BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC BÁCH KHOA HÀ NỘI NGUYỄN ĐĂNG TOÀN NGHIÊN CỨU ẢNH HƯỞNG CỦA CÁC ĐIỀU KIỆN NẤU VÀ LOẠI GỖ ĐẾN SỰ HÌNH THÀNH AXIT HEXENURONIC TRONG QUÁ TRÌNH BỘT GIẤY KRAFT LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÀNH CÔNG NGHỆ XENLULOZA – GIẤY Hà Nội, 2007 17061131786021000000 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC BÁCH KHOA HÀ NỘI NGUYỄN ĐĂNG TOÀN NGHIÊN CỨU ẢNH HƯỞNG CỦA CÁC ĐIỀU KIỆN NẤU VÀ LOẠI GỖ ĐẾN SỰ HÌNH THÀNH AXIT HEXENURONIC TRONG QUÁ TRÌNH BỘT GIẤY KRAFT LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÀNH CÔNG NGHỆ XENLULOZA – GIẤY NGƯỜI HƯỚNG DẪN: TS DOÃN THÁI HÒA Hà Nội, 2007 1 Lêi nãi ®Çu Ngµnh C«ng nghÖ Ho¸ häc ®· vµ ®ang ®îc øng dông réng r·i trong rÊt nhiÒu lÜnh vùc kh¸c nhau vµ ngµy cµng cã nhiÒu ®ãng gãp cã ý nghÜa cho sù ph¸t triÓn cña nÒn kinh tÕ quèc d©n vµ n©ng cao ®êi sèng cña céng ®ång. ViÖc nghiªn cøu øng dông kiÕn thøc C«ng nghÖ Ho¸ häc vµo c¸c ngµnh nh»m n©ng cao chÊt lîng s¶n phÈm, t¨ng hiÖu qu¶ s¶n xuÊt kinh doanh còng nh viÖc b¶o vÖ m«i trêng ®ang ngµy cµng ®îc c¸c nhµ khoa häc còng nh c¸c nhµ qu¶n lý quan t©m. Ngµnh C«ng nghiÖp s¶n xuÊt Bét giÊy vµ GiÊy s¶n xuÊt ra s¶n phÈm chÝnh bao gåm Bét giÊy vµ c¸c lo¹i GiÊy phôc vô nhu cÇu tiªu dïng cña x· héi. HiÖn nay nhµ níc ®ang khuyÕn khÝch më réng ®Çu t x©y dùng nhiÒu nhµ m¸y s¶n xuÊt Bét giÊy vµ GiÊy ®Ó ®¸p øng nhu cÇu cña x· héi ngµy cµng cao vµ xuÊt khÈu s¶n phÈm.
ChÝnh v× vËy, viÖc ®Çu t nghiªn cøu øng dông C«ng nghÖ Ho¸ häc vµo ngµnh GiÊy ®Ó ®¶m b¶o qu¶n lý tèt h¬n qu¸ tr×nh c«ng nghÖ ®ang ®îc nhiÒu ngêi quan t©m. Theo quyÕt ®Þnh cña Trung t©m ®µo t¹o sau ®¹i häc, ®îc sù ®ång ý cña Ban chñ nhiÖm khoa C«ng nghÖ Ho¸ häc vµ bé m«n C«ng nghÖ Xenluloza và GiÊy - Trêng §¹i häc B¸ch Khoa Hµ Néi, t«i ®· ®îc giao ®Ò tµi luËn v¨n th¹c sÜ víi néi dung: "Nghiªn cøu ¶nh hëng cña c¸c ®iÒu kiÖn nÊu vµ lo¹i gç ®Õn sù h×nh thµnh axÝt hexenuronic trong qu¸ tr×nh nÊu bét giÊy kraft". LuËn v¨n ®· ®îc thùc hiÖn vµ hoµn thµnh trªn c¬ së nh÷ng kiÕn thøc lý thuyÕt ®· ®îc häc, th«ng qua c¸c hÖ thèng thùc nghiÖm tiÕn hµnh trong phßng thÝ nghiÖm, kÕt hîp víi nh÷ng øng dông c«ng nghÖ th«ng tin trong nghiªn cøu khoa häc. §Ó thùc hiÖn ®Ò tµi nµy, t«i ®· ®îc sù híng dÉn trùc tiÕp cña PGS.TS Do·n Th¸i Hoµ, sù gióp ®ì cña c¸c thÇy gi¸o, c« gi¸o trong bé m«n C«ng nghÖ Xenluloza vµ GiÊy, khoa C«ng nghÖ Ho¸ häc, cña b¹n bÌ ®ång nghiÖp, sù gióp ®ì cña c¸c c¸n bé kü thuËt cña Tæng c«ng ty GiÊy ViÖt Nam, cña Ban 2 gi¸m hiÖu vµ khoa C«ng nghÖ s¶n xuÊt Bét giÊy vµ GiÊy cña trêng Cao ®¼ng nghÒ C«ng nghÖ GiÊy vµ C¬ ®iÖn.
