Quy Định Về Nghĩa Vụ Của Nhà Đầu Tư Nước Ngoài Trong Các Hiệp Định Đầu Tư Quốc Tế

Khóa luận tốt nghiệp nghiên cứu tốt nghiệp quy định về nghĩa vụ của nhà đầu tư nước ngoài trong các hiệp định đầu tư quốc tế một số, vận dụng lý thuyết vào thực tế, đề xuất giải

• Đề tài: Nghĩa Vụ Của Nhà Đầu Tư Nước Ngoài Trong Các Hiệp Định Đầu Tư Quốc Tế

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• MỤC LỤC
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ CÁC HIỆP ĐỊNH ĐẦU TƯ QUỐC TẾ VÀ NGHĨA VỤ CỦA NHÀ ĐẦU TƯ NƯỚC NGOÀI THEO CÁC HIỆP ĐỊNH ĐẦU TƯ QUỐC TẾ
• 1.1. Khái quát chung về hiệp định đầu tư quốc tế
• 1.2. Khái quát chung về nghĩa vụ của nhà đầu tư nước ngoài theo pháp luật đầu tư quốc tế
• 1.3. Tiểu kết Chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CÁCH THỨC QUY ĐỊNH NGHĨA VỤ CỦA NHÀ ĐẦU TƯ NƯỚC NGOÀI TRONG HIỆP ĐỊNH ĐẦU TƯ QUỐC TẾ
• 2.1. Khái quát chung
• 2.2. Điều kiện áp dụng
• 2.3. Thực tiễn áp dụng
• 2.4. Quy định việc khuyến khích trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp
• 2.5. Quy định khoản đầu tư phải được thiết lập và vận hành tuân thủ pháp luật nước sở tại
• 2.6. Tiểu kết Chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ VẤN ĐỀ PHÁP LÝ ĐẶT RA VỚI VIỆT NAM TỪ CÁC QUY ĐỊNH NGHĨA VỤ CỦA NHÀ ĐẦU TƯ NƯỚC NGOÀI VÀ MỘT SỐ KHUYẾN NGHỊ
• 3.1. Tổng quan về tình hình đầu tư nước ngoài vào Việt Nam hiện nay
• 3.2. Rà soát các IIAs cũ và ký kết các điều khoản về nghĩa vụ của nhà đầu tư
• 3.3. Thực thi các điều khoản về nghĩa vụ của nhà đầu tư
• 3.4. Tiểu kết Chương 3
• KẾT LUẬN CHUNG
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giải mã nghĩa vụ nhà đầu tư nước ngoài trong hiệp định

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, các hiệp định đầu tư quốc tế (IIAs) không còn chỉ tập trung vào việc bảo hộ đầu tư một chiều. Xu hướng hiện đại cho thấy sự dịch chuyển mạnh mẽ sang việc cân bằng quyền lợi và nghĩa vụ. Nghĩa vụ của nhà đầu tư nước ngoài đang trở thành một trụ cột quan trọng, đảm bảo hoạt động đầu tư không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn đóng góp vào sự phát triển bền vững. Các quốc gia, đặc biệt là các nước đang phát triển như Việt Nam, ngày càng nhận thức rõ tầm quan trọng của việc thiết lập một khung pháp lý chặt chẽ. Khung pháp lý này yêu cầu trách nhiệm nhà đầu tư FDI phải được thực thi nghiêm túc, đặc biệt trong các lĩnh vực nhạy cảm như bảo vệ môi trường và quyền lợi người lao động. Sự thay đổi này không chỉ đến từ áp lực xã hội mà còn là yêu cầu nội tại của pháp luật đầu tư quốc tế thế hệ mới, nhằm ngăn chặn các tác động tiêu cực và giảm thiểu nguy cơ tranh chấp đầu tư quốc tế. Các hiệp định như CPTPP hay EVFTA là minh chứng rõ ràng cho xu hướng này, nơi các cam kết về trách nhiệm được lồng ghép một cách tinh vi và có hệ thống, phản ánh kỳ vọng của cộng đồng quốc tế về một môi trường đầu tư công bằng và có trách nhiệm hơn.

1.1. Sự dịch chuyển từ bảo hộ đầu tư sang cân bằng nghĩa vụ

Trước đây, các hiệp định khuyến khích và bảo hộ đầu tư (BITs) thế hệ cũ chủ yếu tập trung bảo vệ quyền lợi của nhà đầu tư. Chúng trao cho nhà đầu tư các quyền năng mạnh mẽ như đối xử quốc gia (NT) và đối xử tối huệ quốc (MFN) mà ít đề cập đến trách nhiệm đi kèm. Thực tiễn cho thấy cách tiếp cận một chiều này tạo ra sự mất cân bằng, dẫn đến nhiều hệ lụy. Các nhà đầu tư có thể lạm dụng cơ chế trọng tài ISDS để kiện các quốc gia khi chính phủ ban hành chính sách bảo vệ lợi ích công cộng. Nhận thức được điều này, luật đầu tư quốc tế hiện đại đang tái cân bằng cán cân quyền lực. Các hiệp định thế hệ mới nhấn mạnh rằng quyền lợi phải đi đôi với nghĩa vụ tuân thủ pháp luật nước sở tại. Mục tiêu không còn là thu hút vốn FDI bằng mọi giá, mà là thu hút đầu tư chất lượng, có trách nhiệm, và hài hòa với các mục tiêu phát triển quốc gia.

