc gia.

3. Phát triển các công trình nghiên cứu liên ngành về địa danh học lịch sử và bản đồ học cổ nhằm nâng cao nhận thức về giá trị văn hóa và lịch sử của bản đồ cổ, đồng thời hỗ trợ công tác bảo vệ chủ quyền lãnh thổ. Thời gian: 3 năm; chủ thể: các nhóm nghiên cứu liên kết trong và ngoài nước.

4. Tổ chức hội thảo quốc tế về bản đồ cổ Việt Nam và Đông Nam Á để trao đổi học thuật, cập nhật phương pháp nghiên cứu mới và tăng cường hợp tác quốc tế. Thời gian: hàng năm; chủ thể: Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà nghiên cứu lịch sử và địa lý học: Luận văn cung cấp tư liệu quý giá về bản đồ cổ, giúp hiểu rõ hơn về lịch sử hành chính và địa danh Việt Nam qua các thời kỳ.

2. Chuyên gia bản đồ học và địa danh học lịch sử: Tài liệu phân tích sâu về phương pháp vẽ, niên đại và diên cách địa danh, hỗ trợ nghiên cứu chuyên sâu và so sánh bản đồ cổ.

3. Cơ quan quản lý nhà nước về văn hóa và chủ quyền lãnh thổ: Cung cấp cơ sở khoa học để bảo vệ chủ quyền quốc gia thông qua các tư liệu bản đồ cổ có giá trị pháp lý và lịch sử.

4. Sinh viên và học giả ngành Hán Nôm, Lịch sử, Địa lý: Luận văn là tài liệu tham khảo quan trọng cho việc học tập, nghiên cứu và phát triển các đề tài liên quan đến bản đồ cổ và văn bản học.

Câu hỏi thường gặp

1. HLCHBĐ là bản đồ loại nào?
   HLCHBĐ là bản đồ nhật trình mô tả, không có tỉ lệ xích chính xác, sử dụng phương thức Thượng văn – Hạ đồ, thể hiện đường đi từ Thăng Long đến Chiêm Thành chủ yếu bằng đường bộ.

2. Niên đại của HLCHBĐ được xác định như thế nào?
   Niên đại được giám định qua tục kiêng húy địa danh, đối chiếu hành chính với các tư liệu lịch sử, với dấu vết sớm nhất từ năm 1522 và muộn nhất là năm 1836, cho thấy bản đồ được biên soạn dựa trên tư liệu thời Cảnh Hưng và sao chép vào đầu thế kỷ XIX.

3. HLCHBĐ có mối quan hệ thế nào với các bản đồ cổ khác?
   HLCHBĐ tham khảo và có nhiều điểm tương đồng với các bản đồ như TNTCLĐT, GNNBNĐ, QTĐST về phong cách vẽ, nội dung và địa danh, thể hiện sự phát triển liên tục của bản đồ nhật trình Việt Nam.

4. Tại sao HLCHBĐ không có tên tác giả rõ ràng?
   Do đặc thù văn bản Hán Nôm thời phong kiến, ý thức về quyền tác giả chưa rõ ràng, và bản đồ thường là tài liệu mật của giai cấp thống trị nên không ghi tên tác giả.

5. Ý nghĩa thực tiễn của nghiên cứu HLCHBĐ là gì?
   Nghiên cứu giúp làm sáng tỏ lịch sử địa danh, hành chính, góp phần bảo vệ chủ quyền quốc gia, đồng thời phát triển ngành bản đồ học cổ và văn bản học tại Việt Nam.

Kết luận

• HLCHBĐ là bản đồ nhật trình mô tả đường đi từ Thăng Long đến Chiêm Thành, phản ánh hệ thống hành chính, địa danh và đặc trưng vùng miền từ thế kỷ XVII - XVIII.
• Niên đại văn bản được xác định qua tục kiêng húy và đối chiếu hành chính, với mốc sớm nhất năm 1522 và muộn nhất năm 1836.
• Bản đồ có mối quan hệ tham khảo với các bản đồ cổ khác, thể hiện sự phát triển liên tục của bản đồ nhật trình Việt Nam.
• Tên gọi HLCHBĐ không thuộc nguyên bản, bản đồ gốc có thể mang tên Quốc triều thiên hạ bản đồ.
• Nghiên cứu góp phần làm sáng tỏ giá trị lịch sử, văn hóa và pháp lý của bản đồ cổ, hỗ trợ bảo vệ chủ quyền quốc gia và phát triển ngành bản đồ học cổ Việt Nam.