RÊt mong ®îc sù gãp ý ch©n thµnh nh÷ng ngêi quan t©m tíi ®Ò tµi nµy ®Ó viÖc nghiªn cøu ®Ò tµi ®îc hoµn chØnh h¬n. Xin ch©n thµnh c¶m ¬n c¸c thÇy gi¸o, c« gi¸o, b¹n bÌ ®ång nghiÖp vµ c¸c ®¬n vÞ ®· gióp ®ì hoµn thµnh ®Ò tµi nµy. 3 Danh môc c¸c h×nh H×nh Néi dung Trang 1.1 Thµnh phÇn ho¸ häc cña gç 8 1.2 S¬ ®å kh¸i qu¸t qu¸ tr×nh s¶n xuÊt bét giÊy kraft 10 1.3 Ph¶n øng bµo mßn "peeling" 13 1.4 Hµm lîng lignin cßn l¹i trong bét theo thêi gian nÊu 16 1.5 Hµm lîng hemixenluloza cßn l¹i trong bét theo thêi 16 gian nÊu 1.6 C¸c giai ®o¹n hoµ tan lignin trong qu¸ tr×nh nÊu kraft 17 1.7 T¬ng quan gi÷a ph¶n øng hoµ tan lignin vµ xenluloza 17 1.8 §éng häc ph¶n øng bµo mßn cña hemixenluloza trong 19 giai ®o¹n kh¬i mµo 1.9 CÊu tróc cña Glucuronoxylan 23 1.10 Sù chuyÓn ho¸ cña 4-O-metylglucuronoxylan thµnh 25 hexenuroxylan trong khi nÊu bét kraft 1.11 Sù ®ång ph©n ho¸ vµ sù biÕn ®æi cña 4-O- 26 methylglucuronoxylose trong dung dÞch NaOH 1M 1.12 ¶nh hëng cña nhiÖt ®é ph¶n øng ®Õn sù biÕn ®æi cña 27 c¸c nhãm metoxy cña 4-O-metylglucuronoxylan trong dung dÞch NaOH 1,55M ë c¸c nhiÖt ®é kh¸c nhau 1.13 Chøc n¨ng cña c¸c nhãm HexA g¾n víi xylan 28 1.14 C¬ chÕ vÒ sù tho¸i biÕn cña HexA trong qu¸ tr×nh nÊu 28 kiÒm 1.15 Sù biÕn ®æi cña HexA qu¸ tr×nh thñy ph©n b»ng axit 29 1.16 Mèi liªn hÖ gi÷a hµm lîng cña HexA víi thêi gian 30 nÊu, møc dïng kiÒm vµ nhiÖt ®é 1.17 H×nh ¶nh m« t¶ sù ®ãng gãp cña c¸c chÊt trong trÞ sè 32 kappa 7.1 ThiÕt bÞ nåi nÊu bét giÊy phôc vô thÝ nghiÖm 73 7.2 HÖ thèng ®iÒu khiÓn nåi nÊu bét phôc vô thÝ nghiÖm 73 7.3 Mµn h×nh ®iÒu khiÓn nåi nÊu bét giÊy 74 7.4 ThiÕt bÞ ®¸nh t¬i bét 74 4 Danh môc c¸c b¶ng B¶ng Néi dung Trang 2.1 B¶ng møc biÕn thiªn cña qu¸ tr×nh nÊu thùc nghiÖm 37 2.2 KÕ ho¹ch thùc nghiÖm bËc I cho hµm môc tiªu Y j 38 2.3 KÕ ho¹ch thùc nghiÖm trùc giao bËc II 41 3.1 KÕt qu¶ tÝnh to¸n kiÓm tra tÝnh cã nghÜa cña c¸c hÖ sè 43 3.2 KÕt qu¶ thùc nghiÖm bËc I cho hµm môc tiªu hiÖu suÊt 44 3.3 KÕt qu¶ tÝnh to¸n kiÓm tra tÝnh cã nghÜa cña c¸c hÖ sè 46 3.4 KÕt qu¶ thùc nghiÖm bËc I cho hµm môc tiªu HexA 47 3.5 KÕt qu¶ thùc nghiÖm bËc II cho hµm môc tiªu HexA 49 3.6 KÕt qu¶ tÝnh to¸n kiÓm tra tÝnh