1.2. Vai trò của pháp luật đầu tư quốc tế và các hiệp định FTA

Pháp luật đầu tư quốc tế đóng vai trò là khung pháp lý nền tảng, điều chỉnh mối quan hệ phức tạp giữa nhà đầu tư và quốc gia tiếp nhận đầu tư. Các hiệp định thương mại tự do (FTA), đặc biệt là các hiệp định thế hệ mới như CPTPP, EVFTA, và RCEP, đã trở thành công cụ chính để thể chế hóa các nghĩa vụ này. Thay vì chỉ là các cam kết thương mại, chúng bao gồm các chương riêng về đầu tư, lồng ghép các tiêu chuẩn về lao động, môi trường, và quản trị doanh nghiệp. Những quy định này không chỉ là 'luật mềm' mang tính khuyến khích, mà dần trở thành các điều khoản có tính ràng buộc, làm cơ sở để giải quyết các tranh chấp đầu tư quốc tế và đảm bảo các cam kết quốc tế của Việt Nam được thực thi một cách hiệu quả.

II. Thách thức từ hiệp định đầu tư cũ rủi ro tranh chấp

Việc thiếu vắng các quy định rõ ràng về nghĩa vụ của nhà đầu tư nước ngoài trong các BITs thế hệ cũ đã tạo ra nhiều thách thức. Lớn nhất là việc làm xói mòn không gian chính sách của quốc gia sở tại. Khi một chính phủ ban hành các quy định mới nhằm bảo vệ môi trường hay nâng cao tiêu chuẩn lao động, họ có nguy cơ đối mặt với các vụ kiện từ nhà đầu tư. Các nhà đầu tư cho rằng những thay đổi chính sách này vi phạm cam kết bảo hộ đầu tư và làm ảnh hưởng đến lợi nhuận kỳ vọng của họ. Điều này dẫn đến tình trạng 'đóng băng pháp lý' (regulatory chill), khi các quốc gia ngần ngại cải cách pháp luật vì lo sợ bị kiện thông qua cơ chế trọng tài ISDS. Hơn nữa, sự thiếu vắng các điều khoản về chống tham nhũng và minh bạch hóa đầu tư trong các hiệp định cũ đã tạo ra kẽ hở cho các hành vi sai trái, gây thiệt hại cho cả nền kinh tế và uy tín của quốc gia tiếp nhận đầu tư. Những rủi ro này đòi hỏi một cách tiếp cận mới, cân bằng và chặt chẽ hơn trong việc đàm phán các hiệp định đầu tư trong tương lai.

2.1. Hạn chế quyền quản lý của nước sở tại và nguy cơ kiện tụng

Một trong những thách thức lớn nhất là nguy cơ các nhà đầu tư sử dụng các điều khoản bảo hộ để thách thức quyền điều chỉnh hợp pháp của quốc gia. Các vụ kiện như Metalclad v. Mexico là ví dụ điển hình, nơi một biện pháp bảo vệ môi trường của chính quyền địa phương bị coi là hành vi tước đoạt tài sản gián tiếp. Điều này đặt các quốc gia vào tình thế khó xử: hoặc đối mặt với một vụ kiện tốn kém tại các trung tâm trọng tài ISDS, hoặc từ bỏ các chính sách cần thiết để bảo vệ lợi ích công cộng. Việc thiếu các điều khoản ngoại lệ rõ ràng và mạnh mẽ trong các hiệp định cũ đã làm gia tăng đáng kể rủi ro này, buộc các quốc gia phải thận trọng hơn trong việc thực thi chủ quyền của mình.

2.2. Khoảng trống pháp lý về trách nhiệm xã hội CSR và môi trường

Các hiệp định thế hệ cũ thường bỏ qua hoặc chỉ đề cập một cách hình thức đến trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp (CSR). Điều này tạo ra một khoảng trống pháp lý lớn. Các hành vi gây ô nhiễm môi trường, vi phạm quyền lợi người lao động, hay thiếu trách nhiệm với cộng đồng địa phương thường không bị ràng buộc bởi các quy định của hiệp định. Mặc dù pháp luật quốc gia có thể xử lý, nhưng việc thiếu một cơ sở pháp lý quốc tế vững chắc đã làm giảm hiệu quả thực thi. Khoảng trống này cho phép các nhà đầu tư FDI theo đuổi lợi nhuận tối đa mà không cần quan tâm đến các tác động tiêu cực, đi ngược lại mục tiêu phát triển bền vững mà cộng đồng quốc tế đang hướng tới.

