Đặt vấn đề Lan Kim Tuyến - Anoectochilus roxburghii (Wall.) thuộc họ Lan - Orchidaceae, được phân bố rộng ở hầu hết các tỉnh của Việt Nam [4]. Chi Lan Kim Tuyến Anoectochilus ở Việt Nam hiện thống kê được 12 loài, trong đó có loài Lan Kim Tuyến Anoectochilus roxburghii (Wall). Là một loại thảo dược có giá trị dược liệu, Lan Kim Tuyến có khả năng chữa trị các bệnh ung thư, chống tăng huyết áp, lưu thông khí huyết, kháng khuẩn, làm thuốc trị lao phổi, ho do phế nhiệt, phong thấp, đau nhức xương khớp, viêm dạ dày mãn tính, viêm khí quản, suy nhược thần kinh, giúp tăng cường sức khoẻ,. Ngoài tác dụng chữa bệnh Lan Kim Tuyến còn được dùng làm cảnh [1].
Hiện nay với nhu cầu sử dụng dược liệu ngày càng tăng Lan Kim Tuyến đã bị thu hái nhiều đến mức cạn kiệt ngoài tự nhiên [1]. Lan Kim Tuyến được xếp trong nhóm IA của Nghị định 32/2006/NĐ-CP, nghiêm cấm khai thác sử dụng vì mục đích thương mại và nhóm thực vật đang nguy cấp EN A1a,c,d trong Sách đỏ Việt Nam (2007), phần thực vật [5], [4]. Xuất phát từ tình hình thực tiễn nhằm bảo tồn loài Lan Kim Tuyến Anoectochilus roxburghii việc ứng dụng nuôi cấy mô tế bào thực vật là một phương pháp hữu hiệu cho hệ số nhân chồi cao, chất lượng tốt, độ đồng đều cao và giữ được các đặc tính di truyền của cây mẹ. Xuất phát từ tính cấp thiết trên, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Nghiên cứu ảnh hưởng của chất kích thích sinh trưởng và chất hữu cơ tự nhiên đến khả năng nhân nhanh chồi Lan Kim Tuyến (Anoectochilus roxburghii) bằng kỹ thuật in vitro”.
Mục đích của đề tài Nghiên cứu phương pháp nhân nhanh chồi Lan Kim Tuyến (Anoectochilus roxburghii) bằng kỹ thuật in vitro. Yêu cầu của đề tài Xác định ảnh hưởng của một số chất kích thích sinh trưởng BAP, Kinetin và NAA đến khả năng nhân nhanh chồi Lan Kim Tuyến. Xác định ảnh hưởng của một số chất hữu cơ tự nhiên khoai tây, nước dừa, chuối xanh đến khả năng nhân nhanh chồi Lan Kim Tuyến. Ý nghĩa của đề tài - Ý nghĩa khoa học Kết quả nghiên cứu của đề tài đưa ra kĩ thuật nhân nhanh chồi lan Kim Tuyến bằng phương pháp in vitro phục vụ cho các nghiên cứu tiếp theo.
Giúp sinh viên tiếp cận được với công tác nghiên cứu khoa học, qua đó nâng cao trình độ chuyên môn và tạo cho sinh viên có tác phong làm việc nghiêm túc, sáng tạo. - Ý nghĩa thực tiễn Kết quả của đề tài góp phần bổ sung quy trình kỹ thuật nhân giống lan Kim Tuyến nhằm cung cấp cây giống với số lượng lớn, có chất lượng đồng đều đồng thời giữ được đặc tính di truyền của cây chọn lọc. Bảo tồn được loại dược liệu quý đang có nguy cơ tuyệt chủng. 3 PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2.
Giới thiệu chung về cây lan Kim Tuyến 2. Phân loại thực vật Lan Kim Tuyến có tên khoa học là Anoectochilus roxburghii (Wall. Đặc điểm thực vật học của cây lan Kim Tuyến Lan Kim Tuyến là cây thảo, có thân rễ mọc dài, thân trên đất mọng nước mang 2-6 lá mọc xoè sát đất. Lá hình trứng, gần tròn ở gốc, chóp hơi nhọn và có mũi ngắn, cỡ 3,5-4,5 x 2,5-3,5 cm.
Lá có màu nâu đỏ ở mặt trên. Hệ gân lá mạng lưới lông chim, thường có 5 gân gốc. Các gân này thường có màu hồng ở mặt trên và nổi rất rõ. Đôi khi gân ở giữa có màu vàng nhạt.
