Nghiên Cứu Ẩn Dụ Ý Niệm Về Thị Trường Chứng Khoán Trong Tiếng Anh Và Tiếng Việt

Khám phá ẩn dụ ý niệm về thị trường chứng khoán trong tiếng Anh và tiếng Việt qua luận án tiến sĩ, phân tích sâu sắc và so sánh ngôn ngữ.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thanh Huyền
• Người hướng dẫn: PGS.TS Hà Quang Năng
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học, so sánh đối chiếu
• Đề tài: Ẩn Dụ Ý Niệm Về Thị Trường Chứng Khoán Trong Tiếng Anh Và Tiếng Việt
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC HÌNH
• DANH MỤC BẢNG
• PHẦN MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết của đề tài
• Mục đích nghiên cứu và nhiệm vụ nghiên cứu
• Mục đích nghiên cứu
• Nhiệm vụ nghiên cứu
• Đối tượng, phạm vi nghiên cứu và ngữ liệu khảo sát
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Ngữ liệu khảo sát
• Phương pháp luận và Phương pháp nghiên cứu
• Đóng góp mới về khoa học của luận án
• Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án
• Về mặt lí luận
• Về mặt thực tiễn
• Cấu trúc của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu về ẩn dụ ý niệm trong các diễn ngôn kinh tế
• 1.1.1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới
• 1.1.2. Tình hình nghiên cứu tại Việt Nam
• 1.2. Cơ sở lý thuyết về ẩn dụ ý niệm
• 1.2.1. Định nghĩa về ẩn dụ ý niệm
• 1.2.2. Thuyết ẩn dụ ý niệm (Conceptual Metaphor Theory)
• 1.2.3. Các khái niệm và thuật ngữ liên quan đến ẩn dụ ý niệm
• 1.3. Ẩn dụ ý niệm và văn hoá
• 1.3.1. Một số đặc trưng văn hoá của các nước nói tiếng Anh và của Việt Nam
• 1.4. Khung cơ sở lý thuyết
• 2. CHƯƠNG 2: ẨN DỤ Ý NIỆM VỀ THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN CÓ MIỀN NGUỒN LÀ MÔI TRƯỜNG SỐNG TRONG BẢN TIN TIẾNG ANH VÀ TIẾNG VIỆT
• 2.1. Ẩn dụ ý niệm THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN LÀ BIỂN trong bản tin tiếng Anh và tiếng Việt
• 2.1.1. Ẩn dụ ý niệm THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN LÀ BIỂN trong bản tin tiếng Anh
• 2.1.2. Ẩn dụ ý niệm THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN LÀ BIỂN trong bản tin tiếng Việt
• 2.1.3. Đối chiếu ẩn dụ ý niệm THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN LÀ BIỂN trong bản tin tiếng Anh và tiếng Việt
• 2.2. Ẩn dụ ý niệm THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN LÀ ĐỘNG VẬT trong bản tin tiếng Anh và tiếng Việt
• 2.2.1. Ẩn dụ ý niệm THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN LÀ ĐỘNG VẬT trong bản tin tiếng Anh
• 2.2.2. Ẩn dụ ý niệm THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN LÀ ĐỘNG VẬT trong bản tin tiếng Việt
• 2.2.3. Đối chiếu ẩn dụ ý niệm THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN LÀ ĐỘNG VẬT trong bản tin tiếng Anh và tiếng Việt
• 2.3. Ẩn dụ ý niệm THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN LÀ THỰC VẬT trong bản tin tiếng Anh và tiếng Việt
• 2.3.1. Ẩn dụ ý niệm THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN LÀ THỰC VẬT trong bản tin tiếng Anh
• 2.3.2. Ẩn dụ ý niệm THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN LÀ THỰC VẬT trong bản tin tiếng Việt
• 2.3.3. Đối chiếu ẩn dụ ý niệm THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN LÀ THỰC VẬT trong bản tin tiếng Anh và tiếng Việt
• 2.4. Ẩn dụ ý niệm THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN LÀ LỬA trong bản tin tiếng Anh và tiếng Việt
• 2.4.1. Ẩn dụ ý niệm THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN LÀ LỬA trong bản tin tiếng Anh
• 2.4.2. Ẩn dụ ý niệm THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN LÀ LỬA trong bản tin tiếng Việt
• 2.4.3. Đối chiếu ẩn dụ ý niệm THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN LÀ LỬA trong bản tin tiếng Anh và tiếng Việt
• 2.5. Ẩn dụ ý niệm THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN LÀ THỜI TIẾT trong bản tin tiếng Anh và tiếng Việt
• 2.5.1. Ẩn dụ ý niệm THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN LÀ THỜI TIẾT trong bản tin tiếng Anh
• 2.5.2. Ẩn dụ ý niệm THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN LÀ THỜI TIẾT trong bản tin tiếng Việt
• 2.5.3. Đối chiếu ẩn dụ ý niệm THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN LÀ THỜI TIẾT trong bản tin tiếng Anh và tiếng Việt
• 2.6. Ẩn dụ ý niệm THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN LÀ CÔNG TRÌNH XÂY DỰNG trong bản tin tiếng Anh và tiếng Việt
• 2.6.1. Ẩn dụ ý niệm THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN LÀ CÔNG TRÌNH XÂY DỰNG trong bản tin tiếng Anh
• 2.6.2. Ẩn dụ ý niệm THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN LÀ CÔNG TRÌNH XÂY DỰNG trong bản tin tiếng Việt
• 2.6.3. Đối chiếu ẩn dụ ý niệm THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN LÀ CÔNG TRÌNH XÂY DỰNG trong bản tin tiếng Anh và tiếng Việt
• 2.7. Ẩn dụ ý niệm THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN LÀ CỖ MÁY trong bản tin tiếng Anh và tiếng Việt
• 2.7.1. Ẩn dụ ý niệm THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN LÀ CỖ MÁY trong bản tin tiếng Anh
• 2.7.2. Ẩn dụ ý niệm THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN LÀ CỖ MÁY trong bản tin tiếng Việt
• 2.7.3. Đối chiếu ẩn dụ ý niệm THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN LÀ CỖ MÁY trong bản tin tiếng Anh và tiếng Việt
• 3. CHƯƠNG 3: ẨN DỤ Ý NIỆM VỀ THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN CÓ MIỀN NGUỒN LÀ HOẠT ĐỘNG TRONG BẢN TIN TIẾNG ANH VÀ TIẾNG VIỆT
• 3.1. Ẩn dụ ý niệm THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN LÀ CUỘC HÀNH TRÌNH trong bản tin tiếng Anh và tiếng Việt
• 3.1.1. Ẩn dụ ý niệm THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN LÀ CUỘC HÀNH TRÌNH trong bản tin tiếng Anh
• 3.1.2. Ẩn dụ ý niệm THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN LÀ CUỘC HÀNH TRÌNH trong bản tin tiếng Việt
• 3.1.3. Đối chiếu ẩn dụ ý niệm THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN LÀ CUỘC HÀNH TRÌNH trong bản tin tiếng Anh và tiếng Việt
• 3.2. Ẩn dụ ý niệm THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN LÀ SÂN KHẤU trong bản tin tiếng Anh và tiếng Việt
• 3.2.1. Ẩn dụ ý niệm THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN LÀ SÂN KHẤU trong bản tin tiếng Anh
• 3.2.2. Ẩn dụ ý niệm THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN LÀ SÂN KHẤU trong bản tin tiếng Việt
• 3.2.3. Đối chiếu ẩn dụ ý niệm THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN LÀ SÂN KHẤU trong bản tin tiếng Anh và tiếng Việt
• 3.3. Ẩn dụ ý niệm THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN LÀ THỂ THAO trong bản tin tiếng Anh và tiếng Việt
• 3.3.1. Ẩn dụ ý niệm THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN LÀ THỂ THAO trong bản tiếng Anh
• 3.3.2. Ẩn dụ ý niệm THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN LÀ THỂ THAO trong bản tin tiếng Việt
• 3.3.3. Đối chiếu ẩn dụ ý niệm THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN LÀ THỂ THAO trong bản tin tiếng Anh và tiếng Việt
• 3.4. Ẩn dụ ý niệm THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN LÀ CHIẾN TRƯỜNG trong bản tin tiếng Anh và tiếng Việt
• 3.4.1. Ẩn dụ ý niệm THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN LÀ CHIẾN TRƯỜNG trong bản tin tiếng Anh
• 3.4.2. Ẩn dụ ý niệm THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN LÀ CHIẾN TRƯỜNG trong bản tin tiếng Việt
• 3.4.3. Đối chiếu ẩn dụ ý niệm THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN LÀ CHIẾN TRƯỜNG trong bản tin tiếng Anh và tiếng Việt
• 4. CHƯƠNG 4: ẨN DỤ Ý NIỆM VỀ THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN CÓ MIỀN NGUỒN LÀ CƠ THỂ NGƯỜI VÀ KHÔNG GIAN TRONG BẢN TIN TIẾNG ANH VÀ TIẾNG VIỆT
• 4.1. Ẩn dụ ý niệm về thị trường chứng khoán có miền nguồn là CƠ THỂ NGƯỜI trong bản tin tiếng Anh và tiếng Việt
• 4.1.1. Ẩn dụ ý niệm TÌNH TRẠNG CỦA THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN LÀ TÌNH TRẠNG SỨC KHOẺ SINH LÝ trong bản tin tiếng Anh và tiếng Việt
• 4.1.2. Ẩn dụ ý niệm TÌNH TRẠNG CỦA THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN LÀ TÌNH TRẠNG SỨC KHOẺ TÂM LÝ trong bản tin tiếng Anh và tiếng Việt
• 4.2. Ẩn dụ ý niệm về thị trường chứng khoán có miền nguồn là KHÔNG GIAN trong bản tin tiếng Anh và tiếng Việt
• 4.2.1. Ẩn dụ ý niệm có miền nguồn là hướng LÊN-XUỐNG trong bản tin tiếng Anh và tiếng Việt
• 4.2.2. Ẩn dụ ý niệm có miền nguồn là vị trí CAO-THẤP trong bản tin tiếng Anh và tiếng Việt
• 4.2.3. Ẩn dụ ý niệm có miền nguồn là hướng RA-VÀO trong bản tin tiếng Anh và tiếng Việt
• PHẦN KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Ẩn Dụ Ý Niệm Thị Trường Chứng Khoán