III. Top 2 phương pháp gián tiếp quy định nghĩa vụ nhà đầu tư

Để giải quyết những thách thức từ các hiệp định cũ, các IIAs thế hệ mới đã áp dụng nhiều phương pháp tinh vi hơn để quy định nghĩa vụ của nhà đầu tư nước ngoài. Trong đó, các phương pháp gián tiếp được sử dụng phổ biến nhằm cân bằng giữa việc thu hút đầu tư và bảo vệ không gian chính sách quốc gia. Cách tiếp cận này không áp đặt trực tiếp nghĩa vụ lên nhà đầu tư, mà trao cho quốc gia sở tại công cụ pháp lý để yêu cầu sự tuân thủ. Phương pháp đầu tiên là thông qua việc quy định rõ ràng quyền quản lý của nhà nước và các điều khoản ngoại lệ chung, tương tự Điều XX của GATT. Các ngoại lệ này cho phép quốc gia áp dụng các biện pháp cần thiết để bảo vệ đạo đức công cộng, sức khỏe con người, động thực vật và bảo vệ môi trường mà không bị coi là vi phạm cam kết bảo hộ đầu tư. Phương pháp thứ hai là thông qua các điều khoản khuyến khích trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp (CSR). Mặc dù mang tính 'luật mềm', các điều khoản này tạo ra một kỳ vọng rõ ràng về hành vi có trách nhiệm của nhà đầu tư, đồng thời có thể được hội đồng trọng tài sử dụng để diễn giải phạm vi các nghĩa vụ khác trong hiệp định.

3.1. Quy định quyền quản lý nhà nước và các ngoại lệ bảo vệ

Đây là phương pháp phổ biến nhất. Các hiệp định như CPTPP và EVIPA đều tái khẳng định quyền điều chỉnh của các bên để đạt được các mục tiêu chính sách chính đáng. Ví dụ, Điều 9.16 của CPTPP cho phép một bên thực thi các biện pháp cần thiết để đảm bảo hoạt động đầu tư nhạy cảm với các mục tiêu môi trường. Các điều khoản ngoại lệ này thường yêu cầu biện pháp của quốc gia không được áp dụng một cách tùy tiện, phân biệt đối xử hoặc là một hình thức hạn chế thương mại trá hình. Mặc dù vậy, chúng cung cấp một lá chắn pháp lý quan trọng, giúp các quốc gia bảo vệ lợi ích công cộng trước các khiếu kiện tiềm tàng từ nhà đầu tư.

3.2. Khuyến khích trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp CSR gián tiếp

Nhiều hiệp định hiện đại chứa các điều khoản yêu cầu các quốc gia thành viên khuyến khích doanh nghiệp tự nguyện áp dụng các tiêu chuẩn CSR được quốc tế công nhận. Điều 9.17 của CPTPP là một ví dụ. Các điều khoản này không tạo ra nghĩa vụ pháp lý trực tiếp cho nhà đầu tư, nhưng chúng gửi đi một thông điệp mạnh mẽ. Chúng cho thấy rằng việc tuân thủ các tiêu chuẩn về lao động, nhân quyền và bảo vệ môi trường là một phần không thể thiếu của một môi trường đầu tư có trách nhiệm. Trong một tranh chấp đầu tư quốc tế, việc nhà đầu tư không tuân thủ các tiêu chuẩn CSR có thể được quốc gia sở tại viện dẫn để lập luận rằng hành vi của nhà đầu tư không phù hợp với 'kỳ vọng chính đáng' (legitimate expectations).

IV. Cách thức quy định nghĩa vụ nhà đầu tư trực tiếp và rõ ràng

Bên cạnh các phương pháp gián tiếp, xu hướng mới trong pháp luật đầu tư quốc tế là quy định trực tiếp nghĩa vụ của nhà đầu tư nước ngoài. Cách tiếp cận này mang lại tính ràng buộc pháp lý cao hơn và tạo ra một cơ chế thực thi rõ ràng. Một trong những cách hiệu quả nhất là yêu cầu khoản đầu tư phải được thiết lập và vận hành tuân thủ pháp luật nước sở tại ngay từ trong định nghĩa về 'khoản đầu tư được bảo hộ'. Nếu một khoản đầu tư được thực hiện thông qua các hành vi bất hợp pháp như tham nhũng, hối lộ, nó sẽ không được hưởng sự bảo hộ của hiệp định. Điều này đã được khẳng định trong nhiều phán quyết của trọng tài ISDS, ví dụ như vụ Metal-Tech v. Uzbekistan. Một cách tiếp cận khác, mạnh mẽ hơn, là liệt kê các nghĩa vụ cụ thể mà nhà đầu tư phải tuân thủ. Các BITs thế hệ mới của Ấn Độ hay Ma-rốc-Nigeria đã tiên phong trong việc này, yêu cầu nhà đầu tư phải thực hiện các nghĩa vụ về chống tham nhũng, đánh giá tác động môi trường, và tuân thủ các tiêu chuẩn lao động cốt lõi của ILO.

