MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Trong cuộc sống dược liệu vô cùng quan trọng nhằm ngăn ngừa bệnh tật và bảo đảm sức khỏe. ngày nay, dược liệu được làm từ thực vật ngày càng được ưa chuộng bởi những ưu điểm: vừa đáp ứng được nhu cầu người bệnh, có tác dụng chữa bệnh tốt lại rẻ tiền, việc sử dụng tương đối dễ dàng và đặc biệt là ít gây tác dụng phụ cho người bệnh. Những tính năng ưu việt trên cũng là lí do để chúng ta cần coi trọng nguồn dược liệu quí giá của thiên nhiên và coi đó như một loại cây công nghiệp cao cấp.
Thế kỉ 21 là thế kỉ sinh học và công nghệ sinh học, dược liệu và tài nguyên di truyền – tài nguyên tái tạo. Do vậy, việc giữ gìn và phát huy tài nguyên di truyền trở thành yêu cầu cấp thiết. Dùng thế mạnh cây dược liệu đẩy mạnh công nghiêp dược, đưa ngành công nghiệp này trở thành ngành kinh tế kĩ thuật mũi nhọn của đất nước sẽ góp phần quan trọng đưa kinh tế - xã hội phát triển. Xu hướng hiện nay của nền y dược Việt Nam là kết hợp y dược hiện đại và y dược cổ truyền.
Do đó, cây dược liệu Việt Nam đang được quan tâm chú ý. Tiềm năng của thảm thực vật nước ta rất lớn. Tuy nhiên, nguồn tài nguyên dược liệu tự nhiên đang ngày một cạn kiệt, nhiều loài đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng, cây dược liệu nuôi trồng đang bị thu hẹp hoặc phát triển một cách tự phát mất cân đối. Sự giảm sút nguồn dược liệu có nhiều nguyên nhân, có thể chủ quan lẫn khách quan, sự khai thác tràn lan, trình độ nhận thức con người còn hạn chế nhất là tại vùng miền núi nơi có nhiều tài nguyên sinh vật.
Hơn nữa trước yêu cầu của phát triển kinh tế, xã hội đời sống chúng ta đang phải đối mặt mâu thuẫn giữa cung và cầu, bảo tồn và khai thác sử dụng nguồn tài nguyên quý giá này. n 2 Khai thác, bảo vệ và phát triển tài nguyên sinh vật nói chung và nguồn cây dược liệu nói riêng đang là vấn đề cấp bách được đặt lên hàng đầu. Bởi vì bảo vệ tài nguyên sinh vật là chúng ta đang bảo vệ sự cân bằng sinh thái, bảo vệ sự đa dạng sinh học và môi trường, bảo vệ chính chúng ta về sức khỏe, kinh tế, văn hóa,. Hơn nữa, phát triển dược liệu trong giai đoạn tới cũng mở ra cơ hội rất lớn cho việc giao thương, tham gia thị trường quốc tế về dược liệu và dược phẩm có nguồn gốc tự nhiên.
Hoàng Bá cũng là một trong những cây dược liệu đang được nước ta chú ý đầu tư và phát triển, bởi Hoàng Bá là cây thân gỗ to, phát trển tốt ở phần lớn các vùng núi phía bắc. Nơi có thời tiết mát mẻ, còn nhiều diện tích đất chưa được đưa vào sử dụng. Cây Hoàng Bá khi được trồng ở đây không những giúp nhân dân có được thêm nguồn thu nhập từ dược liệu mà còn góp phần phủ xanh đất trống, đồi trọc, chống xói mòn. Tuy nhiên việc phát triển cây Hoàng Bá vẫn còn gặp khá nhiều khó khăn, do các nghiên cứu, hiểu biết về các đặc điểm, đặc tính, sự ảnh hưởng của các yếu tố bên ngoài tới cây Hoàng Bá còn hạn chế.