cã nghÜa cña c¸c hÖ sè 50 trong ph¬ng tr×nh bËc II hµm môc tiªu HexA 3.7 KÕt qu¶ thùc nghiÖm bËc I cho hµm môc tiªu tµn kiÒm 54 3.8 KÕt qu¶ tÝnh to¸n kiÓm tra tÝnh cã nghÜa cña c¸c hÖ sè 55 trong ph¬ng tr×nh hµm môc tiªu tµn kiÒm 3.9 KÕt qu¶ thùc nghiÖm bËc I cho hµm môc tiªu trÞ sè 57 kappa 3.10 KÕt qu¶ tÝnh to¸n kiÓm tra tÝnh cã nghÜa cña c¸c hÖ sè 58 trong ph¬ng tr×nh hµm môc tiªu trÞ sè kappa 3.11 KÕt qu¶ thùc nghiÖm bËc I cho hµm môc tiªu ®é nhít 60 3.12 KÕt qu¶ tÝnh to¸n kiÓm tra tÝnh cã nghÜa cña c¸c hÖ sè 61 trong ph¬ng tr×nh hµm môc tiªu ®é nhít 3.13 KÕt qu¶ thÝ nghiÖm nÊu bét kraft cña 2 lo¹i gç keo vµ 63 b¹ch ®µn ë 1700C, thêi gian nÊu 100 phót vµ møc dïng kiÒm 21%.14 B¶ng tæng hîp kÕt qu¶ thùc nghiÖm nÊu bét kraft 64 3.15 KÕt qu¶ ch¹y ch¬ng tr×nh t×m mét sè chÕ ®é nÊu tèi u 67 3.16 KiÓm tra thùc nghiÖm mét sè chÕ ®é nÊu tèi u 69 5 Më ®Çu Trong qu¸ tr×nh nÊu bét giÊy kraft, lignin và mét phÇn hydrat cacbon bÞ ph©n huû. Trong sè c¸c hydratcacbon bÞ ph©n huû th× cã xylan khi bÞ ph©n huû t¹o thµnh axit hexenuronic (HexA).
Hµm lîng HexA trong bét lµ yÕu tè quan träng trong qu¸ tr×nh s¶n xuÊt bét giÊy kraft, nã ¶nh hëng ®Õn c¸c qu¸ tr×nh gia c«ng tiÕp theo còng nh ®Õn tÝnh chÊt cña s¶n phÈm giÊy. Lîng HexA cã trong bét cã liªn quan ®Õn tiªu hao ho¸ chÊt dïng cho tÈy tr¾ng bét vµ do ®ã cã ¶nh hëng ®Õn m«i trêng. §iÒu nµy buéc c¸c nhµ c«ng nghÖ ph¶i ph¸t triÓn c¸ch ®Ó lo¹i trõ HexA trong bét; võa gi¶i quyÕt vÊn ®Ò kinh tÕ còng nh vÊn ®Ò « nhiÔm m«i trêng vµ sù æn ®Þnh vÒ mÆt c«ng nghÖ. Ngoµi ra HexA cã trong bét cßn ¶nh hëng ®Õn ®é håi mµu cña giÊy thµnh phÈm.
Cã nhiÒu yÕu tè ¶nh hëng ®Õn chÊt lîng bét giÊy trong qu¸ tr×nh nÊu bét kraft trong ®ã cã ¶nh hëng ®Õn sù h×nh thµnh HexA trong bét sau nÊu. Chóng ta cã thÓ lµm gi¶m bít hµm lîng cña HexA trong bét kraft cha tÈy tr¾ng b»ng c¸ch ®iÒu chØnh hîp lý c¸c ®iÒu kiÖn nÊu. ViÖc sö dông lîng kiÒm h÷u hiÖu cao, nhiÖt ®é nÊu cao vµ thêi gian nÊu cao h¬n b×nh thêng cã thÓ sÏ cho hµm lîng HexA thÊp, tuy nhiªn nã cã thÓ ¶nh hëng ®Õn c¸c th«ng sè kh¸c cña bét sau nÊu. Sù kÕt hîp c¸c yÕu tè nµy ®Ó cho bét sau nÊu cã ®îc c¸c ®Æc tÝnh tèi u lµ rÊt cÇn thiÕt.