4.1. Yêu cầu tuân thủ pháp luật nước sở tại trong định nghĩa đầu tư

Hầu hết các hiệp định hiện đại, bao gồm cả EVIPA và RCEP, đều quy định rằng một 'khoản đầu tư' chỉ được bảo hộ khi nó được thực hiện 'phù hợp với luật pháp và quy định của nước tiếp nhận đầu tư'. Điều khoản này có tác dụng như một 'cổng sàng lọc'. Nó ngăn chặn các nhà đầu tư có hành vi sai trái lợi dụng cơ chế giải quyết tranh chấp. Trong vụ World Duty Free v. Kenya, hội đồng trọng tài đã từ chối thẩm quyền vì khoản đầu tư được hình thành dựa trên hành vi hối lộ, vi phạm pháp luật Kenya. Đây là một công cụ phòng vệ hiệu quả cho các quốc gia, đảm bảo rằng chỉ những khoản đầu tư hợp pháp mới được hưởng cơ chế bảo hộ đầu tư.

4.2. Áp đặt nghĩa vụ cụ thể về chống tham nhũng và môi trường

Một số hiệp định đi xa hơn bằng cách quy định các nghĩa vụ cụ thể. BIT Ma-rốc-Nigeria 2016 yêu cầu nhà đầu tư phải tiến hành đánh giá tác động môi trường và xã hội trước khi đầu tư, duy trì hệ thống quản lý môi trường theo tiêu chuẩn ISO 14001, và tôn trọng nhân quyền. Tương tự, BIT mẫu 2015 của Ấn Độ có một chương riêng về 'Nghĩa vụ của nhà đầu tư', cấm các hành vi trục lợi bất chính và yêu cầu tuân thủ các tiêu chuẩn CSR. Các quy định trực tiếp này tạo ra một cơ sở pháp lý vững chắc cho quốc gia sở tại để yêu cầu phản tố (counterclaim) trong trường hợp nhà đầu tư vi phạm, góp phần minh bạch hóa đầu tư và nâng cao trách nhiệm nhà đầu tư FDI.

V. Thực tiễn áp dụng nghĩa vụ nhà đầu tư FDI tại Việt Nam

Việt Nam, với vai trò là một điểm đến hấp dẫn của dòng vốn FDI, đang trong quá trình chuyển đổi chính sách đầu tư theo hướng bền vững. Việc thực thi các cam kết quốc tế của Việt Nam trong các hiệp định thương mại tự do (FTA) thế hệ mới như CPTPP và EVFTA đã đặt ra yêu cầu phải nâng cao trách nhiệm nhà đầu tư FDI. Các quy định trong những hiệp định này không chỉ là cam kết trên giấy tờ mà còn là công cụ để Việt Nam sàng lọc các dự án đầu tư chất lượng, ngăn chặn tình trạng 'nhập khẩu ô nhiễm' và bảo vệ lợi ích quốc gia. Thực tiễn cho thấy Việt Nam đã bắt đầu áp dụng các phương pháp gián tiếp, như yêu cầu tuân thủ pháp luật trong định nghĩa đầu tư và sử dụng các điều khoản ngoại lệ để bảo vệ chính sách công. Vụ việc Formosa là một bài học đắt giá, cho thấy tầm quan trọng của việc giám sát và thực thi nghiêm ngặt các quy định về bảo vệ môi trường. Trong tương lai, Việt Nam cần chủ động hơn nữa trong việc rà soát các BITs cũ và đàm phán các điều khoản mạnh mẽ hơn về nghĩa vụ nhà đầu tư trong các hiệp định mới, đồng thời xây dựng cơ chế thực thi hiệu quả trong nước.

5.1. Phân tích cam kết trong các FTA thế hệ mới CPTPP và EVFTA

Cả CPTPP và EVIPA đều chứa đựng những cam kết quan trọng. Chương Đầu tư của CPTPP có các điều khoản về quyền điều chỉnh, trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp, và bảo vệ môi trường. Tương tự, EVIPA nhấn mạnh quyền của các bên trong việc theo đuổi các mục tiêu chính sách hợp pháp. Các cam kết này cung cấp cho Việt Nam cơ sở pháp lý để ban hành và thực thi các luật lệ về môi trường, lao động mà không quá lo ngại về các vụ kiện đầu tư. Tuy nhiên, thách thức nằm ở việc nội luật hóa và thực thi một cách hiệu quả các cam kết này, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước và năng lực giám sát cao.

