Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Cơ sở lý luận của đề tài Trong mấy thập kỉ qua, năng suất cây trồng không ngừng tăng lên, ngoài vai trò của giống mới, phân bón cũng đang đóng vai trò quyết định. Giống mới chỉ có thể phát huy được tiềm năng, cho năng suất cao nhất khi được cung cấp đầy đủ và hợp lí các chất dinh dưỡng. FAO đã tổng kết sử dụng phân không cân đối làm giảm hiệu suất sử dụng 20-50% (Nguyễn Ngọc Nông,1999). Khi bón phân phải kết hợp giữa phân vô cơ và phân hữu cơ thì mới phát huy được hiệu quả cao và bền vững.
Các công trình nghiên cứu của FAO và WHO cho biết các loại phân bón hóa học dùng đúng liều lượng trong nông nghiệp vẫn gây độc hại cho con người, ô nhiễm môi trường. Nhiều loại cây bị đột biến gen, làm thay đổi cơ chế di truyền, làm giảm phẩm chất độ thơm ngon của nông sản, đối với con người gây đột biến nhiễm sắc thể và nhiều bệnh khác (Nguyễn Đình Hạc Thúy, 2019) Việc sử dụng phân hóa học liên tục còn làm ô nhiễm môi trường, làm cho đất bị bạc màu suy thoái và phèn chua, làm giảm vai trò của vi sinh vật trong đất đẫn đến sự thay đổi các quá trình sinh hóa diễn ra trong đất. Các nguyên tố trên là tác nhân làm thoái hóa thực trạng thảm thực vật tự nhiên của đất.Qua nhiều kết quả nghiên cứu đã cho thấy phân bón hữu cơ vừa cung cấp các chất dinh dưỡng đa, trung, vi lượng cho cây trồng, vừa cung cấp cho đất một lượng mùn lớn để duy trì sự hoạt động của sinh vật và vi sinh vật. Các chất dinh dưỡng trong phân hữu cơ được chuyển đổi từ những thành phần dễ phân hủy trong nguyên liệu hữu cơ như chất xơ, tinh bột, protein, amino acid.
từ đó phân hữu cơ cấu trúc phát triển chất lượng sản phẩm các nông sản. Bên cạnh đó, phân hữu cơ còn góp phần quan trọng cải tạo và trả lại thảm thực vật của đất. 6 Các kết quả nghiên cứu của Viện Công nghệ Sinh học cho thấyviệc sử dụng các chế phẩm vi sinh và phân bón tạo bởi chế phẩm vi sinh đã giúp giảm được từ 30% đến 50% lượng phân bón hoá học, sản lượng rau tăng từ 15- 20%, hàm lượng nitơrat trong rau giảm 10 lần, thấp hơn rất nhiều so với tiêu chuẩn cho phép. Ngay sau lần trồng thí điểm đầu tiên, chất lượng đất trồng đã được nâng lên đáng kể.
Chính phủ Việt Nam đã sớm nhận thấy được vai trò quan trọng này của phân bón sinh học, vì vậy từ năm 1994, Thủ tướng Chính phủ đã ra Chỉ thị số 644/TTg ngày 5 tháng 11 năm 1994 chỉ đạo việc quản lý sản xuất, kinh doanh và chất lượng phân bón sinh học, trong đó đã nhấn mạnh: “ Để tiến tới một nền Nông nghiệp sạch, giữ cho đất trồng màu mỡ, cần phải sử dụng hợp lý các loại phân và thuốc hoá học trừ sâu. Dựa trên nguồn tài nguyên dồi dào về than bùn và phosphorit ở nước ta, cần khuyến khích sử dụng các nguyên liệu này làm chất nền và chất phụ gia để phát triển phân bón vi sinh, chế phẩm vi sinh, dùng chúng thay thế dần các loại phân hoá học trong nông nghiệp theo xu hướng chung của thế giới.2 Cơ sở thực tiễn Thế giới ngày càng quan tâm tới an toàn thực phẩm và chất lượng nông sản, nhiều quốc gia đã quan tâm phát triển và chuyển hướng sang sản xuất nông nghiệp theo hướng nông nghiệp hữu cơ. Nhiều siêu thị xuất hiện, các mặt hàng nông sản hữu cơ có giá bán cao hơn các loại nông sản canh tác truyền thống. Trên thế giới, các nước nhập khẩu nông sản đã bắt đầu kiểm tra nghiêm ngặt đến chất lượng mặt hàng nông sản.