Từ những lý do trên việc nghiên cứu, quy trình nhân giống tốt nhất để có tỷ lệ cây con đạt chất lượng cao khi xuất vườn, tiết kiệm chi phí nhân giống, kỹ thuật trồng trọt, chăm sóc để cho cây sinh trưởng, phát triển tốt và tích luỹ được hàm lượng hoạt chất cao nhất phục vụ cho nhu cầu sản xuất thuốc là vô cùng quan trọng. Chính vì vậy, để có cơ sở cho việc phát triển nguồn dược liệu “Hoàng Bá” trên quy mô lớn một cách hiệu quả, bền vững, chúng tôi đề xuất đề tài: “Nghiên cứu ảnh hưởng cuả thời vụ gieo hạt đến khả năng nảy mầm và chất lượng cây Hoàng Bá trong giai đoạn vườn ươm”. Mục Đích yêu cầu của đề tài 1. Mục đích của đề tài Xác định được thời vụ gieo hạt thích hợp nhất đến khả năng nảy mầm và chất lượng cây Hoàng Bá trong giai đoạn vườn ươm 1.
Yêu cầu của đề tài - Xác định được ảnh hưởng của thời vụ gieo hạt đến khả năng nảy mầm và tỷ lệ nảy mầm của cây - Xác định được ảnh hưởng của thời vụ gieo hạt đến chất lượng cây con trong vườn ươm 1. Ý nghĩa của đề tài + Ý nghĩa trong học tập: Giúp sinh viên củng cố kiến thức đồng thời biết vận dụng những kiến thức đã học được vào thực tế. Biết cách thực hiện một khoá luận tốt nghiệp, có thêm kiến thức và kinh nghiệm sản xuất. + Ý nghĩa trong nghiên cứu khoa học: Giúp sinh viên tiếp cận với công tác nghiên cứu khoa học, nâng cao trình độ chuyên môn đồng thời tạo cho mình tác phong làm việc đúng đắn, nghiêm túc, sáng tạo đúc rút được những kinh nghiệm thực tế.
+ Ý nghĩa trong thực tiễn sản xuất: Tìm ra quy trình nhân giống tốt nhất để có tỷ lệ cây con đạt chất lượng cao khi xuất vườn, tiết kiệm chi phí nhân giống. Có được nguồn giống chất lượng cao để đưa vào sản xuất. n 4 Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Cơ sở khoa học của đề tài Trong cuộc sống hiện nay, việc giữ gìn và phát huy tài nguyên di truyền trở thành yêu cầu cấp thiết.
Vì lí do đó đã có rất nhiều nghiên cứu về quy trình nhân giống tốt nhất để có tỷ lệ cây con đạt chất lượng cao khi xuất vườn, tiết kiệm chi phí nhân giống, kỹ thuật trồng trọt, chăm sóc để cho cây sinh trưởng, phát triển tốt và tích luỹ được hàm lượng hoạt chất cao nhất phục vụ cho nhu cầu sản xuất thuốc. Cùng với các cây dược liệu khác thì nguồn giống cây Hoàng Bá còn hạn chế, không đủ để đưa vào gieo trồng và sản suất. Trên cơ sở đó chúng tôi thực hiện đề tài “Nghiên cứu ảnh hưởng cuả thời cụ gieo hạt đến khả năng nảy mầm và chất lượng cây Hoàng Bá trong giai đoạn vườn ươm” để có thêm nguồn cây giống Hoàng Bá chất lượng phục vụ cho sản xuất. Nguồn gốc,đặc điểm thực vật học và yêu cầu sinh thái của cây Hoàng Bá 2.
Nguồn gốc của cây hoàng bá Hoàng bá còn gọi là hoàng nghiệt. Tên khoa học: Phellodendron amurense Rupr. (Phellodendron amurense Rupr. Thuộc họ cam quít Rutaceae.
Hoàng Bá mọc tự nhiên và rải rác tại các sườn núi ở Trung Quốc và Nga. Cây ưa khí hậu mát vùng núi cao từ 1300m trở lên (Nguyễn Hoàng Tuấn. Hoàng Bá là cây thuốc được nhập nội từ Trung Quốc vào nước ta vào cuối những năm 1960, sau một thời gian di thực và trồng ở Sa Pa – Lào Cai và Quảng Bạ - Hà Giang, cây đã sinh trưởng và phát triển tốt. Từ những năm 1970, Bệnh viện Y học cổ truyền dân tộc Cao Bằng lấy hạt giống từ Quảng n 5 Bạ - Hà Giang về trồng ở huyện Hà Quảng và huyện Thông Nông, tỉnh Cao Bằng với số lượng cây lúc đó là gần 200 cây, Hoàng Bá đã sinh trưởng và phát triển rất tốt tại Cao bằng.
