ĐẶT VẤN ĐỀ 1.Tính cấp thiết của đề tài Từ lâu con người đã biết dùng cây cỏ để phòng và chữa bệnh.Trong Đông y, phần lớn các vị thuốc đều lấy từ thực vật, một số ít từ nguồn động vật và khoáng vật.Trong Tây y, một số hoạt chất vẫn phải lấy từ thực vật như Quinin, Berberin, Moocfin.Bởi vậy, dược liệu nước ta chẳng những là cơ sở cho nền y học dân tộc mà còn có vị trí quan trọng trong nền y học hiện đại, chẳng những là nguồn tự cung tự cấp về các loại thuốc nam, thuốc bắc, thuốc tây mà còn có giá trị xuất khẩu. Tuy nhiên, ở nước ta trước đây thường dựa vào nguồn dược liệu mọc hoang dại hay nhập nội là chính. Cùng với đà phát triển chung hiện nay, nguồn dược liệu tự nhiên cũng bị cạn dần, một phần do khai thác thiếu kỹ thuật, thiếu kế hoạch hơn nữa nhiều dược liệu quý cũng có trữ lượng ít, không đủ đắp ứng nhu cầu ngày càng tăng. Vì vậy, việc trồng trọt và di thực, thuần hóa các cây thuốc quý có giá trị phòng bệnh, chữa bệnh và có giá trị kinh tế cao là điều rất cần thiết để góp phần tự túc thuốc men.
Cây thuốc nói chung có rất nhiều loại và sống được ở nhiều điều kiện khí hậu khác nhau. Nhưng đa số cây thuốc quý như Hoàng Bá, Sơn Đậu Căn, Actiso.thường sống ở vùng có khí hậu lạnh, nhiệt độ thấp như Sapa, Bắc Hà, Mường Khương…còn ở những vùng ấm áp hơn, ở vùng đồng bằng một số cây như Ngưu Tất, Ích Mẫu, Trạch Tả…phát triển rất tốt. Nhiều loại cây phát triển tốt ở cả vùng nóng, tuy nhiên những cây như Hoàng Bá, Sơn Đậu Căn, Actiso…được trồng ở vùng lạnh như Sapa, Bắc Hà, Đà Lạt…thường cho chất lượng và giá trị dược liệu cao hơn so với ở các vùng nóng, vùng đồng bằng. n 2 Cao Bằng với địa thế là một vùng núi cao từ 600 - 1.300m so với mặt nước biển, có diện tích đất tự nhiên lớn 6.690,72 km², trong đó diện tích rừng núi chiếm 90%.
Là một trong những nơi sinh trưởng của nhiều loài cây thuốc quý của Việt Nam. Cao Bằng có hàng nghìn loài cây thuốc quý, chiếm 1/4 - 1/3 tổng số các loài cây thuốc Việt Nam. Trong đó, cây Hoàng Bá sinh trưởng phát triển tốt ở điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng Cao Bằng. Hơn nữa, người dân các huyện giáp biên nơi đây có trình độ văn hóa thấp, cuộc sống chủ yếu vẫn là tự cung tự cấp.
Cho nên, để mưu sinh cuộc sống họ đã đổ xô lên rừng tìm cây thuốc, chặt cả cây, nhổ tận gốc rễ cây thuốc đem bán cho Trung Quốc làm cho nguồn tài nguyên dược liệu của tỉnh Cao Bằng bị giảm sút nghiêm trọng, nhiều loài đang đứng trước nguy cơ bị tuyệt chủng. Từ những cơ sở trên, để khai thác và phát triển được nguồn gen Hoàng Bá tại tỉnh Cao Bằng, Khoa Nông học- Trường ĐHNL- TN đã hợp tác với tỉnh Cao Bằng tiến hành trồng thử nghiệm một số loại cây dược liệu tại Phia Đén, xuất phát từ lí do đó, em được giao đề tài: “Nghiên cứu ảnh hưởng của thời vụ gieo hạt đến khả năng sinh trưởng cây Hoàng Bá trồng tại Xã Thành Công- huyện Nguyên Bình –tỉnh Cao Bằng” nhằm mục đích và yêu cầu sau: 1.Mục đích và yêu cầu của đề tài 1.Mục đích Nghiên cứu, đánh giá ảnh hưởng của thời vụ đến thời gian, tỉ lệ nẩy mầm và ảnh hưởng của sâu hại đến Hoàng Bá.Yêu cầu Xác định được ảnh hưởng của thời vụ đến thời gian và tỉ lệ nẩy mầm, ảnh hưởng của sâu hại đến cây Hoàng Bá. n 3 Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Cơ sở khoa học và ý nghĩa thực tiễn của đề tài Sinh vật và ngoại cảnh là một khối thống nhất, khi nói đến sinh vật, người ta thường nói đến ngoại cảnh chi phối đời sống của nó.