Vấn đề tồn dư chất kháng sinh, thuốc bảo vệ thực vật, thuốc kích thích tăng trưởng và hàm lượng các kim loại nặng trong nông sản được đặc biệt quan tâm. Hiện nay, Việt Nam đã tham gia WHO vấn đề thuế quan không còn là trở ngại mà trở ngại chính là hàng rào kỹ thuật khi xuất khẩu nông sản ra thế giới. Vì vậy, chuyển hướng theo xu thế nông nghiệp hữu cơ đang được chú trọng trong thời đại hiện nay 7 nhằm đảm bảo cho một nền nông nghiệp bền vững đảm bảo an toàn thực phẩm và sức khỏe cộng động thì tất yếu phải phát triển một nền phân bón hữu cơ đi trước. Phát triển nông nghiệp hữu cơ là một trong những định hướng quan trọng của ngành nông nghiệp Lào Cai nhưng với quan điểm phát triển không ồ ạt mà chỉ tập trung tại những vùng thực sự có thế mạnh như cây chè, cây rau, cây dược liệu.
Trong thời gian qua, sản xuất rau đã khẳng định được vị trí trong sự phát triển chung của lĩnh vực trồng trọt nói riêng và ngành Nông nghiệp nói chung. Với địa hình phức tạp, phân tầng độ cao lớn, chia cắt mạnh, hình thành nhiều tiểu vùng khí hậu khác nhau, từ nhiệt đới đến á nhiệt đới, tạo nên hệ sinh thái thực vật đa dạng, phong phú tỉnh Lào Cai có nhiều điều kiện tự nhiên khá thuận lợi để phát triển sản xuất rau phong phú về chủng loại cũng như sản lượng hàng năm. Những năm gần đây tỉnh Lào Cai đang đẩy mạnh sản xuất nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao. Tính đến hết năm 2018 diện tích trồng trọt ứng dụng CNC đạt 1.229,7 ha, trong đó cây rau là một trong những cây chủ lực được lựa chọn để đưa vào ứng dụng CNC.
Bên cạnh những thành tựu như trên, ngành hàng sản xuất rau của Lào Cai cũng gặp rất nhiều khó khăn như: Quá trình thâm canh rau với sự có mặt tràn lan, mất cân đối của các chất hóa học như phân hóa học, phân chuồng tươi, thuốc bảo vệ thực vật đã làm tăng lượng Nitrat và các chất độc hại dư thừa trong rau, tạo ra sự mất vệ sinh an toàn thực phẩm, gây hại cho sức khỏe người sử dụng. Đất càng ngày càng bị chai cứng hơn do dùng nhiều phân hóa học, tính đệm của đất giảm nhiều do thiếu mùn, sự ô nhiễm nặng nề về môi trường sản xuất đã dẫn đến hệ sinh vật đất và thiên địch có lợi cho cây trồng bị tiêu diệt. Mặt khác, do nhu cầu sử dụng rau xanh ngày càng nhiều, đất sản xuất nông nghiệp lại càng bị thu vì vậy việc sử dụng phân hữu cơ sinh học bón cho rau hiện nay đang được coi là biện pháp có hiệu quả nhất để bổ sung chất hữu cơ cho đất, nâng cao hiệu quả sử dụng 8 phân bón, tăng cường hoạt động của các chủng vi sinh vật hữu ích, thúc đẩy nhanh quá trình phân giải chất hữu cơ từ phế phụ phẩm nông nghiệp, cung cấp mùn cho đất, cải tạo và bồi dưỡng đất, tiến tới nền sản xuất nông nghiệp hữu cơ, giảm thiểu ô nhiễm môi trường, nâng cao năng suất và chất lượng rau. Tổng quanvề phân bón 1.1 Khái niệm Phân bón là sản phẩm có chức năng cung cấp dinh dưỡng cho cây trồng hoặc có tác dụng cải tạo đất để tăng năng suẩt, chất lượng cây trồng.2 Phân loại - Phân nhóm phân bón theo nguồn gốc nguyên liệu và quá trình sản xuất: + Nhóm phân bón hóa học (còn gọi là phân bón vô cơ) gồm các loại phân bón được sản xuất từ nguyên liệu chính là các chất vô cơ hoặc hữu cơ tổng hợp; được xử lý qua quá trình hóa học hoặc chế biến khoáng sản.