5.2. Bài học từ các tranh chấp đầu tư quốc tế và kinh nghiệm

Mặc dù Việt Nam chưa phải đối mặt với nhiều vụ kiện ISDS như một số quốc gia khác, việc nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế là vô cùng cần thiết. Các vụ kiện liên quan đến bảo vệ môi trường hay chính sách y tế công cộng cho thấy các hội đồng trọng tài ngày càng có xu hướng công nhận quyền điều chỉnh của quốc gia, miễn là các biện pháp được ban hành một cách không phân biệt đối xử và vì mục đích công cộng chính đáng. Việt Nam cần học hỏi cách xây dựng hồ sơ, lập luận pháp lý vững chắc để bảo vệ các chính sách của mình trong trường hợp xảy ra tranh chấp đầu tư quốc tế, đồng thời chủ động sử dụng các điều khoản về nghĩa vụ nhà đầu tư làm công cụ phòng vệ.

VI. Hướng đi tương lai cho nghĩa vụ nhà đầu tư nước ngoài

Tương lai của luật đầu tư quốc tế chắc chắn sẽ chứng kiến sự gia tăng và củng cố các quy định về nghĩa vụ của nhà đầu tư nước ngoài. Xu hướng này không thể đảo ngược, được thúc đẩy bởi các Mục tiêu Phát triển bền vững (SDGs) của Liên Hợp Quốc và yêu cầu ngày càng cao của xã hội về một nền kinh tế có trách nhiệm. Đối với Việt Nam, hướng đi chiến lược bao gồm hai trụ cột chính. Thứ nhất là chủ động đàm phán và cải cách hệ thống hiệp định đầu tư. Điều này bao gồm việc rà soát, đàm phán lại các BITs thế hệ cũ đã lỗi thời và ưu tiên đưa các điều khoản nghĩa vụ trực tiếp, rõ ràng vào các hiệp định mới. Thứ hai là tăng cường năng lực thực thi trong nước. Một hiệp định dù tốt đến đâu cũng sẽ trở nên vô nghĩa nếu không có một cơ chế giám sát, thanh tra và xử lý vi phạm hiệu quả. Việc xây dựng một hệ thống pháp luật trong nước minh bạch, hài hòa với các cam kết quốc tế và một bộ máy thực thi đủ năng lực sẽ là chìa khóa để Việt Nam cân bằng thành công giữa thu hút FDI và phát triển bền vững.

6.1. Rà soát BITs cũ và xu hướng đàm phán hiệp định mới

Nhiều hiệp định khuyến khích và bảo hộ đầu tư mà Việt Nam đã ký từ những năm 90 không còn phù hợp với bối cảnh hiện tại. Việt Nam cần xây dựng một lộ trình để rà soát và đàm phán lại các hiệp định này, tương tự như cách Brazil, Ấn Độ hay Nam Phi đã làm. Khi đàm phán các hiệp định mới, cần ưu tiên các điều khoản mang tính ràng buộc cao về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp, chống tham nhũng, và tuân thủ các tiêu chuẩn về môi trường, lao động. Việc tham khảo các BITs mẫu tiến bộ của thế giới sẽ là một kinh nghiệm quý báu cho các nhà đàm phán Việt Nam.

6.2. Nâng cao cơ chế thực thi và giám sát trách nhiệm nhà đầu tư

Để các nghĩa vụ không chỉ nằm trên giấy, Việt Nam cần tăng cường cơ chế giám sát. Điều này bao gồm việc xây dựng các quy trình đánh giá tác động môi trường và xã hội bắt buộc đối với các dự án FDI lớn, thiết lập các kênh khiếu nại hiệu quả cho cộng đồng bị ảnh hưởng, và tăng cường năng lực cho các cơ quan thanh tra. Bên cạnh đó, việc nâng cao nhận thức cho chính các nhà đầu tư FDI về nghĩa vụ của họ cũng rất quan trọng. Khi các quy định rõ ràng và cơ chế thực thi minh bạch, các nhà đầu tư có trách nhiệm sẽ được khuyến khích, trong khi những nhà đầu tư có hành vi sai trái sẽ bị sàng lọc, góp phần tạo ra một môi trường đầu tư lành mạnh và bền vững.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) đóng vai trò là một trong những động lực then chốt thúc đẩy tăng trưởng kinh tế toàn cầu. Theo báo cáo của Ủy ban Liên Hợp Quốc về Thương mại và Phát triển (UNCTAD), dòng vốn FDI toàn cầu năm 2022 đạt khoảng 1,3 nghìn tỷ USD. Tại Việt Nam, tính đến ngày 20/12/2023, vốn đầu tư nước ngoài đạt 23,18 tỷ USD, tăng 3,5% so với cùng kỳ năm trước và phân bổ vào 18 trên tổng số 21 ngành kinh tế quốc dân. Để quản lý và thúc đẩy dòng vốn này, hệ thống hơn 3.300 Hiệp định đầu tư quốc tế (IIAs) đã được ký kết trên toàn cầu, bao gồm 2.932 Hiệp định đầu tư song phương (BITs) và 387 Điều ước quốc tế có quy định về đầu tư (TIPs), trong đó có 2.659 hiệp định đang có hiệu lực.