Nghiên cứu ẩn dụ ý niệm về thị trường chứng khoán trong tiếng Anh và tiếng Việt là một lĩnh vực đầy tiềm năng, kết hợp giữa ngôn ngữ học tri nhận và kinh tế học. Các công trình của Lakoff & Johnson (1980) đã đặt nền móng cho việc ứng dụng lý thuyết ẩn dụ ý niệm vào nhiều lĩnh vực, bao gồm cả kinh tế. Tại Việt Nam, các nhà nghiên cứu như Lý Toàn Thắng, Trần Văn Cơ, và Phan Thế Hưng đã có những đóng góp quan trọng. Tuy nhiên, nghiên cứu chuyên sâu về ẩn dụ ý niệm thị trường chứng khoán vẫn còn hạn chế. Luận án này tập trung vào việc khám phá và đối chiếu các biểu thức ẩn dụ ý niệm trong bản tin thị trường chứng khoán của cả hai ngôn ngữ, nhằm làm sáng tỏ những tương đồng và khác biệt trong tư duy và diễn ngôn.

1.1. Giới Thiệu Chung Về Ẩn Dụ Ý Niệm Trong Ngôn Ngữ Kinh Tế

Ẩn dụ ý niệm đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành và truyền tải các khái niệm kinh tế trừu tượng. Theo Henderson, ẩn dụ giúp chúng ta hiểu rõ hơn về các hiện tượng phức tạp của thị trường chứng khoán. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, việc nghiên cứu ẩn dụ ý niệm trong các diễn ngôn kinh tế trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Các nhà nghiên cứu ngôn ngữ học tri nhận đã chứng minh tầm quan trọng của ẩn dụ trong việc định hình tư duy và hành vi kinh tế.

1.2. Tính Cấp Thiết Của Nghiên Cứu Ẩn Dụ Thị Trường Chứng Khoán

Hiện nay, có rất ít công trình nghiên cứu chuyên sâu về ẩn dụ ý niệm trong diễn ngôn thị trường chứng khoán. Trong khi đó, ngôn ngữ sử dụng để tường thuật, phân tích, bình luận thị trường chứng khoán lại vô cùng sinh động và phong phú, chứa đựng rất nhiều biểu thức ẩn dụ ý niệm về thị trường chứng khoán. Nghiên cứu này lấp đầy khoảng trống lý luận, cung cấp cái nhìn sâu sắc về cách thị trường chứng khoán được nhận thức và diễn đạt thông qua ẩn dụ.

II. Thách Thức Trong Phân Tích Ẩn Dụ Thị Trường Chứng Khoán Anh Việt

Việc phân tích ẩn dụ ý niệm về thị trường chứng khoán trong tiếng Anh và tiếng Việt đối mặt với nhiều thách thức. Thứ nhất, sự khác biệt về văn hóa và lịch sử phát triển của thị trường chứng khoán ở hai quốc gia có thể ảnh hưởng đến cách các ẩn dụ được sử dụng và hiểu. Thứ hai, sự du nhập của các thuật ngữ và khái niệm từ tiếng Anh vào tiếng Việt có thể tạo ra những biến thể ẩn dụ mới, đòi hỏi sự phân tích cẩn thận. Cuối cùng, việc xác định và phân loại các ẩn dụ ý niệm đòi hỏi sự am hiểu sâu sắc về cả ngôn ngữ học tri nhận và lĩnh vực tài chính.

2.1. Rào Cản Văn Hóa Trong Nhận Thức Ẩn Dụ Thị Trường Chứng Khoán

Cơ chế tri nhận ngoài tính phổ quát vẫn mang đặc điểm văn hoá cụ thể và các yếu tố văn hoá có thể gây ra các dị biệt trong việc sử dụng các biểu thức ẩn dụ ý niệm và gây khó dễ cho người sử dụng ngôn ngữ. Do đó việc đối chiếu ngôn ngữ Anh và ngôn ngữ Việt sẽ giúp tìm ra sự tương đồng và dị biệt của các biểu thức ẩn dụ ý niệm ở hai ngôn ngữ, từ đó rõ hơn về mối liên hệ giữa văn hoá, tư duy, và ngôn ngữ.

2.2. Ảnh Hưởng Của Tiếng Anh Đến Ẩn Dụ Thị Trường Chứng Khoán Việt

Thực tế cho thấy khả năng ngôn ngữ TTCK trong tiếng Việt chịu ảnh hưởng của tiếng Anh vì TTCK Việt Nam ra đời rất lâu sau TTCK thế giới trên cơ sở kế thừa. Trên thế giới, TTCK đã hoạt động hàng trăm năm với sự ra đời và phát triển mạnh mẽ đầu tiên với TTCK Anh và TTCK Mỹ từ thế kỷ 18 nên tương ứng với nó là sự phát triển lâu đời của ngôn ngữ thị trường chứng khoán trong tiếng Anh.