Next steps: Tiếp tục phiên dịch toàn diện HLCHBĐ, số hóa và xây dựng cơ sở dữ liệu bản đồ cổ, phát triển nghiên cứu liên ngành và tổ chức hội thảo quốc tế.

Các nhà nghiên cứu, cơ quan quản lý và sinh viên chuyên ngành được khuyến khích khai thác và phát triển các kết quả nghiên cứu để bảo tồn và phát huy giá trị bản đồ cổ Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề Hoàng Sa” [20, tr. Bài viết này bàn luận về các vấn đề liên quan tới HoàngSa, các tư liệu sử liệu được đề cập khá nhiều, mặc dù vậy bản đồ cũng chiếm một phần đáng kể trong bài viết. Khác với những bài viết trong tập san này, hướng khai thác chủ yếu lại là lịch sử, hoặc trình bày theo phương thức tự thuật. Các bản đồ được ông đề cập: TNTCLĐT, HĐBĐ, Thuận hóa Quảng Nam địa đồ.

Ông kết luận rằng: “Xét các bức đồ ấy, thì ta chắc rằng trong địa đồ xưa, Đại Trường Sa hay là Bãi Cát Vàng đều trỏ quần đảo Tràng Sa hoặc Hoàng Sa hay Vạn Lý Tràng Sa mà người Âu gọi là Parcel hay Paracel” [20, tr. Năm 2011, Trần Văn Quyến công bố một bài viết “Địa danh Hoàng Sa trong TTTNTCLĐT” [56, tr. 81 – 83], giới thiệu ngắn gọn tập bản đồ Hồng Đức có ký hiệu 98846 lưu giữ tại thư viện Hiroshima (Nhật Bản), và đề cập nội dung ghi chép về Bãi Cát Vàng trong TTTNTCLĐT. Hai năm sau (2013) tác giả công bố thêm một bài viết: “Hoàng Sa trong QTĐST của Nguyễn Huy Quýnh” [56, tr.

47 – 51], giản thuật thông tin về đội Hoàng Sa nhị ghi trong văn bản. Có thể thấy nghiên cứu về Hoàng Sa khai thác ở mảng tư liệu trong nước chỉ tồn tại ở những năm trước thể kỷ XX và hầu như không phát triển mạnh mẽ tới nay, bởi phần lớn sử liệu hiện tồn đã khai thác tốt, điều này dễ thấy ở những công trình ở những năm 80 của thể kỷ XX. Sự hạn chế về tư liệu bản đồ, cùng những điểm bất cập ở những bản đồ cổ hiện tồn “bản đồ không có đường phân cách đất liền và biển, biểu thị Bãi Cát Vàng nằm trên đất liền”[53, tr. 64- 65] là những điểm bất cập cho hướng nghiên cứu tư liệu trong nước, đặc biệt là bản đồ cổ Việt Nam, chính điều này là tiền đề cho hướng tiếp cận mới là nghiên cứu tư liệu Trung Quốc cũng như là phương Tây.

Là đại diện cho khuynh hướng khai thác tư liệu Trung Quốc thì không thể không nhắc tới Phạm Hoàng Quân, ông cũng là một trong những tác giả ít ỏi khai thác về tư liệu Trung Quốc, đặc biệt là bản đồ cổ. Năm 2012 ông công bố một bài n viết: “Nguyên bản sách Địa dư đồ khảo” [49, tr. 59 – 64], nội dung đề cập tới cuốn sách Địa dư đồ khảo do các học giả Trung Quốc biên soạn, chỉ ra một bản đồ trong tập sách này là Quảng Đông tỉnh đồ đã xác định rõ Quỳnh Châu (đảo Hải Nam) là biên giới cuối cùng của lục địa Trung Hoa. Cũng trong năm này (2012) một chuyên luận được công bố “Địa đồ lịch sử Trung Hoa liên quan tới biển Đông Nam Á” [50, tr.

65 – 82], đây là một phần trong một Biên khảo “địa đồ lịch sử Trung Quốc”, căn cứ những tư liệu bản đồ hành chính Trung Quốc theo tiến trình lịch sử thảo luận các vấn đề liên quan đến biển Đông Nam. Một bài viết khác “Về địa danh và vị trí Vạn Lý Trường Sa – Vạn Lý Thạch Đường trên địa đồ hàng hải thời Minh ở thư viện Đại Học Oxford” [51, tr. 106 - 121], giới thiệu sơ lược về bản đồ The Selden Map of China cùng phong cách và đặc trưng bản đồ. Kết quả cho thấy bản đồ này lần đầu tiên dùng danh xưng Vạn Lý Thạch Đường – Vạn Lý Trường Sa và đặt phương vị chuẩn xác, ngoài ra chỉ ra mục đích được ghi trên bản đồ chỉ nhằm thể hiện tiêu chí giao thông, không có ý biểu thị việc xác định chủ quyền.