+ Nhóm phân bón hữu cơ gồm các loại phân bón được sản xuất từ nguyên liệu chính là các chất hữu cơ tự nhiên (không bao gồm các chất hữu cơ tổng hợp), được xử lý thông qua quá trình vật lý (làm khô, nghiền, sàng, phối trộn, làm ẩm) hoặc sinh học (ủ, lên men, chiết). + Nhóm phân bón sinh học gồm các loại phân bón được sản xuất thông qua quá trình sinh học hoặc có nguồn gốc tự nhiên, trong thành phần có chứa một hoặc nhiều chất sinh học như axít humic, axít fulvic, axít amin, vitamin hoặc các chất sinh học khác. - Phân loại phân bón hóa học theo thành phần hoặc chức năng của các chất chính trong phân bón đối với cây trồng. + Phân bón đa lượng là phân bón trong thành phần chất chính chứa ít nhất 01 nguyên tố dinh dưỡng đa lượng, bao gồm phân bón đơn, phân bón phức hợp, phân bón hỗn hợp, phân bón khoáng hữu cơ, phân bón khoáng sinh học.
+ Phân bón trung lượng là phân bón hóa học trong thành phần chất 9 chính chứa ít nhất 01 nguyên tố dinh dưỡng trung lượng, không bao gồm vôi, thạch cao, đá mácnơ, đá dolomite ở dạng khai thác tự nhiên chưa qua quá trình xử lý, sản xuất thành phân bón. + Phân bón vi lượng là phân bón trong thành phần chất chính chứa ít nhất 01 nguyên tố dinh dưỡng vi lượng. + Phân bón đất hiếm là phân bón có chứa nguyên tố Scandium (Số thứ tự 21) hoặc Yttrium (số thứ tự 39) hoặc một trong các nguyên tố thuộc dãy Lathanides (Số thứ tự từ số 57 – 71: Lanthanum, Cerium, Praseodymium, Neodymium, Promethium, Samarium, Europium, Gadolinium, Terbium, Dysprosium, Holmium, Erbium, Thulium, Ytterbium, Lutetium) trong bảng tuần hoàn nguyên tố hóa học (Bảng tuần hoàn Mendeleev). + Phân bón cải tạo đất vô cơ là phân bón có tác dụng cải thiện tính chất lý, hóa, sinh học của đất để tạo điều kiện thuận lợi cho cây trồng sinh trưởng, phát triển, được sản xuất từ nguyên liệu chính là các chất vô cơ hoặc hữu cơ tổng hợp.
- Phân loại phân bón đa lượng theo thành phần chất chính hoặc liên kết hóa học của các nguyên tố dinh dưỡng trong phân bón: + Phân bón đơn là phân bón trong thành phần chất chính chỉ có 01 nguyên tố dinh dưỡng đa lượng. + Phân bón phức hợp là phân bón trong thành phần chất chính có chứa ít nhất 02 nguyên tố dinh dưỡng đa lượng hoặc được liên kết với nhau bằng các liên kết hóa học. + Phân bón hỗn hợp là phân bón trong thành phần chất chính có chứa ít nhất 02 nguyên tố dinh dưỡng đa lượng được sản xuất bằng cách phối trộn từ các loại phân bón khác nhau. + Phân bón khoáng sinh học là phân bón đơn, phân bón phức hợp, phân bón hỗn hợp được bổ sung ít nhất 01 chất sinh học (axít humic, axít fulvic, axít amin, vitamin,.) 10 - Phân loại phân bón hữu cơ theo thành phần, chức năng của các chất chính hoặc quá trình sản xuất.
+ Phân bón hữu cơ là phân bón trong thành phần chất chính chỉ có chất hữu cơ và các chất dinh dưỡng có nguồn gốc từ nguyên liệu hữu cơ.