Mặt dưới lá có màu nâu đỏ nhạt, nhẵn với 5 gân gốc nổi rõ. Các gân bên ở phía rìa lá nổi rõ, gân ở giữa lá ở mặt dưới không rõ. Cuống lá dài 0,6-1,2 cm, thường nhẵn và có màu trắng xanh, đôi khi hơi đỏ tía ở bẹ lá. Bẹ lá nổi rõ và nhẵn.
Hoa tự chùm mọc ở đầu ngọn thân, trục hoa dài từ 5-20 cm, thường phủ lông màu nâu đỏ, mang từ 4-10 hoa. Mùa hoa nở tháng 9-12. Mùa quả chín tháng 12-3 năm sau. Hoa có cánh môi màu trắng.
Hai bên rìa mang từ 6-8 râu mỗi bên [10]. - Về mặt cấu tạo, Lan Kim Tuyến có các đặc điểm sau: + Thân rễ: Thân rễ nằm ngang sát mặt đất, đôi khi hơi nghiêng, bò dài. Chiều dài thân rễ từ 5-12 cm, trung bình là 7,87 cm. Đường kính thân rễ từ 3- 4mm, trung bình là 3,17 mm.
Số lóng trên thân rễ từ 3-7 lóng, trung bình là 4,03 lóng. Chiều dài của lóng từ 1-6 cm, trung bình là 1,99 cm. Thân rễ thường có màu xanh trắng, đôi khi có màu nâu đỏ, thường nhẵn, không phủ lông [10]. 4 + Rễ: Rễ được mọc ra từ các mấu trên thân rễ.
Đôi khi rễ cũng được hình thành từ thân khí sinh. Rễ thường đâm thẳng xuống đất. Thông thường mỗi mấu chỉ có một rễ, đôi khi có vài rễ cùng được hình thành từ một mấu trên thân rễ. Số lượng và kích thước rễ cũng thay đổi tuỳ theo cá thể.
Số rễ trên một cây thường từ 3-10 rễ, trung bình là 5,4 rễ. Chiều dài của rễ thay đổi từ 0,5-8 cm, rễ dài nhất trung bình là 6,07 cm và ngắn nhất trung bình là 1,22 cm, chiều dài trung bình của các rễ trên một cây là 3,82 cm [10]. + Thân khí sinh: Thân khí sinh thường mọc thẳng đứng trên mặt đất, ít khi mọc nghiêng. Chiều dài thân khí sinh từ 4-6 cm, trung bình 5,4cm.
Đường kính thân khí sinh từ 2,5-3,5 cm, trung bình là 2,98 cm. Thân khí sinh mang nhiều lóng, các lóng có chiều dài khác nhau. Số lóng trên thân khí sinh thay đổi từ 2-4 lóng, trung bình là 3,6. Chiều dài mỗi lóng từ 1-4 cm, trung bình 1,52 cm.
Thân khí sinh thường mọng nước, nhẵn, không phủ lông; thường có màu xanh trắng, đôi khi có màu hồng nhạt [10]. + Lá: Lá mọc cách xoắn quanh thân, xoè trên mặt đất. Lá hình trứng, gần tròn ở gốc, đầu lá hơi nhọn và có mũi ngắn, thường dài từ 3-4 cm, trung bình là 4,03 cm và rộng từ 2-3 cm, trung bình là 3,12 cm. Lá có màu nâu đỏ ở mặt trên và phủ lông mịn như nhung.
Hệ gân lá mạng lưới lông chim, thường có 5 gân gốc. Các gân này thường có màu hồng ở mặt trên và nổi rất rõ. Đôi khi gân ở giữa có màu vàng nhạt. Mặt dưới lá có màu nâu đỏ nhạt, nhẵn với 5 gân gốc nổi rõ.
Các gân bên ở phía rìa lá nổi rõ, gân ở giữa lá mặt dưới không rõ. Cuống lá dài 0,6-1,2 cm, thường nhẵn và có màu trắng xanh, đôi khi hơi đỏ tía ở bẹ lá. Bẹ lá nổi rõ và nhẵn. Số lá trên một cây thay đổi từ 2-6, thông thường có 4 lá.
Kích thước của lá cũng thay đổi, các lá trên một cây thường có kích thước khác nhau rõ rệt [10]. + Hoa: Cụm hoa dài 10-15 cm, mang 4-10 hoa mọc thưa. Lá bắc hình trứng, hoa thường màu trắng, dài 2,5-3 cm, các mảnh bao hoa dài khoảng 6mm, môi dài 1,5cm, ở mỗi bên gốc mang 6-8 dải hẹp, chóp phiến rộng, chẻ hai sâu, hốc chứa mật dài 7 mm, bầu dài 1,3 cm màu lục có nhiều lông mềm [4], [10]. Đặc điểm phân bố của Lan Kim Tuyến - Phân bố theo kiểu rừng: Lan Kim Tuyến hầu hết phân bố ở rừng kín lá rộng, rừng thường có cấu trúc 2 tầng cây gỗ [10].