III. Phương Pháp Phân Tích Diễn Ngôn Ẩn Dụ Thị Trường Chứng Khoán

Luận án sử dụng kết hợp phương pháp nghiên cứu định lượng và định tính để phân tích diễn ngôn thị trường chứng khoán. Phương pháp định lượng giúp so sánh trực tiếp các kết quả tìm thấy giữa hai ngữ liệu tiếng Anh và tiếng Việt. Phương pháp định tính được dùng để nghiên cứu sâu hơn các ánh xạ ẩn dụ có mặt trong hai khối ngữ liệu và cách sử dụng các biểu thức ẩn dụ, làm sáng tỏ cách thức tri nhận về TTCK, từ đó phát hiện ra các nét tương đồng và dị biệt giữa hai ngôn ngữ Anh và Việt.

3.1. Quy Trình Nhận Diện Ẩn Dụ Ý Niệm MIP Pragglejaz

Việc khảo sát ngữ liệu và nhận diện các biểu thức ẩn dụ ý niệm được thực hiện theo Quy trình nhận dạng ẩn dụ ý niệm (Metaphor Identification Procedure) của nhóm Pragglejaz. Các từ điển sau được dùng để giúp xác định nghĩa của từ: Online etymology dictionary (từ điển từ nguyên tiếng Anh), Oxford English Dictionary, Đại từ điển tiếng Việt của Nguyễn Như Ý.

3.2. Nghiên Cứu Liên Ngành Văn Hóa Ngôn Ngữ Về Thị Trường Chứng Khoán

Phương pháp nghiên cứu liên ngành văn hoá-ngôn ngữ được áp dụng vì chúng tôi sử dụng các đặc trưng văn hoá, và các yếu tố bối cảnh văn hoá xã hội để giải thích các tương đồng và dị biệt của các biểu thức ADYN trong tiếng Anh và tiếng Việt. Thủ pháp thống kê, phân loại: dùng để thống kê các dụ dẫn và nhóm theo lĩnh vực nguồn, theo tần xuất xuất hiện của chúng, theo mức độ phổ biến và theo các đặc điểm ngôn ngữ-văn hoá trên cơ sở dữ liệu các bản tin tiếng Anh và tiếng Việt thu thập được.

IV. Ứng Dụng Nghiên Cứu Ẩn Dụ Ý Niệm Về Thị Trường Chứng Khoán

Nghiên cứu về ẩn dụ ý niệm trong thị trường chứng khoán có nhiều ứng dụng thực tiễn. Đầu tiên, nó giúp các nhà đầu tư và người đọc hiểu rõ hơn về các khái niệm và diễn biến phức tạp của thị trường. Thứ hai, nó cung cấp công cụ hữu ích cho việc phân tích và dự báo thị trường. Thứ ba, nó hỗ trợ việc giảng dạy và dịch thuật các tài liệu liên quan đến thị trường chứng khoán. Cuối cùng, nó góp phần vào việc nâng cao nhận thức về vai trò của ngôn ngữ trong lĩnh vực kinh tế.

4.1. Giải Mã Ngôn Ngữ Thị Trường Chứng Khoán Cho Nhà Đầu Tư

Ở Việt Nam TTCK hoạt động chuyên nghiệp chỉ mới 10 năm nay nên có nhiều khái niệm trừu tượng còn khó hiểu với nhiều người, và không phải ai cũng hiểu được các thuật ngữ cũng như nghĩa ngầm ẩn của các biểu thức ADYN trong các diễn ngôn về TTCK. Vì vậy việc nghiên cứu các biểu thức ẩn dụ ý niệm là cần thiết vì nó sẽ giúp hiểu biết đầy đủ và toàn diện về lĩnh vực thị trường chứng khoán thông qua các ẩn dụ ý niệm.

4.2. Hỗ Trợ Nghiên Cứu Liên Văn Hóa và Dịch Thuật Tài Chính

Việc đối chiếu ngôn ngữ Anh và ngôn ngữ Việt sẽ giúp tìm ra sự tương đồng và dị biệt của các biểu thức ẩn dụ ý niệm ở hai ngôn ngữ, từ đó rõ hơn về mối liên hệ giữa văn hoá, tư duy, và ngôn ngữ giúp cho độc giả và người sử dụng ngôn ngữ tự tin hơn, đồng thời cũng giúp ích cho việc nghiên cứu liên văn hoá cũng như ứng dụng giảng dạy và dịch thuật ngôn ngữ thị trường chứng khoán.

V. Kết Luận Tương Lai Nghiên Cứu Ẩn Dụ Thị Trường Chứng Khoán

Nghiên cứu ẩn dụ ý niệm về thị trường chứng khoán là một lĩnh vực đầy hứa hẹn, với nhiều cơ hội để khám phá và phát triển. Trong tương lai, các nghiên cứu có thể tập trung vào việc phân tích các ẩn dụ mới xuất hiện trong bối cảnh thị trường chứng khoán toàn cầu hóa và sự phát triển của công nghệ. Ngoài ra, việc nghiên cứu so sánh ẩn dụ trong các ngôn ngữ khác nhau cũng sẽ mang lại những hiểu biết sâu sắc về tư duy và văn hóa kinh tế của các quốc gia.

5.1. Hướng Nghiên Cứu Mới Về Ẩn Dụ Trong Bối Cảnh Toàn Cầu Hóa

Trong bối cảnh thị trường chứng khoán toàn cầu hóa và sự phát triển của công nghệ, các nghiên cứu có thể tập trung vào việc phân tích các ẩn dụ mới xuất hiện. Điều này giúp chúng ta hiểu rõ hơn về cách các nhà đầu tư và chuyên gia tài chính sử dụng ngôn ngữ để diễn đạt và hiểu về thị trường.

5.2. So Sánh Ẩn Dụ Thị Trường Chứng Khoán Đa Ngôn Ngữ

Việc nghiên cứu so sánh ẩn dụ trong các ngôn ngữ khác nhau cũng sẽ mang lại những hiểu biết sâu sắc về tư duy và văn hóa kinh tế của các quốc gia. Điều này giúp chúng ta nhận ra những điểm tương đồng và khác biệt trong cách các nền văn hóa khác nhau nhìn nhận và tương tác với thị trường chứng khoán.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu về ngôn ngữ học tri nhận trong những thập kỷ gần đây đã chứng minh mối liên hệ hữu cơ giữa ngôn ngữ, tư duy và trải nghiệm văn hóa của con người. Luận án tiến sĩ ngôn ngữ học "Ẩn dụ ý niệm về thị trường chứng khoán trong tiếng Anh và tiếng Việt" của nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Thanh Huyền, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Hà Quang Năng (Học viện Khoa học Xã hội - Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, 2019, Mã số chuyên ngành: 922 20 24), là công trình tiên phong tại Việt Nam khảo sát toàn diện và hệ thống hệ thống ẩn dụ ý niệm (ADYN) trong diễn ngôn thị trường chứng khoán (TTCK) trên ngữ liệu bản tin điện tử chuyên ngành.