Năm 2014, ông công bố “Thư tịch cổ Trung Quốc về Hoàng Sa và Trường Sa” [52, tr. 55 – 77], căn cứ vào tư liệu Trung Quốc liên quan tới Hoàng Sa Trường Sa, tác giả đã bóc tách thành các lớp lịch đại: các bản đồ hành chính tỉnh Quảng Đông (10 bức), Bản đồ hành chính toàn quốc (2 bức), Bản đồ biên cương (2 bức), Bản đồ quân sự (1bức). Phương pháp hệ thống này mang nhiều ý nghĩa về mặt pháp lý, khác hoàn toàn với các tư liệu của các học giả Trung Quốc đưa ra “chồng lấn phức tạp, chưa được phân loại rõ ràng, nên tuy có thể coi là sử liệu nhưng giá trị khoa học trong tham khảo kém” [52, tr. Có thể thấy, các công trình do Phạm Hoàng Quân khảo cứu, phần lớn đều lấy bản đồ làm trung tâm nghiên cứu.

Các vấn đề về đặc trưng, phong cách và thể loại bản đồ cũng được tác giả đề cập. Có thể kết luận rằng, các cống hiến của Phạm Hoàng Quân không những ảnh hưởng tới thành tựu nghiên cứu Hoàng Sa, mà quan trọng hơn là nghiên cứu bản đồ cổ Việt Nam. Khai thác theo khuynh hướng thu tập tài liệu phương Tây thì có nhiều tác giả, tiêu biểu như Trần Đức Anh Sơn, Nguyễn Đình Đầu, Nguyễn Quang Ngọc… Năm 2014 Trần Đức Anh Sơn cùng một nhóm tác giả Jerome A.Cohen, Jean-Pierrier, n Subhash Kapila, Hãn Nguyên Nguyễn Nhã, Nguyễn Quang Ngọc, Gregory Poling, Phạm Hoàng Quân, Shimao Mironu, Tạ Văn Tài, Carlyle A. Thayer đã công bố một quyển sách có tên: Hoàng Sa Trường Sa tư liệu & quan điểm của học giả quốc tế [58].

Quyển sách này gồm 12 bài viết của 13 tác giả, đáng chú ý là các bài viết: “Thư tịch và bản đồ cổ phương Tây chứng minh chủ quyền của Việt Nam đối với hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa” của Trần Đức Anh Sơn [59, tr. 9 – 41], trong bài viết này có 1 mục về “bản đồ cổ phương Tây chứng minh chủ quyền của Việt Nam đối với hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa”, tác giả cho biết thu nhập được hơn 140 bản đồ phương Tây vẽ và xuất bản các thế kỷ XVI – XIX có vẽ địa danh Paracel/ Paracels/ Pracel/ Parcel Islands, cùng giới thiệu một số bản đồ tiêu biểu trong số đó. Cũng trong năm này (2014) ông công bố một bài viết, “Tư liệu bản đồ chứng minh chủ quyền của Việt Nam đối với Quần đảo Hoàng Sa” [60, tr. 46 - 57; 46 – 53], bài này được chia làm 2 kỳ, 1 kỳ đăng trên số 57, kỳ còn lại đăng trên số 58 trên Tạp chí Phát triển Kinh tế - Xã hội Đà Nẵng.

Thao tác chủ yếu của bài viết này là thống kê các bản đồ có liên quan tới Hoàng Sa dựa trên 3 nguồn tư liệu: bản đồ trong nước, bản đồ phương Tây và bản đồ Trung Quốc. Cũng trong năm này (2014) Trần Đức Anh Sơn công bố: “Bản đồ Partie de la Cochinchine trong bộ Atlas Universel Một tư liệu vô giá chứng minh chủ quyền của Việt Nam đối với quần đảo Hoàng Sa” [61, tr. 54 – 58], Nguyễn Quang Ngọc và Nguyễn Thị Hải công bố “Bộ Atlas Universel của Philippe Vandermaelen và vấn đề chủ quyền trên quần đảo giữa biển đông” [43, tr. 43 – 53], nội dung 2 bài viết này cơ bản là giới thiệu về bộ Atlas Universel đặc biệt là bản đồ Partie de la Cochinchine do người sáng lập Viện Địa lý Hoàng gia Bỉ biên soạn.