Tuy nhiên, các IIAs thế hệ cũ chủ yếu được thiết kế với mục tiêu bảo hộ quyền lợi và tài sản của nhà đầu tư nước ngoài, tạo ra sự bất cân xứng nghiêm trọng về mặt pháp lý khi áp đặt nhiều nghĩa vụ lên quốc gia tiếp nhận đầu tư nhưng lại thiếu vắng các quy định về nghĩa vụ của nhà đầu tư. Thực tiễn đã ghi nhận nhiều xung đột, tranh chấp giải quyết qua cơ chế Trọng tài giữa Nhà nước và nhà đầu tư (ISDS), cùng với các tác động tiêu cực đến môi trường, quyền lao động và lợi ích cộng đồng tại nước sở tại. Bối cảnh hậu đại dịch và xu thế phát triển bền vững đòi hỏi các quốc gia, bao gồm Việt Nam, phải chuyển dịch quan điểm từ thu hút FDI bằng mọi giá sang thu hút FDI có chọn lọc, gắn liền với bảo vệ lợi ích công cộng và tái cân bằng quan hệ pháp lý giữa Nhà nước và nhà đầu tư.

Khóa luận xác định mục đích nghiên cứu là phân tích cơ sở lý luận, các dạng quy định về nghĩa vụ của nhà đầu tư nước ngoài trong các IIAs, đánh giá thực tiễn áp dụng và đề xuất giải pháp cho Việt Nam. Để đạt được mục đích này, tác giả đặt ra 03 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Làm rõ bản chất nghĩa vụ của nhà đầu tư theo pháp luật đầu tư quốc tế, xác định xu hướng mở rộng phạm vi và khung pháp lý điều chỉnh nghĩa vụ này.
2. Phân tích các dạng quy định pháp luật quốc tế và nước ngoài điều chỉnh nghĩa vụ của nhà đầu tư, đồng thời chỉ ra các khó khăn, thách thức trong việc thực thi.
3. So sánh quy định pháp luật quốc tế, pháp luật nước ngoài với thực tiễn các điều ước quốc tế mà Việt Nam tham gia, từ đó đưa ra các kiến nghị hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực thi tại Việt Nam.

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là các vấn đề lý luận về nghĩa vụ của nhà đầu tư nước ngoài; các điều khoản quy định nghĩa vụ trong các IIAs tiêu biểu; kinh nghiệm ký kết, giải quyết tranh chấp quốc tế và pháp luật thực định Việt Nam. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các điều ước quốc tế đa phương và song phương điển hình (như CPTPP, EVIPA, RCEP, các BITs thế hệ mới và cũ) cùng hệ thống quy định pháp luật Việt Nam liên quan đến quản lý đầu tư nước ngoài và phát triển bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung lý thuyết của công trình dựa trên các học thuyết về nguồn của pháp luật quốc tế theo Điều 38 Quy chế Tòa án Công lý Quốc tế (ICJ Statute), lý thuyết về chủ quyền quốc gia trong quản lý kinh tế - xã hội, khái niệm lợi ích công cộng theo Từ điển Luật học Black's Law Dictionary, và các nguyên tắc phát triển bền vững xác lập từ Báo cáo Brundtland (1987) cùng Tuyên bố Johannesburg (2002) với ba trụ cột cốt lõi: kinh tế, xã hội và môi trường. Đồng thời, nghiên cứu phân loại sự tiến hóa của IIAs qua 3 thế hệ:

• Thế hệ thứ nhất: Tập trung bảo hộ quyền sở hữu của nhà đầu tư qua các nguyên tắc Đối xử quốc gia (NT), Đối xử tối huệ quốc (MFN), bồi thường khi tước đoạt tài sản và cơ chế ISDS một chiều.
• Thế hệ thứ hai: Mở rộng phạm vi và nội dung điều chỉnh đối xử đầu tư, bắt đầu lồng ghép một số điều khoản chế tài và ngoại lệ ngành.
• Thế hệ thứ ba: Duy trì tiêu chuẩn bảo hộ nhưng mở rộng không gian chính sách công, áp dụng nguyên tắc chọn cho (positive list) hoặc chọn bỏ (negative list), đề cao phát triển bền vững và tái cân bằng quyền quản lý của nước sở tại.