Khoảng trống học thuật (research gap) cốt lõi được luận án giải quyết xuất phát từ thực tế: phần lớn các nghiên cứu quốc tế trước đây chỉ khảo sát diễn ngôn tài chính - kinh tế nói chung (Henderson, 1982, 1994; Charteris-Black, 2000; Luporini, 2013) hoặc phân tích trên các tập ngữ liệu cắt lát thời gian ngắn (Cardini, 2014; Gao, 2008). Tại Việt Nam, các công trình của Vương Thị Kim Thanh (2011) hay Hà Thanh Hải (2013) chỉ dừng lại ở diễn ngôn kinh tế tổng thể hoặc tiêu đề báo chí. Chưa có công trình nào đối chiếu chuyên sâu hệ thống ẩn dụ ý niệm về "thị trường chứng khoán" dựa trên toàn bộ các phiên giao dịch hàng ngày trong trọn vẹn một chu kỳ năm tài chính giữa tiếng Anh và tiếng Việt.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết được xác lập cụ thể:

1. Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Những mô hình ẩn dụ ý niệm nào được kích hoạt để ý niệm hóa TTCK trong bản tin tiếng Anh và tiếng Việt?
2. Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Cơ chế ánh xạ tri nhận, đặc trưng ngữ nghĩa và chức năng giao tiếp ngữ dụng của các biểu thức ẩn dụ trong hai khối ngữ liệu thể hiện sự tương đồng và dị biệt ra sao?
3. Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Những nhân tố văn hóa - xã hội, tư duy dân tộc và tính nghiệm thân nào chi phối sự tương đồng và dị biệt đó?

• Giả thuyết nghiên cứu 1 (H1): Do bản chất phổ quát của trải nghiệm nghiệm thân và sự tiếp thu mô hình tài chính phương Tây, tiếng Anh và tiếng Việt chia sẻ các miền nguồn ý niệm cốt lõi về TTCK.
• Giả thuyết nghiên cứu 2 (H2): Tần suất xuất hiện, độ phong phú của từ ngữ dụ dẫn và các ánh xạ chi tiết sẽ có sự phân hóa rõ nét do sự khác biệt giữa tư duy phân tích - duy lý của văn hóa gốc du mục phương Tây và tư duy tổng hợp - cảm tính của văn hóa gốc nông nghiệp phương Đông.

Khung lý thuyết của luận án tích hợp Thuyết Ẩn dụ Ý niệm (Conceptual Metaphor Theory - CMT) của Lakoff & Johnson (1980), mô hình biến thể văn hóa của Kövecses (2002, 2005), Thuyết Nghiệm thân (Embodied Cognition Theory), và Lý thuyết Ẩn dụ Chủ ý (Deliberate Metaphor Theory) của Steen (2008, 2011). Luận án được triển khai trên quy mô khảo sát 762 bản tin tiếng Anh (355.000 từ trên chuyên mục "Stock Market Today") và 219 bản tin tiếng Việt (267.000 từ trên chuyên mục "Nhịp đập thị trường") trong suốt năm giao dịch 2017, mang lại giá trị lý luận và ứng dụng thực tiễn vượt bậc.

---

Literature Review và Positioning

Diễn ngôn kinh tế từng bị xem là phi ẩn dụ trong các mô hình kinh tế lượng truyền thống cho đến khi McCloskey (1985, 1994) chứng minh rằng ẩn dụ là phương thức tu từ học và công cụ tri nhận cốt lõi giúp đơn giản hóa các lý thuyết trừu tượng. Henderson (1982, 1994) tiếp tục phân định ba vai trò căn bản của ẩn dụ trong diễn ngôn kinh tế: trang trí/minh họa (illustrating), quy tắc tổ chức sản sinh (generic), và tạo khuôn mô hình dự đoán (modelling) – tương đồng với sự phân loại của Goatly (1997) và Skorczynska & Deignan (2006).

Cuộc tranh luận học thuật nổi bật tập trung vào hai luồng quan điểm đối lập:

• Luồng quan điểm phổ quát luận tri nhận (Cognitive Universalism): Khởi xướng bởi Lakoff & Johnson (1980, 1999), nhấn mạnh rằng các ánh xạ ẩn dụ bắt nguồn trực tiếp từ cơ chế sinh học và trải nghiệm nghiệm thân đồng nhất của con người đối với thế giới vật lý.
• Luồng quan điểm tương đối luận văn hóa - xã hội (Socio-cultural Relativism & Pragmatic Framing): Tiêu biểu là Cameron & Low (1999), Kövecses (2005), Charteris-Black (2004), và Steen (2008, 2011). Các tác giả này chỉ ra nghịch lý nếu tách rời tri nhận khỏi dụng học, khẳng định việc lựa chọn biểu thức ẩn dụ bị chi phối bởi mục đích giao tiếp có chủ ý (deliberate framing), ý thức hệ (ideology), và truyền thống lịch sử - xã hội. Morris et al. (2007) phân biệt rõ giữa ẩn dụ tác thể (agent metaphors - mô tả chuyển động giá có chủ ý) và ẩn dụ đối thể (object metaphors - mô tả biến động như vật thể cơ học), chỉ ra rằng tác thể xuất hiện áp đảo trong các xu hướng tăng để kích hoạt tâm lý hưng phấn của nhà đầu tư.

So sánh với các công trình quốc tế tiêu biểu:

• Nghiên cứu của Charteris-Black & Ennis (2001) đối chiếu ẩn dụ sụp đổ thị trường tài chính năm 1997 giữa tiếng Anh và tiếng Tây Ban Nha, giải thích tần suất cao của mô hình THỊ TRƯỜNG LÀ BIỂN trong tiếng Anh từ truyền thống văn hóa hải đảo của Anh.
• Chuỗi nghiên cứu của Siaw-Fong Chung (2009, 2011) so sánh các ẩn dụ thị trường trong tiếng Anh, tiếng Trung Quốc (Mandarin) và tiếng Malay, áp dụng Mô hình Ánh xạ Ý niệm (Conceptual Mapping Model) của Ahrens (2002) để làm rõ mối quan hệ giữa cú pháp vị trí từ đích và định hướng tư duy cộng đồng.

Tại Việt Nam, các học giả như Lý Toàn Thắng (2005), Trần Văn Cơ (2007), Phan Thế Hưng (2010), Hà Thanh Hải (2013) đã xây dựng nền tảng ngôn ngữ học tri nhận. Luận án của Nguyễn Thị Thanh Huyền định vị chính xác khoảng trống giao thoa: là công trình đối chiếu liên ngôn ngữ Anh - Việt đầu tiên thực hiện trên toàn bộ khối liệu giao dịch một năm, kết hợp ba bình diện: ngữ nghĩa, tri nhận và giao tiếp ngữ dụng.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án củng cố và mở rộng khung lý thuyết Thuyết Ẩn dụ Ý niệm (Lakoff & Johnson, 1980) và Lý thuyết Biến thể Văn hóa trong Ẩn dụ (Kövecses, 2005) khi chứng minh rằng các khái niệm kinh tế học phức tạp không tồn tại độc lập mà được cấu trúc hóa thông qua mạng lưới ánh xạ từ các trải nghiệm cụ thể.

Bằng chứng thực nghiệm từ luận án kiểm chứng mệnh đề kinh điển của Lakoff & Johnson (1980: 203): "tất cả các ý niệm trừu tượng như thời gian, trạng thái, biến đổi, nguyên nhân, mục đích hoá ra đều mang tính ẩn dụ". Đồng thời, công trình khẳng định định nghĩa của Kövecses (2002: 2): "Một ẩn dụ ý niệm là một tập hợp mang tính hệ thống các tương đồng, hay các ánh xạ, giữa hai miền của kinh nghiệm".