Cho đến nay, nguồn giống Hoàng Bá tại Cao Bằng đã bị người dân khai thác theo hình thức “tận diệt” chặt cả cây, nên số lượng cây Hoàng Bá tại cao Bằng chỉ còn khoảng 50 cây với độ tuổi từ 20 - 30 năm. Trước thực tế đó, Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên đã kết hợp với Hội Đông y tỉnh Cao Bằng và Sở Nông nghiệp & PTNT tỉnh Cao Bằng đã thực hiện nhiệm vụ Bảo tồn nguồn gen Hoàng Bá tại huyện Hà Quảng, huyện Thông Nông tỉnh Cao Bằng. Kết quả của công tác bảo tồn nguồn gen Hoàng Bá, chúng tôi đã lựa chọn được trên 30 cây đạt tiêu chuẩn để giống (cây mẹ). Như vậy, hiện nay nguồn gen Hoàng Bá còn lại chủ yếu ở Sa Pa tỉnh Lào Cai.
Ngoài ra, hạt giống Hoàng Bá có thể phát tán nhờ gió, mưa và chim nên nguồn gen Hoàng Bá còn mọc rải rác ở một số tỉnh lân cận với Cao Bằng, Lào Cai và Hà Giang. Song hiện nay, chưa có tác giả nào đánh giá về sự phân bố nguồn gen Hoàng Bá ở các tỉnh miền núi phía Bắc (Nguyễn Hoàng Tuấn. Phân bố của cây hoàng bá Cây Hoàng Bá có nhiều ở vùng Đông Bắc châu Á .Tại Trung Quốc, hoàng bá mọc ở Hắc Long Giang, Hà Bắc, Tứ Xuyên, Vân Nam, Quý Châu. Tại nước Nga, Hoàng Bá mọc ở nhiều ở vùng Xibêri.
Nước ta di thực cây Hoàng Bá vào trồng từ cuối những năm 1960 ở Lào Cai (Sa Pa), Lai Châu (Sìn Hồ), Vĩnh Phú (Tam Đảo) và Lâm Đồng (Đà Lạt). Mấy năm gần đây, chúng ta đã xin được hạt và bắt đầu trồng thí nghiệm. Sơ bộ thấy cây mọc khỏe, tốt. Nhưng chưa đưa ra trồng với quy mô lớn.
Cây Hoàng Bá sinh trưởng khỏe và mọc rất tốt ở điều kiện khí hậu Việt Nam cho nên Việt Nam đang có nhiều lợi thế để phát triển nguồn gen cây Hoàng Bá làm nguyên liệu sản xuất thuốc (Nguyễn Hoàng Tuấn 2012)[3].3 Đặc điểm thực vật học của cây hoàng bá Hoàng Bá còn gọi là Nghiệt Bì (Thương Hàn Luận), Nghiệt Mộc (Bản Kinh), Hoàng Nghiệt (Bản Thảo Kinh Tập Chú), Sơn Đồ (Hòa Hán Dược n 6 Khảo) và có tên khoa học là Phellodendron amurense thuộc họ cam Rutaceae (Nguyễn Hoàng Tuấn. Hoàng Bá là cây gỗ to, cao 10-25 m, đường kính thân tới 50 – 60 cm, vỏ thân sần sùi, phần ngoài màu nâu xám, lớp trong màu vàng, trên có lấm tấm nhiều vết lỗ vỏ. Lá cây Hoàng Bá là lá kép lông chim, mọc đối có 5 – 13 lá chét hình trứng thuôn, đuôi lá nhọn dài, phiến lá mềm, nhẵn, cuống rất ngắn và mép nguyên lá dài 5 – 12 cm, rộng 3 – 4,5 cm, mép lá có răng cưa hoặc hình gợn sóng, mặt trên lá có màu lục xám, mặt dưới có màu xanh nhạt, phần gốc của gân giữa có lông che chở phần mềm. Cây có hoa đực và cây có hoa cái khác nhau hoa đơn tính khác gốc hoa nhỏ màu vàng lục hoặc vàng nhạt.
Quả mọng (quả thịt) hình cầu, khi chín có màu tím đen, có mùi thơm, mỗi quả chưa 2-5 hạt, hạt cứng và bùi nên chim chuột rất thích ăn. Mùa hoa vào các thàng 5 – 7, mùa quả vào các tháng 9 – 11. Hoàng Bá là cây rụng lá vào mùa đông (Nguyễn Hoàng Tuấn. Vi phẫu: Lớp bần còn sót lại rất mỏng gồm vài hàng tế bào hình chữ nhật dẹt.