§Ó ®¹t ®îc nång ®é HexA thÊp, cÇn xem xÐt ®Õn c¸c tham sè nÊu còng nh sù kÕt hîp cña chóng víi nhau bao gåm c¸c hãa chÊt nÊu, nhiÖt ®é nÊu, thêi gian nÊu. Sù lùa chän chÝnh x¸c cßn tuú thuéc vµo nguyªn liÖu th«, ®iÒu kiÖn xö lý, yªu cÇu cña qu¸ tr×nh nÊu ®Æc biÖt lµ trÞ sè kappa, hiÖu suÊt bét vµ ®é nhít. Trªn thÕ giíi, ®· cã mét sè c«ng tr×nh nghiªn cøu vÒ sù h×nh thµnh HexA trong qu¸ tr×nh nÊu bét giÊy kraft còng nh vÒ sù ¶nh hëng cña HexA ®Õn c¸c tÝnh chÊt cña bét giÊy vµ giÊy [9], [10], [14]. Nãi chung c¸c nghiªn cøu còng ®· cho thÊy ®îc ¶nh hëng cña c¸c ®iÒu kiÖn nÊu ®Õn hµm lîng 6 HexA trong bét sau nÊu, trªn c¬ së lËp c¸c ®å thÞ biÕn thiªn vµ c¸c sè liÖu thu ®îc ®Ó ®¸nh gi¸ ¶nh hëng cña tõng ®iÒu kiÖn nÊu ®Õn sù h×nh thµnh HexA trong qu¸ tr×nh nÊu bét giÊy kraft.
ë ViÖt Nam, nh÷ng nghiªn cøu vÒ HexA trong qu¸ tr×nh nÊu bét giÊy kraft vÉn cßn Ýt. T×m ra mèi liªn hÖ gi÷a c¸c ®iÒu kiÖn nÊu vµ hµm lîng HexA trong bét kraft sau nÊu trong c¸c ®iÒu kiÖn thùc tÕ ë ViÖt Nam lµ cÇn thiÕt nh»m ®iÒu chØnh chÕ ®é nÊu phï hîp, ®¸p øng ®îc c¸c yªu cÇu vÒ kinh tÕ, kü thuËt vµ m«i trêng trong qu¸ tr×nh s¶n xuÊt Bét giÊy vµ GiÊy. Môc tiªu nghiªn cøu - Kh¶o s¸t ¶nh hëng cña c¸c ®iÒu kiÖn nÊu kh¸c nhau vµ c¸c lo¹i gç ®Õn sù h×nh thµnh cña HexA trong qu¸ tr×nh nÊu bét kraft. - Ph©n tÝch thµnh phÇn HexA trong c¸c lo¹i bét kraft víi c¸c chÕ ®é nÊu kh¸c nhau.
- LËp c¸c ph¬ng tr×nh m« t¶ sù phô thuéc cña hiÖu suÊt nÊu, hµm lîng axit hexenuronic trong bét, trÞ sè kappa, ®é nhít cña bét, tµn kiÒm sau nÊu víi c¸c th«ng sè nÊu c¬ b¶n. - T×m hiÓu ¶nh hëng cña sù h×nh thµnh HexA ®Õn hiÖu suÊt, ®é nhít cña bét. - LËp ch¬ng tr×nh qu¶n lý qu¸ tr×nh nÊu bét giÊy kraft cho gç b¹ch ®µn. Ph¹m vi nghiªn cøu LuËn v¨n x¸c ®Þnh hiÖu suÊt sau nÊu, ph©n tÝch hµm lîng HexA vµ c¸c th«ng sè kh¸c cña bét giÊy kraft tõ gç b¹ch ®µn víi c¸c ®iÒu kiÖn nÊu kh¸c nhau.
Mét lo¹i gç kh¸c lµ c©y keo ®ang ®îc dïng phæ biÕn trong s¶n xuÊt bét giÊy vµ giÊy ë níc ta hiÖn nay còng ®îc nghiªn cøu ®Ó thÊy ®îc ¶nh hëng cña lo¹i gç ®Õn sù h×nh thµnh HexA trong qu¸ tr×nh nÊu bét giÊy kraft. Nghiªn cøu nµy chØ n»m trong ph¹m vi nÊu bét giÊy kraft ®Ó s¶n xuÊt bét tÈy tr¾ng vµ s¶n xuÊt c¸c lo¹i giÊy viÕt, giÊy in. Qu¸ tr×nh nÊu ®îc thùc hiÖn trong phßng thÝ nghiÖm dùa trªn c¬ së nÊu kraft th«ng thêng.