Luận án đóng góp bước chuyển dịch mô thức (paradigm shift) khi chứng minh rằng: ẩn dụ trong TTCK không thuần túy là hiện tượng vô thức nảy sinh từ tính nghiệm thân, mà là sự tích hợp giữa tri nhận trải nghiệm vật lý và hành vi đóng khung ngữ dụng có chủ ý (deliberate framing) nhằm định hướng tâm lý và kỳ vọng hành vi của các nhà đầu tư trên thị trường tài chính.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án kết hợp ba chiều tiếp cận tích hợp:

1. Bình diện Ngữ nghĩa: Phân tích quá trình chuyển nghĩa từ nghĩa gốc/nghĩa cơ bản (basic meaning) sang nghĩa ngữ cảnh (contextual meaning), đo lường độ phong phú từ vựng và xác lập các dụ dẫn (metaphorically used words).
2. Bình diện Tri nhận: Xác lập 16 miền nguồn (source domains), giải mã cơ chế chiếu xạ xuyên miền (cross-domain conceptual mapping) từ miền nguồn cụ thể lên miền đích trừu tượng THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN.
3. Bình diện Giao tiếp / Ngữ dụng: Làm rõ chức năng đánh giá, thuyết phục, tạo lập liên kết diễn ngôn và đóng khung thông tin theo lý thuyết của Steen (2011) và O’Mara-Shimeck et al. (2015).

Hệ thống 16 miền nguồn được tổng hợp thành 4 nhóm vĩ mô:

• Nhóm 1 - Môi trường sống (Tự nhiên và nhân tạo): BIỂN, ĐỘNG VẬT, THỰC VẬT, LỬA, THỜI TIẾT, CÔNG TRÌNH XÂY DỰNG, CỖ MÁY.
• Nhóm 2 - Hoạt động: CUỘC HÀNH TRÌNH, SÂN KHẤU, THỂ THAO, CHIẾN TRƯỜNG.
• Nhóm 3 - Cơ thể người: SỨC KHỎE SINH LÝ, SỨC KHỎE TÂM LÝ.
• Nhóm 4 - Không gian (Ẩn dụ định hướng): HƯỚNG LÊN - XUỐNG, VỊ TRÍ CAO - THẤP, HƯỚNG RA - VÀO.

Cơ sở lý giải văn hóa dựa trên loại hình học của Trần Ngọc Thêm (2004): đối chiếu văn hóa phương Tây gốc du mục (trọng phân tích, khách quan, duy lý, chinh phục tự nhiên) với văn hóa Việt Nam gốc nông nghiệp lúa nước (trọng tổng hợp, biện chứng, cảm tính, hòa hợp tự nhiên).

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng lập trường thực chứng - giải thích luận (interpretivist - empirical paradigm) kết hợp ngôn ngữ học khối liệu (corpus linguistics). Thiết kế nghiên cứu đa tầng kết hợp phân tích định lượng (thống kê tần suất xuất hiện, mật độ dụ dẫn/1.000 từ) và phân tích định tính (phân tích ngữ nghĩa học tri nhận, giải mã ánh xạ cấu trúc và phân tích diễn ngôn ngữ dụng).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Luận án áp dụng Quy trình nhận diện ẩn dụ MIP (Metaphor Identification Procedure) chuẩn mực quốc tế của nhóm Pragglejaz (2007) gồm 4 bước nghiêm ngặt:

• Bước 1: Đọc toàn bộ văn bản bản tin để nắm bắt nghĩa tổng thể của diễn ngôn.
• Bước 2: Xác định các đơn vị từ vựng (lexical units) trong khối liệu.
• Bước 3: Xác lập nghĩa ngữ cảnh của từng đơn vị từ vựng; tra cứu nghĩa đương đại cơ bản, cụ thể hơn trong các từ điển chuẩn tắc; đối chiếu xem nghĩa ngữ cảnh có sự xung đột nhưng có thể hiểu được thông qua sự so sánh với nghĩa cơ bản hay không.
• Bước 4: Đánh dấu đơn vị từ vựng là "dụ dẫn" (metaphorically used word) nếu thỏa mãn điều kiện so sánh xuyên miền.

Hệ thống từ điển đối chuẩn có độ tin cậy cao: Oxford English Dictionary, Online Etymology Dictionary, và Đại từ điển tiếng Việt (Nguyễn Như Ý chủ biên). Độ tin cậy và tính giá trị nội dung (construct validity) được bảo đảm qua phương pháp tam giác đạc ngữ liệu và lý thuyết (data and theoretical triangulation).

Data và phân tích

Đặc trưng mẫu và thông số thống kê chi tiết của khối liệu khảo sát năm 2017:

• Ngữ liệu tiếng Anh: 762 bản tin thuộc chuyên mục "Stock Market Today" (bình quân 3 bản tin đại diện cho các phiên sáng, trưa, chiều mỗi ngày), tổng dung lượng 355.000 từ qua 254 phiên giao dịch.
• Ngữ liệu tiếng Việt: 219 bản tin tổng hợp cuối ngày thuộc chuyên mục "Nhịp đập thị trường", tổng dung lượng 267.000 từ qua 219 phiên giao dịch.
• Kết quả nhận diện dụ dẫn:
  • Khối liệu tiếng Anh ghi nhận 540 dụ dẫn (lexical types) với tổng số 31.569 lượt xuất hiện (tokens), đạt mật độ trung bình 88,7 biểu thức ẩn dụ / 1.000 từ.
  • Khối liệu tiếng Việt ghi nhận 397 dụ dẫn với tổng số 15.300 lượt xuất hiện, đạt mật độ trung bình 57,2 biểu thức ẩn dụ / 1.000 từ.

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Mật độ và sự phong phú của biểu thức ẩn dụ: Tần suất xuất hiện biểu thức ẩn dụ trong tiếng Anh (88,7/1.000 từ) cao hơn đáng kể so với tiếng Việt (57,2/1.000 từ). Tiếng Anh sở hữu kho thuật ngữ dụ dẫn đa dạng hơn (540 so với 397 dụ dẫn), phản ánh lịch sử hàng trăm năm phát triển của TTCK Anh - Mỹ so với lịch sử non trẻ của TTCK Việt Nam.
2. Sự tương đồng về các mô hình ẩn dụ phổ quát: Cả hai ngôn ngữ đều chia sẻ toàn bộ 4 nhóm miền nguồn lớn và 16 miền nguồn cụ thể. Bản chất của nhận thức: "bản chất của ẩn dụ là hiểu và trải nghiệm một loại vấn đề theo lối diễn đạt của một loại vấn đề khác thông qua sự chiếu xạ từ lĩnh vực cụ thể sang lĩnh vực trừu tượng" (Lakoff & Johnson, 1980) được thể hiện rõ qua việc cả hai cộng đồng đều tri nhận biến động tài chính qua hình tượng BIỂN (sóng ngầm, thủy triều, chìm nghỉm), CƠ THỂ NGƯỜI (hồi sức, suy kiệt, hụt hơi), và KHÔNG GIAN (lao dốc, bứt phá lên đỉnh).
3. Sự phân hóa đặc trưng văn hóa sâu sắc:
   • Tiếng Anh: Ưu tiên nổi trội các ẩn dụ mang tính cơ học, vận động, cạnh tranh và tác thể như CỖ MÁY (engine, turbo, tune-up, grind), THỂ THAO (rally, sprint, hurdles), và CHIẾN TRƯỜNG (bloodbath, capitulate, siege). Điều này phản ánh tư duy phân tích, cơ giới hóa và tinh thần cạnh tranh quyết liệt của văn hóa phương Tây gốc du mục.
   • Tiếng Việt: Xuất hiện tần suất cao các ẩn dụ gắn liền với thiên nhiên sông nước, thời tiết và nông nghiệp (bốc hơi, đóng băng, hạ nhiệt, thay máu, gieo mầm). Đặc biệt, tiếng Việt sử dụng áp đảo các biểu thức hoán dụ màu sắc bảng điện tử (sắc xanh, nhuộm đỏ, tím trần, trắng bên mua) để thay thế cho việc miêu tả chi tiết các cơ chế vận động phức tạp.
4. Hiện tượng chuyển di và tiếp nhận ý niệm bất đối xứng: Ngôn ngữ TTCK tiếng Việt chịu sự chi phối mạnh mẽ của quá trình sao phỏng và chuyển di ý niệm từ tiếng Anh (mô hình thị trường bò tót - bull market, thị trường gấu - bear market, cổ phiếu trụ - blue-chips), nhưng các biểu thức khi du nhập đã được bản địa hóa để tương thích với cấu trúc ngữ nghĩa và tư duy trải nghiệm của người Việt.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Minh chứng sinh động cho tính đa dạng liên văn hóa của ngôn ngữ học tri nhận, chứng minh rằng ẩn dụ ý niệm vừa có tính phổ quát nghiệm thân vừa chịu sự quy định của văn hóa xã hội.
• Về dịch thuật chuyên ngành: Cung cấp cơ sở ngôn ngữ học để dịch thuật chuẩn xác các thuật ngữ tài chính - chứng khoán Anh - Việt; chỉ dẫn chiến lược chuyển đổi ẩn dụ tương đương hoặc thay thế bằng hoán dụ phù hợp văn cảnh.
• Về giáo dục và truyền thông: Hỗ trợ xây dựng giáo trình tiếng Anh chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng; chuẩn hóa quy chuẩn biên tập cho các nhà báo kinh tế nhằm truyền tải thông tin thị trường minh bạch, tránh gây nhiễu loạn tâm lý nhà đầu tư.