Hệ thống văn bản pháp lý quốc tế làm nền tảng bao gồm: Điều XX Hiệp định chung về thuế quan và thương mại (GATT), Điều XIV Hiệp định chung về thương mại dịch vụ (GATS), Đạo luật Thúc đẩy Thương mại Hoa Kỳ (TPA 2002), Hiệp ước Lisbon (2009) của EU, cùng các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới như CPTPP, EVIPA, RCEP và các mẫu BIT tiêu biểu.

Phương pháp nghiên cứu được triển khai trên cơ sở phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp với các phương pháp nghiên cứu chuyên biệt:

• Phương pháp phân tích - tổng hợp: Áp dụng để phân tích các văn kiện pháp lý quốc tế, văn bản luật trong nước, tài liệu học thuật và báo cáo thống kê từ UNCTAD, OECD, IISD, sau đó tổng hợp thành các luận điểm khoa học.
• Phương pháp nghiên cứu lý luận và thực tiễn: Nghiên cứu, đánh giá các án lệ trọng tài quốc tế điển hình (Metalclad v. Mexico, SD Myers v. Canada, Urbaser v. Argentina, Cortec Mining v. Kenya) để rút ra bài học kinh nghiệm.
• Phương pháp hệ thống hóa: Phân loại, sắp xếp các dạng điều khoản nghĩa vụ theo cấu trúc logic từ gián tiếp đến trực tiếp.

Dữ liệu nghiên cứu được trích xuất từ cơ sở dữ liệu của UNCTAD, Tổng cục Thống kê Việt Nam, các tổ chức quốc tế (ISO, ILO, WCED), các tạp chí khoa học chuyên ngành luật và kỷ yếu hội thảo khoa học của Trường Đại học Luật Hà Nội.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan về các hiệp định đầu tư quốc tế và nghĩa vụ của nhà đầu tư nước ngoài theo các hiệp định đầu tư quốc tế

Chương 1 hệ thống hóa khái niệm và phân loại các IIAs thành 3 nhóm cơ bản: Hiệp định đầu tư song phương (BITs) với khởi đầu lịch sử là BIT Đức - Pakistan (1959); Hiệp định có điều khoản về đầu tư (TIPs) như các FTA, EPA; và Hiệp định tránh đánh thuế hai lần (DTT). Chương này nêu rõ hiện tượng chồng chéo pháp lý trong khu vực Đông Nam Á khi tồn tại song song Hiệp định Đầu tư Toàn diện ASEAN (ACIA) và 26 hiệp định BITs song phương giữa các nước thành viên (trong đó riêng Việt Nam có 7 hiệp định ASEAN - BIT). Về vai trò, IIAs mang lại 4 tác động lớn: thu hút và thúc đẩy hiệu quả dòng vốn FDI, tối ưu hóa phân bổ nguồn lực, hỗ trợ hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng, và phi chính trị hóa tranh chấp đầu tư thông qua cơ chế ISDS.

Về nghĩa vụ của nhà đầu tư, tác giả phân biệt rõ giữa nghĩa vụ theo hợp đồng và nghĩa vụ theo hiệp định (nghĩa vụ "công"). Nguồn luật xác lập nghĩa vụ bao gồm: IIAs, tập quán quốc tế, các nguyên tắc chung của pháp luật (jus cogens), phán quyết tư pháp, luật mềm (các hướng dẫn của UN, OECD, ILO) và pháp luật nước sở tại. Nhà đầu tư chịu trách nhiệm bảo đảm 6 nhóm nghĩa vụ gắn liền với lợi ích công cộng:

1. Bảo vệ quyền con người và các tiêu chuẩn lao động.
2. Bảo vệ môi trường sinh thái.
3. Thực hiện nghĩa vụ thuế và tài chính.
4. Bảo vệ các giá trị di sản văn hóa.
5. Bảo vệ đạo đức xã hội.
6. Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Sự cần thiết phải đưa nghĩa vụ của nhà đầu tư vào IIAs xuất phát từ hai nhóm nguyên nhân:

• Lý do trực tiếp: Sức ép lập pháp từ các quốc gia xuất khẩu tư bản lớn (như Đạo luật TPA 2002 của Hoa Kỳ yêu cầu gắn kết mục tiêu thương mại với môi trường; Hiệp ước Lisbon 2009 của EU quy định trách nhiệm xã hội) và nhu cầu tạo cơ sở pháp lý cho nước tiếp nhận đầu tư thực hiện quyền phản tố trong các vụ kiện ISDS một chiều.
• Lý do gián tiếp: Nhu cầu bảo vệ quyền quản lý và chủ quyền lập pháp của quốc gia sở tại trước các thách thức từ các vụ vi phạm nghiêm trọng (như thảm họa Bhopal tại Ấn Độ, vụ rò rỉ khí độc LG Polymers, các sự cố môi trường Formosa và Vedan tại Việt Nam), đồng thời bảo đảm thực hiện các mục tiêu phát triển bền vững (SDG) theo 3 trụ cột kinh tế - xã hội - môi trường.