Điều kiện ngoại cảnh có thể làm cho cây trồng tốt lên, cũng có thể làm cho cây trồng xấu đi, nếu khí hậu khắc nghiệt quá cây trồng không thể tồn tại được. Cây dược liệu có rất nhiều loại và sống được ở nhiều điều kiện khí hậu khác nhau. Ở những vùng lạnh, khí hậu thấp, cây dược liệu thường cho chất lượng cao hơn và giá trị dược liệu cũng cao hơn với những vùng nóng nhưng thời gian sinh trưởng và cho thu hoạch dài hơn. Phia Đén- huyện Nguyên Bình- tỉnh Cao Bằng là nơi có độ cao từ 700 đến 1391m so với mực nước biển.
Có khí hậu lạnh, nhiệt độ thấp có thể là điều kiện thích hợp để sản xuất một số cây dược liệu quý hiếm trong đó có cây Hoàng Bá. Với những lý luận trên, em tiến hành theo dõi ảnh hưởng của thời vụ đến thời gian, tỉ lệ nẩy mầm và ảnh hưởng của sâu hại đến cây Hoàng Bá, nhằm đánh giá khẳ năng thích ứng, cho năng suất và chất lượng của chúng trên điều kiện khí hậu đất đai của Phia Đén.Trên cơ sở đó, áp dụng cho từng hộ dân sản xuất đại trà trên quy mô rộng, góp phần mang lại thu nhập, xóa đói giảm nghèo, hạn chế hiện tượng chặt phá rừng, đốt nương rẫy đang diễn ra hàng ngày ảnh hưởng đến cảnh quan thiên nhiên và làm suy giảm diện tích rừng tại Phia Đén- huyện Nguyên Bình- tỉnh Cao Bằng. Đặc điểm nguồn gốc, phân bố và phân loại 2.1 Đặc điểm thực vật học cây Hoàng Bá Hoàng Bá là cây gỗ to, cao 10-25 m, đường kính thân tới 50 – 60cm, vỏ thân sần sùi, phần ngoài màu nâu xám, lớp trong màu vàng, trên có lấm tấm nhiều vết lỗ vỏ. Lá cây Hoàng Bá là lá kép lông chim, mọc đối có 5 – 13 lá chét hình trứng thuôn, đuôi lá nhọn dài, phiến lá mềm, nhẵn, cuống rất ngắn và mép nguyên [7], lá dài 5 – 12cm, rộng 3 – 4,5cm, mép lá có răng cưa hoặc hình gợn sóng, mặt trên lá có màu lục xám, mặt dưới có màu xanh nhạt, phần gốc của gân giữa có lông che chở phần mềm [3].
Cây có hoa đực và cây có hoa cái khác nhau (hoa đơn tính khác gốc [3], [7], hoa nhỏ màu vàng lục hoặc vàng nhạt [3]. Mùa hoa vào các tháng 5 – 7, mùa quả vào các tháng 9 – 11. Hoàng Bá là cây rụng lá vào mùa đông [2], [6], [9]. Vi phẫu: Lớp bần còn sót lại rất mỏng gồm vài hàng tế bào hình chữ nhật dẹt.
Mô mềm vỏ chiếm 1/3 bề dày vỏ thân, gồm những tế bào có thành mỏng, nhiều đám sợi rải rác và có tinh thể calci oxalate hình thoi. Lớp libe cấp 2 dày, chiếm 2/3 bề dày vỏ thân, có nhiều đám sợi nằm trong libe, có thành dày, khoang hẹp; bên cạnh có tinh thể calci oxalate hình thoi. Tia ruột gồm 2 – 4 dãy tế bào hình chữ nhật, thành mỏng, xếp ngoằn ngoèo theo hướng xuyên tâm [2]. Bột: Màu vàng tươi, không mùi, vị rất đắng.
Soi dưới kính hiển vi thấy có rất nhiều đám sợi mang tinh thể calci oxalate hình lăng trụ, có đám sợi màu vàng nâu hoặc vàng tươi, có đám sợi đứng riêng lẻ, thành dày. Mảnh mô mềm vỏ với các tế bào hình gần tròn. Mảnh quấn còn lại gồm các tế bào hình chữ nhật, thành hơi uốn lượn, màu vàng nâu. Quan sát dưới ánh sáng tử ngoại mặt cắt ngang dược liệu và bột vỏ thân có phát quang màu vầng tươi sáng [2].2 Nguồn gốc và phân bố Hoàng Bá có nguồn gốc từ Đông Á, phía Bắc Trung Quốc, Mãn Châu, Hàn Quốc, sông Ussuri, Amur và Nhật Bản.