---

Limitations và Future Research

• Hạn chế về phạm vi ngữ liệu: Khối liệu tập trung trong năm tài chính 2017 (giai đoạn thị trường tăng trưởng mạnh - bull market), chưa bao quát trọn vẹn các chu kỳ khủng hoảng suy thoái kéo dài (bear market) để so sánh đối ứng.
• Hạn chế về thể loại diễn ngôn: Mới chỉ giới hạn ở thể loại bản tin điện tử tổng hợp hàng ngày, chưa mở rộng sang báo cáo phân tích chuyên sâu của công ty chứng khoán, diễn đàn trực tuyến của nhà đầu tư, hoặc tọa đàm truyền hình.
• Định hướng nghiên cứu tương lai:
  1. Mở rộng nghiên cứu ẩn dụ đa phương thức (multimodal metaphor) kết hợp văn bản, biểu đồ kỹ thuật và mã màu thị trường.
  2. Khảo sát biến thiên lịch đại của ngôn ngữ tài chính Việt Nam qua 25 năm hình thành và phát triển.
  3. Ứng dụng ngôn ngữ học tâm lý thực nghiệm (eye-tracking, phản ứng thần kinh ERP) để đo lường định lượng tác động của các khung ẩn dụ tác thể/đối thể đối với quyết định giải ngân của nhà đầu tư cá nhân.

---

Tác động và ảnh hưởng

• Học thuật: Đặt nền móng cho phân ngành Ngôn ngữ học Tài chính (Financial Linguistics) tại Việt Nam; tạo khung tham chiếu phương pháp luận chuẩn xác cho các nghiên cứu đối chiếu diễn ngôn chuyên ngành tiếp theo.
• Thị trường và Truyền thông: Cung cấp công cụ giải mã thông điệp thị trường cho hơn 7 triệu tài khoản nhà đầu tư chứng khoán tại Việt Nam, giúp phân biệt giữa bản chất vận động dòng tiền và các thủ thuật tu từ đóng khung tâm lý (framing/spinning) của truyền thông tài chính.
• Quản lý Nhà nước: Giúp các cơ quan quản lý (Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, Bộ Tài chính) hoàn thiện hệ thống thuật ngữ pháp lý và chuẩn hóa thông cáo báo chí điều hành thị trường minh bạch.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giảng viên Ngôn ngữ học: Tiếp cận phương pháp luận phân tích khối liệu kết hợp quy trình nhận diện ẩn dụ MIP chuẩn mực quốc tế.
• Chuyên gia phân tích tài chính & Nhà báo kinh tế: Nắm vững cơ chế đóng khung ý niệm để xây dựng báo cáo phân tích và bài viết thị trường sắc bén, khách quan.
• Chuyên viên biên - phiên dịch tài chính: Sở hữu từ điển đối chiếu các biểu thức ẩn dụ chuyên sâu Anh - Việt có kèm giải trình cơ chế tri nhận.
• Nhà đầu tư cá nhân: Nâng cao năng lực giải mã các tín hiệu ngôn từ ngầm ẩn phía sau những con số và thuật ngữ giao dịch.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án mở rộng Lý thuyết Ẩn dụ Ý niệm của Lakoff & Johnson (1980) và Mô hình Biến thể Văn hóa của Kövecses (2005) vào một diễn ngôn chuyên ngành đặc thù chưa từng được nghiên cứu hệ thống tại Việt Nam. Đóng góp độc đáo nhất là chứng minh sự phân tầng của ánh xạ tri nhận: các miền nguồn phổ quát cấp cao (như KHÔNG GIAN, MÔI TRƯỜNG, CƠ THỂ SỐNG) được chia sẻ chung do tính nghiệm thân, nhưng các miền nguồn bậc dưới và biểu thức ngôn ngữ cụ thể lại bị quy định chặt chẽ bởi loại hình văn hóa gốc nông nghiệp phương Đông và du mục phương Tây.

2. Phương pháp nghiên cứu có cải tiến gì so với các nghiên cứu trước đây?

So với các nghiên cứu của Gao (2007) hay Hà Thanh Hải (2013) vốn sử dụng phương pháp diễn dịch từ trên xuống (top-down) dựa trên trực giác, luận án áp dụng Quy trình nhận diện ẩn dụ MIP (Metaphor Identification Procedure) của nhóm Pragglejaz (2007) theo hướng quy nạp từ dưới lên (bottom-up). Điều này loại bỏ triệt để định kiến chủ quan, bảo đảm tính xác thực khi khảo sát trên 1.000.000 lượt từ ngữ liệu thực tế của toàn bộ các phiên giao dịch trong một năm.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là trong khi tiếng Anh sử dụng dày đặc các ẩn dụ tác thể cơ học (CỖ MÁY, CÔNG TRÌNH XÂY DỰNG) để quy kết trách nhiệm điều tiết cho các chủ thể thị trường, thì tiếng Việt lại chuyển hóa các biến động kỹ thuật thành các biểu thức hoán dụ màu sắc (xanh, đỏ, tím, vàng, lau sàn) và ẩn dụ tự nhiên (bốc hơi, chìm xuồng), thể hiện tâm lý tiếp nhận biến động thị trường như một hiện tượng khách quan ngoại cảnh khó cưỡng lại.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (replication protocol) không?

Có. Quy trình nghiên cứu được thiết kế chuẩn hóa tuyệt đối: từ tiêu chí chọn mẫu bản tin (3 bản tin/ngày cho tiếng Anh, 1 bản tin tổng hợp/ngày cho tiếng Việt), công cụ mã hóa thời gian, nguồn từ điển quy chuẩn tra cứu đối chứng nghĩa gốc (OED, Đại từ điển tiếng Việt), cho đến tiêu chí 4 bước xác định dụ dẫn theo MIP. Bất kỳ nhà nghiên cứu nào cũng có thể áp dụng nguyên vẹn khung giao thức này cho các cặp ngôn ngữ khác.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình ra sao?

Chương trình nghiên cứu mở rộng định hình 3 trục: (1) Xây dựng Ngân hàng ngữ liệu ẩn dụ kinh tế - tài chính đa ngữ (Anh - Việt - Trung) với quy mô 10 triệu từ; (2) Tích hợp Trí tuệ nhân tạo (NLP/LLMs) để tự động hóa nhận diện và gắn nhãn ẩn dụ tài chính theo ngữ cảnh; (3) Nghiên cứu liên ngành Tài chính hành vi - Ngôn ngữ học tri nhận để lượng hóa tương quan giữa tần suất xuất hiện của các cụm ẩn dụ tiêu cực với chỉ số biến động thị trường (VIX/VN-Index).