Nguyễn Đình Đầu 2014 công bố một quyển sách: Chủ quyền Việt Nam trên biển đông & Hoàng Sa – Trường Sa [17]. Quyển sách này với mục đích cung cấp tư liệu chứng minh chủ quyền biển đảo Việt Nam dựa trên các tư liệu trong và ngoài nước, phần bản đồ chiếm dung lượng tương đối. Tuy vậy quyển sách này đa phần là tự thuật, ít bàn luận và đánh giá, tranh ảnh bản đồ đóng vai trò chủ đạo. Năm 2014, Nguyễn Quảng Minh công bố một bài viết: “Về năm vẽ một bản đồ cổ ở Hà Nội” [41, tr.

212 – 234], bài viết giới thiệu sơ lược n về tấm bản đồ ký Ge A-395 (chụp lại từ Nathalie Lancret), mặt khác từ các địa danh phản ánh trên bản đồ tác giả kết luận bản đồ này vẽ trong khoảng thời gian 1876 – 1883. Có thể thấy, các nghiên cứu khai thác tư liệu bản đồ phương Tây, chủ yếu công bố trong năm 2014, các công bố này đều mang tính chất thống kê/ giới thiệu mà chưa đi sâu vào phân tích và bình luận. Như vậy, từ nội dung nghiên cứu không khó để nhận ra rằng, khai thác tư liệu bản đồ để nghiên cứu Hoàng Sa được chia thành các thời kỳ rõ rệt. Ở thế kỷ XX, tư liệu hiện tồn tại Việt Nam được các tác giả trong nước ưu tiên và khai thác.

Các nghiên cứu thế kỷ XXI, chủ yếu tìm kiếm các tư liệu nước ngoài, đặc biệt là phương Tây và Trung Quốc. Có điều, các nghiên cứu khai thác từ khía cạnh tư liệu phương Tây là chủ yếu, nghiên cứu tư liệu Trung Quốc chưa được quan tâm nhiều ngoài học giả Phạm Hoàng Quân.3 Các bản đồ khác Năm 1963 Lê Phước công bố một bài viết có nhan đề “Nhận xét về tập bản đồ Hồng Đức số A.2499 của Thư viện Khoa học” [48, tr. Bài viết tiến hành đối chiếu với một bản đồ cùng tên được Ty Văn hóa tỉnh Nam Định sưu tầm năm 1958, từ đó chỉ ra những điểm khác nhau giữa hai tấm bản đồ này. Bài viết đi đến kết luận rằng: bản đồ Hồng Đức có ký hiệu A.2499 là tập bản đồ gồm nhiều bản đồ đóng gộp với nhau, tập bản đồ sưu tầm năm 1958 thì chỉ có riêng các bản đồ Hồng Đức.

Ngoài điểm khác biệt này, các danh xưng giữa hai tập bản đồ cũng khác nhau. Điểm dị biệt này phản ánh tập bản đồ Hồng Đức ký hiệu A.2499 không phải được vẽ năm 1490, mà được vẽ sau năm Hồng Đức 2 hoặc 3 thế kỷ [48, tr. Hai năm sau (1965), “Một nhầm lẫn cần chấm dứt” [62, tr. 43] trên Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử đã thảo luận về tấm bản đồ Thăng Long được trích trong tập bản đồ Hồng Đức có ký hiệu A.2499 của Thư viện Khoa học được cho là vẽ từ năm 1490.

Việc sử dụng danh xưng Vương phủ trong bản đồ Thăng Long càng góp phần khẳng định rằng tấm bản đồ này không thể có niên đại từ năm 1490 được. Vì danh xưng này phải đến năm 1598 mới xuất hiện. Liên quan tới bản đồ Hồng Đức, hai mươi lăm năm sau (1900) Hội Trắc Địa địa lý Việt Nam tổ chức Kỷ niệm 500 năm HĐBĐ. n 8 Hội thảo có 21 tham luận, trong đó có 13/21 bài viết đề cập tới bản đồ.

Nhìn chung các bài viết tham gia khá nhiều nhưng còn hạn chế về nhiều mặt: “Hội thảo quốc tế về bản đồ năm 1990 tuy có nhiều học giả tham dự, nhưng về cơ bản, không có nhiều thành tựu bởi phần lớn đều không được tiếp xúc với văn bản gốc, ngoài Trần Nghĩa.