5 - Phân bố theo trạng thái rừng: Đặc điểm của cây bụi và thảm tươi ở khu vực Lan Kim Tuyến phân bố là thưa thớt, độ che phủ khoảng 15-30%, độ cao của lớp cây bụi và thảm tươi khoảng từ 0,1-0, 5m tuỳ từng khu vực. Lan Kim Tuyến thường ít phân bố ở những nơi cây bụi, thảm tươi dày đặc. Chúng có thể nằm ngay trên lớp thảm mục của rừng đang bị phân huỷ [10]. - Phân bố theo sinh cảnh: Lan Kim Tuyến chủ yếu phân bố trên đất, chúng mọc sát ngay bề mặt đất, nơi đất giàu mùn, độ ẩm, độ xốp cao, thoáng khí, thậm chí ngay trên lớp thảm mục của rừng đang phân huỷ.
Đôi khi chúng mọc trên các tảng đá ẩm, trên các đoạn thân cây gỗ mục, trong gốc cây trên các đoạn thân cây gỗ mục, trong gốc cây. Có thể bắt gặp Lan Kim Tuyến ở trong rừng nơi ẩm ướt, ven các khe suối, dưới tán rừng cây gỗ lớn, hoặc dưới rừng trúc, rừng sặt, trên đường mòn đi lại trong rừng [10]. - Phân bố theo địa lý, địa hình: Phân bố ở hầu hết các dạng địa hình, như chân núi, sườn núi, đỉnh núi [10]. - Phân bố theo đai cao: Lan Kim Tuyến thường phân bố ở đai cao trên 735 m, tập trung chủ yếu ở độ cao trên 970 m [10].
Ở Việt Nam, Lan Kim Tuyến có phổ phân bố khá rộng bao gồm các tỉnh: Lào Cai (Sapa), Hà Giang (Quảng Bạ), Yên Bái, Vĩnh Phúc (Tam Đảo), Hà Tây (Mỹ Đức: Chùa Hương), Quảng Trị (Đồng Chè), Kom Tum (Đắc Tô: Đăc Uy), Gia Lai (Kbang: Kon Hà Nừng), Lâm Đồng, Ninh Thuận, Bình Thuận, Hà Tĩnh, Quảng Trị, Đắk Lăk [4]. Thế giới: Ấn Độ, Nhật Bản, Butan, Trung Quốc, Mi-an-ma, Thái Lan, Lào, Cam-pu-chi-a, Ma-lay-xi-a, In-đô-nê-xi-a [4]. Giá trị của lan Kim Tuyến - Giá trị kinh tế Hiện nay Lan Kim Tuyến ngoài tự nhiên đã bị thu hái đến mức cạn kiệt [16] do có rất nhiều tác dụng dược liệu và làm cây cảnh. Giá bán trên thị trường thế giới của Lan Kim Tuyến khô là 3,200 USD/kg [27], cây tươi có giá từ 300- 320 USD/kg, nếu được thu hái trong tự nhiên, đặc biệt có nấm cộng sinh ở rễ thì giá này sẽ cao gấp 3 hoặc nhiều hơn nữa [16], [27].
Cây giống Lan Kim Tuyến có thể tạo từ nhân in vitro các mắt đốt thân, hạt giống và các bộ phận sinh dưỡng của cây. Tuy nhiên sự sinh trưởng các của cây Lan Kim Tuyến in vitro chậm, 6 kéo dài thời gian nhân giống. Hiện nay nhiều nước chủ yếu sản xuất cây Lan Kim Tuyến từ nuôi cấy hạt in vitro. Trung Quốc, Đài Loan, Nhật bản đã trồng và xuất khẩu Lan Kim Tuyến mang lại nguồn thu lớn.
- Giá trị dược liệu Lan Kim Tuyến có rất nhiều tác dụng dược liệu do có chứa axit 4- hydroxycinnamic, β-sitosterol, β-D-glucopyranoside, 3-glucosides butanoic axit, kinsenoside nên được sử dụng trong điều trị bệnh [27]. Theo y học cổ truyền Đài Loan, Lan Kim Tuyến tươi hoặc khô nấu nước uống trị các chứng bệnh đau ngực, đau bụng, viêm thận [20], [24], sốt, huyết áp cao, liệt dương, rối loạn gan, lá lách, tim, phổi [15], [16], [24], [25]. Cây tươi sử dụng để chữa các vết thương do rắn cắn [15], [27].