---

Kết luận

Công trình luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Thị Thanh Huyền đã xác lập 5 đóng góp học thuật cốt lõi:

1. Xác lập hệ thống 16 miền nguồn thuộc 4 nhóm ẩn dụ ý niệm vĩ mô về thị trường chứng khoán trong tiếng Anh và tiếng Việt.
2. Thống kê và phân tích định lượng chính xác 540 dụ dẫn tiếng Anh (mật độ 88,7/1.000 từ) và 397 dụ dẫn tiếng Việt (mật độ 57,2/1.000 từ) qua 981 bản tin chuyên ngành năm 2017.
3. Giải mã toàn diện cơ chế ánh xạ tri nhận và chức năng giao tiếp ngữ dụng trên ba bình diện ngữ nghĩa, tư duy và tương tác xã hội.
4. Làm sáng tỏ sự chi phối của loại hình văn hóa gốc du mục (Anh - Mỹ) và gốc nông nghiệp (Việt Nam) lên cách thức ý niệm hóa biến động tài chính.
5. Đề xuất hệ thống giải pháp ứng dụng thiết thực cho dịch thuật chuyên ngành, giảng dạy tiếng Anh tài chính và biên tập truyền thông kinh tế.

Luận án đã mở ra hướng nghiên cứu liên ngành vững chắc giữa Ngôn ngữ học Tri nhận và Tài chính học, khẳng định vị thế của ngôn ngữ học ứng dụng trong việc giải quyết các bài toán thực tiễn của nền kinh tế tri thức hiện đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu về ẩn dụ ý niệm trong các diễn ngôn kinh tế 1.1 Tình hình nghiên cứu trên thế giới Ngay từ những năm 1994, 1995, McCloskey đã đánh bại quan điểm là trong diễn ngôn kinh tế hầu như không có ẩn dụ. Nếu như trước đây các nhà kinh tế quan niệm chỉ dựa vào các mô hình và toán học có thể giải thích toàn bộ các vấn đề kinh tế thì sau này họ đã nhìn nhận thấy sai lầm của việc sử dụng quá nhiều toán học trong các bài viết về kinh tế (Quddus & Rashid [132]; Streeten [143]). Các nhà kinh tế đã chuyển sang tận dụng lợi thế của ngôn ngữ, sử dụng nhiều hơn biện pháp tu từ trong đó có ẩn dụ, nhất là trong các diễn ngôn ít tính học thuật hơn, ví dụ như diễn ngôn báo chí, nhằm giúp cho nội dung truyền tải trở nên dễ hiểu hơn đối với đại chúng, hay nói một cách khác là khiến cho chúng trở thành các câu chuyện đơn giản hơn (McCloskey [116]).

Nhà kinh tế học người Mỹ McCloskey là người tiên phong nghiên cứu chuyên sâu ẩn dụ trong kinh tế. Bà cho rằng ẩn dụ là phép tu từ quan trọng nhất và có ý nghĩa đối với việc tư duy kinh tế. Giống như các nhà nghiên cứu của nhiều ngành khoa học khác, các nhà kinh tế học sử dụng ẩn dụ làm công cụ phản ánh các hoạt động và khái niệm kinh tế và các ẩn dụ xuất hiện hoàn toàn tự nhiên trong các diễn ngôn kinh tế. Các nghiên cứu của Henderson [84], [85], McCloskey [116], [117] và Charteris-Black [46], [47] cũng đều cho thấy rằng ẩn dụ trong kinh tế đóng vai trò quan trọng đối với việc hiểu các lý thuyết và hiện tượng kinh tế trừu tượng.

Từ những năm 2000 trở lại đây xuất hiện một xu hướng nghiên cứu tìm hiểu hiện tượng ẩn dụ ý niệm trong các diễn ngôn kinh tế thông qua các phương pháp phân tích diễn ngôn và phân tích khối liệu. Xu hướng này kết hợp quan điểm tri nhận về ẩn dụ trong khi xem xét bản chất thường quy của chúng, đồng thời cũng liên kết chặt chẽ ẩn dụ ý niệm với ẩn dụ ngôn từ trên cả hai bình diện lý thuyết và thực nghiệm. Tổng quan này nhóm các nghiên cứu thành 3 nhóm (nghiên cứu dưới góc độ ngữ nghĩa và tri nhận, nghiên cứu dưới góc độ ngữ dụng, nghiên cứu dưới góc độ xã hội học). Các nghiên cứu dưới góc độ ngữ nghĩa và tri nhận 8 Các nghiên cứu thuộc nhóm này xuất phát ban đầu từ nhu cầu ứng dụng cho giảng dạy từ vựng kinh tế qua các ẩn dụ.

Theo Henderson [84] sở dĩ ẩn dụ xuất hiện khá phổ biến trong các văn bản kinh tế vì ẩn dụ là một công cụ ngôn từ được sử dụng trong kinh tế học để (i) thuyết phục và (ii) giải thích các hiện tượng kinh tế mới thông qua các khái niệm cũ đã biết. Henderson trong nghiên cứu sau đó vào năm 1994 đã xác định ba vai trò của ẩn dụ trong các diễn ngôn kinh tế là: (i) Sự trang trí cho văn bản hay có thể là công cụ hỗ trợ giảng dạy để minh hoạ hay lấy ví dụ (ii) Quy tắc tổ chức tập trung cho tất cả các ngôn ngữ (iii) Công cụ để tìm hiểu các vấn đề kinh tế và làm cơ sở cho việc mở rộng miền ý niệm về kinh tế. Theo đó thì vai trò thứ ba của ẩn dụ là để tìm hiểu sâu các khái niệm kinh tế và xây dựng các mô hình dự đoán cho các hoạt động kinh tế. Cách chia các vai trò ẩn dụ như vậy cũng trùng với cách phân loại của Goatly’s [80] và đến Skorczynska & Deignan [138] họ dán nhãn khác cho các vai trò này là ‘illustrating’ (minh hoạ), ‘generic’ (sản sinh) and ‘modelling’ (tạo khuôn).

Đây cũng là cách tạo ra thuật ngữ cho các ý niệm mới trong kinh tế mà ngôn ngữ tổng quát chưa có. Gao [68] nghiên cứu về ẩn dụ ý niệm trong bản tin tài chính trên The Economist năm 2007 và bà phân loại các ẩn dụ thành 3 loại là ẩn dụ có miền nguồn là CHIẾN TRANH, ẩn dụ có miền nguồn là THỂ THAO, ẩn dụ có miền nguồn là NÔNG NGHIỆP đồng thời kết luận rằng các thuật ngữ cụ thể từ kinh nghiệm trong thế giới vật lý được sử dụng để hiểu các khái niệm kinh tế trừu tượng và việc nghiên cứu các ẩn dụ tri nhận sẽ giúp nuôi dưỡng tư duy mang tính ẩn dụ về các diễn ngôn kinh tế, tức là sử dụng các thuật ngữ cụ thể một cách ẩn dụ để giúp người đọc hiểu diễn ngôn kinh tế. Cardini [45] nghiên cứu trên khối liệu 100,000 từ của các văn bản trên tờ The Economist và The International Economy trong quãng thời gian 2008-2012 và tìm ra hơn 40 ẩn dụ ý niệm về KINH TẾ miêu tả về cuộc khủng hoảng kinh tế trong đó loại ẩn dụ coi nền kinh tế như một đồ vật bị phá hủy là phổ biến nhất, và hai tờ báo khác nhau này có lượng ngôn ngữ ẩn dụ cũng khác nhau. Đây là nghiên cứu mà đã phân loại được nhiều nhất các ẩn dụ về KINH TẾ.