Loại cây này xâm hại nhiều nơi trên Bắc Mỹ nên ở Masachusetts coi loại cây này như một loại cỏ dại có hại [5]. Cây Hoàng Bá có nhiều ở vùng Đông Bắc châu Á, được trồng nhiều ở Trung Quốc và Nhật Bản, vùng Seberi ở Nga. Cuối những năm 1960, nước ta di thực cây Hoàng Bá về trồng ở Lào Cai (Sa Pa), Lai Châu (Sìn Hồ), Vĩnh Phúc (Tam Đảo) và Lâm Đồng (Đà Lạt). Cây Hoàng Bá sinh trưởng khỏe và mọc rất tốt ở điều kiện khí hậu Việt Nam cho nên Việt Nam đang có nhiều lợi thế để phát triển nguồn gen cây Hoàng Bá làm nguyên liệu sản xuất thuốc [3].
Cây Hoàng Bá ưa khí hậu mát, chịu được rét, thích hợp với vùng núi có độ cao từ 1000m trở lên, nhiệt độ trung bình năm 15-20oC, lượng mưa 2500mm/năm nên có thể phát triển tốt ở các vùng núi cao ở phía Bắc Việt Nam trong đó có tỉnh Cao Bằng. Hoàng Bá sống tốt ở thung lũng, ven suối và nơi khuất gió, phát triển chậm ở đất khô cằn, thiếu nước và dãi nắng [4].Phân loại Hoàng Bá còn gọi là Nghiệt Bì (Thương Hàn Luận), Nghiệt Mộc (Bản Kinh), Hoàng Nghiệt (Bản Thảo Kinh Tập Chú), Sơn Đồ (Hòa Hán Dược Khảo) và có tên khoa học là Phellodendron amurense thuộc họ cam Rutaceae [8]. Tình hình nghiên cứu, khai thác sử dụng cây Hoàng Bá Hoàng Bá (Phellodendron amurense) là một trong những thảo dược chính ở Hàn Quốc, Trung Quốc và Nhật Bản [3]. Hoàng Bá được sử dụng như một loại thuốc cổ truyền để điều trị bệnh về đường ruột, kháng viêm, hạ sốt [9], [10], [12].
Ngoài ra, Hoàng Bá còn có tác dụng chống loét dạ dày [6], [7], [11]; điều trị bệnh viêm màng não, lỵ, viêm trực tràng, viêm phổi, lao và xơ gan [1], [2], [7] và hạ huyết áp ở chuột [8]. n 6 Phellodendron amurense có thể bảo vệ sụn chống viêm xương khớp tiến triển [8]; nó còn là chất có hiệu quả ngăn ngừa ung thư phổi [1]. Phellodendron amurense có khả năng ức chế sự phát triển khối u tuyến tiền liệt [5], [7], [11]; ung thư máu (Ikeda et., 2006); ức chế & tiêu diệt ung thư phổi [3], [7], [8], điều trị rối loạn tiết niệu do tắc nghẽn niệu đạo [5], nó còn có tác dụng giảm cân đối với người béo phì [2] và cải thiện sự suy giảm trí nhớ & ức chế sự lão hóa, suy dinh dưỡng thần kinh, cải thiện chức năng nhận thức ở chuột [11]. Thành phần chính trong vỏ thân cây Phellodendron amurense chủ yếu là Berberin và aphorphine alkaloid, flavonoid, coumarin, lignans và các limonoid, … [6], [12].
Ngoài ra, chất Nexrutine chiết xuất từ vỏ thân cây Phellodendron amurense có tác dụng ngăn chặn sự phát triển của khối u tuyến tiền liệt [10]. Trong lá Phellodendron amurense có các chất: quercetin, quercetin-3-O- beta-D-gluco side, quercetin-3-O-beta-D-galactoside và kaempferol-3-O-beta- glucosode, vitamin E [9]. Một số kết quả nghiên cứu đã đặt được trong khai thác và sử dụng Hoàng Bá tại Việt Nam * Các bài thuốc đông y có thành phần Hoàng Bá: Trị trẻ nhỏ lưỡi sưng: Hoàng Bá, gĩa nát, trộn với Khổ Trúc Lịch, chấm trên lưỡi (Thiên Kim phương). Trị họng sưng đột ngột, ăn uống không thông: Hoàng Bá tán bột trộn giấm đắp lên nơi sưng (Trửu Hậu phương).