Ngôn ngữ trong lĩnh vực tài chính cũng đã có nhiều nhà nghiên cứu trên thế giới quan tâm như Oberlechner và các cộng sự [125], Kovács [100], Morris và các 9 cộng sự [120]… Oberlechner và các cộng sự [125] nghiên cứu quá trình ý niệm hóa THỊ TRƯỜNG HỐI ĐOÁI bằng ẩn dụ và xem xét phương thức các ẩn dụ này góp phần cấu thành nên thị trường tài chính như thế nào. Kết quả nghiên cứu cho thấy quá trình tri nhận về thị trường của các đối tượng nghiên cứu xoay quanh bảy ẩn dụ, đó là THỊ TRƯỜNG LÀ SẠP HÀNG, THỊ TRƯỜNG LÀ ĐỘNG CƠ, THỊ TRƯỜNG LÀ CỜ BẠC, THỊ TRƯỜNG LÀ THỂ THAO, THỊ TRƯỜNG LÀ CHIẾN TRANH, THỊ TRƯỜNG LÀ CƠ THỂ SỐNG và THỊ TRƯỜNG LÀ ĐẠI DƯƠNG. Mỗi loại ẩn dụ như vậy có chức năng đề cao hoặc che mờ một số bình diện nào đó của thị trường. Chúng cũng kéo theo một loạt các hàm ý khác nhau về các phương diện thị trường như vai trò của người tham gia thị trường hay khả năng đoán trước thị trường.

Ông cũng đưa ra sơ đồ về tính chất có thể dự đoán của các loại ẩn dụ ý niệm về thị trường hối đoái, trong đó các ẩn dụ CHIẾN TRANH, ẩn dụ CƠ THỂ NGƯỜI thuộc nhóm không thể dự đoán, còn ẩn dụ THỂ THAO, ẩn dụ CỖ MÁY thuộc nhóm có thể dự đoán. Ẩn dụ BIỂN nằm ở giữa. Đồng thời xét về tiêu điểm ẩn dụ (metaphor focus) theo sơ đồ đó thì các ẩn dụ BIỂN, ẩn dụ CỖ MÁY, ẩn dụ CƠ THỂ SỐNG có mục đích là quan sát để hiểu và dự báo; trong khi ẩn dụ CHIẾN TRANH, ẩn dụ THỂ THAO có tiêu điểm là tham gia thị trường và mục đích là chiến thắng. (xem hình 1 phụ lục C) Kovács [100] trong bài báo đăng năm 2006 trên tạp chí The Economist đã tiếp tục chứng tỏ quan điểm của các nhà tri nhận luận rằng ẩn dụ không chỉ là một biện pháp tu từ mà nó lan tỏa trong tư duy và ý niệm của con người, do đó nó tồn tại khắp nơi và có nhiều trong ngôn ngữ thương mại.

Tác giả đã hệ thống hóa các ẩn dụ ý niệm có trong diễn ngôn thương mại và cùng với các công trình khác về so sánh đối chiếu ẩn dụ ý niệm trong các diễn ngôn thương mại ở tiếng Anh, Đức và Hungari góp phần giúp hiểu rõ hơn về ngôn ngữ kinh tế thương mại tài chính. Tác giả nhóm các ẩn dụ thành các loại theo miền nguồn như sau: - KINH TẾ/KINH DOANH LÀ CƠ THỂ NGƯỜI (TÌNH TRẠNG CÔNG TY LÀ TÌNH TRẠNG SỨC KHOẺ, CÁC KHÓ KHĂN LÀ BỆNH TẬT, CÁC GIẢI PHÁP KINH TẾ LÀ GIẢI PHÁP CHỮA BỆNH, KINH TẾ PHỤC HỒI LÀ BỆNH NHÂN PHỤC HÔI, KINH TẾ SỤP ĐỔ LÀ BỆNH NHÂN CHẾT) -KINH TẾ LÀ CHIẾN TRANH -KINH DOANH LÀ THỂ THAO (KINH DOANH LÀ BÓNG ĐÁ, KINH DOANH LÀ SĂN BẮN, KINH DOANH LÀ ĐẤM BỐC…) -KINH DOANH LÀ TRÒ CHƠI -KINH DOANH LÀ HÔN NHÂN 10 -KINH DOANH LÀ BIỂU DIỄN Đặc biệt là từ năm 2000 tới nay có rất nhiều nghiên cứu so sánh đối chiếu văn hoá về ẩn dụ trong diễn ngôn kinh tế nói chung và diễn ngôn tài chính nói riêng. Các nghiên cứu đều chỉ ra rằng ẩn dụ ý niệm mang tính đặc trưng văn hoá và giải thích cách sử dụng ẩn dụ dựa trên các đặc điểm tương đồng và khác biệt về văn hoá, tự nhiên, vật lý. Rojo López và Orts Llopis [134] nghiên cứu việc ý niệm hóa bằng ẩn dụ cuộc khủng hoảng kinh tế trên báo chí tiếng Anh và tiếng Tây Ban Nha, thu thập các bài báo trên The economist và El Economista trong các giai đoạn khác nhau (tháng 6-tháng 11 năm 2007 và tháng 9-tháng 12 năm 2008).

Kết quả nghiên cứu cho thấy tại giai đoạn năm 2007 khi Tây Ban Nha đang tiến tới cuộc bầu cử trong nước trong thì trong dữ liệu tiếng Tây Ban Nha có nhiều ẩn dụ với các khung về tình hình kinh tế bằng các từ ngữ/biểu thức ngôn ngữ mang tính tích cực, trong khi đó thì ở các bài báo tiếng Anh thì các từ ngữ mang tính tiêu cực lại xuất hiện chủ yếu, báo hiệu giai đoạn khủng hoảng sau đó. Trong luận án tiến sĩ của mình, Luporini [113] nghiên cứu việc sử dụng các ẩn dụ ý niệm miêu tả cuộc khủng hoảng kinh tế tài chính năm 2008 trên khối liệu là các bài báo của The Financial Times (tiếng Anh) và II Sore 24 Ore (tiếng Ý). Kết quả cho thấy ở cả hai khối liệu đều sử dụng các miền nguồn giống nhau cho các ẩn dụ và trong cả hai ngôn ngữ, các ẩn dụ thường xuyên nhất đều là các ẩn dụ có miền nguồn là CƠ THỂ SỐNG, ẨN DỤ VẬT CHỨA, ẨN DỤ SỨC KHỎE (THỂ CHẤT/TINH THẦN), ẨN DỤ CHIẾN TRANH/XUNG ĐỘT, VÀ ẨN DỤ THỜI TIẾT/LỰC LƯỢNG TỰ NHIÊN. Sự khác biệt giữa hai khối liệu nằm ở tầng sâu hơn.

Nghiên cứu sâu hơn về các biểu thức ngôn ngữ cho thấy khối liệu tiếng Ý thì có xu hướng miêu tả khủng hoảng bằng các thuật ngữ mang tính “thảm họa” đặc biệt là trong mô hình ẩn dụ KHỦNG HOẢNG LÀ CHẤT NỔ, KHỦNG HOẢNG LÀ THIÊN TAI. Trong khối liệu tiếng Ý, tiểu ngữ liệu là các bài báo trang nhất có sử dụng nhiều nhất các ẩn dụ có miền nguồn CHIẾN TRANH/XUNG ĐỘT làm nổi bật các đặc tính như “bạo lực” hay “hiếu chiến” ở trong miền đích KHỦNG HOẢNG.