Chương 2: Cách thức quy định nghĩa vụ của nhà đầu tư nước ngoài trong hiệp định đầu tư quốc tế

Chương 2 phân tích chuyên sâu 4 phương thức thiết kế điều khoản nghĩa vụ nhà đầu tư trong thực tiễn lập pháp quốc tế:

Phương thức quy định	Bản chất pháp lý	Cơ chế áp dụng và ví dụ điển hình
Quyền quản lý và ngoại lệ của Nhà nước	Gián tiếp mở rộng không gian chính sách công cho nước sở tại, không tạo nghĩa vụ trực tiếp cho nhà đầu tư nhưng định hướng hành vi tuân thủ lợi ích công.	Mô phỏng Điều XX GATT và Điều XIV GATS. Yêu cầu kiểm tra 3 bước (chính sách hợp lệ, tính cần thiết, không phân biệt đối xử tùy tiện/bảo hộ trá hình). Xuất hiện tại BIT New Zealand - Trung Quốc (1988), CPTPP (Điều 9.16), BIT Chile - Trung Quốc (Điều 4).
Khuyến khích Trách nhiệm xã hội (CSR)	Thúc đẩy doanh nghiệp tự nguyện áp dụng các tiêu chuẩn quản trị, xã hội, môi trường được quốc tế công nhận (như ISO 26000).	Thường đặt ở Lời mở đầu hoặc điều khoản khuyến nghị (Soft law), như Điều 9.17 CPTPP.
Yêu cầu khoản đầu tư tuân thủ pháp luật sở tại	Quy định điều kiện để khoản đầu tư được công nhận và bảo hộ theo hiệp định ("in accordance with host state law").	Áp dụng ở cả giai đoạn thành lập và vận hành. Vi phạm pháp luật nước sở tại dẫn tới việc Hội đồng Trọng tài từ chối thẩm quyền bảo hộ.
Áp đặt nghĩa vụ trực tiếp cho nhà đầu tư	Quy định rõ ràng, mang tính ràng buộc pháp lý cụ thể về môi trường, chống tham nhũng, nhân quyền.	Xuất hiện trong các BIT thế hệ mới như BIT Ấn Độ - Brazil (2020), BIT Maroc - Nigeria (2016), BIT Argentina - Qatar (2016), SADC Model BIT (2012).

Về thực tiễn giải quyết tranh chấp, chương này phân tích các án lệ quan trọng:

• Vụ Metalclad Corporation v. United Mexican States: Phán quyết ICSID chỉ ra ranh giới phức tạp giữa quyền bảo hộ đầu tư chống tước đoạt tài sản (Điều 1110 NAFTA) và quyền ban hành sắc lệnh môi trường của chính quyền địa phương.
• Vụ SD Myers v. Canada: Trọng tài NAFTA đánh giá tính hợp pháp của lệnh cấm xuất khẩu chất thải PCB, qua đó làm rõ yêu cầu biện pháp môi trường không được mang tính phân biệt đối xử nhằm bảo hộ ngành công nghiệp nội địa.
• Vụ Cortec Mining v. Kenya: Trọng tài ICSID từ chối thụ lý khiếu nại của nhà đầu tư do dự án khai khoáng không tuân thủ thủ tục đánh giá tác động môi trường theo luật Kenya, khẳng định nguyên tắc khoản đầu tư bất hợp pháp không được hưởng quyền bảo hộ hiệp định.
• Vụ Urbaser v. Argentina: Hội đồng Trọng tài công nhận quyền con người về tiếp cận nguồn nước sạch có thể trở thành cơ sở xem xét trách nhiệm của nhà đầu tư trong yêu cầu phản tố của quốc gia.

Chương 3: Một số vấn đề pháp lý đặt ra với Việt Nam từ các quy định nghĩa vụ của nhà đầu tư nước ngoài và một số khuyến nghị

Chương 3 rà soát thực trạng tham gia các IIAs của Việt Nam. Trước đây, các BITs thế hệ cũ của Việt Nam (như BIT với Indonesia năm 1991, Hà Lan năm 1994, Campuchia năm 2001, Nhật Bản năm 2003, Oman năm 2011) hầu như chỉ quy định nghĩa vụ của Nhà nước về bảo hộ và bồi thường, thiếu vắng các quy định loại trừ vì lợi ích công. Trong các FTAs thế hệ mới gần đây, Việt Nam đã có sự chuyển biến rõ nét:

• Tái khẳng định quyền quản lý nhà nước: Điều 9.16 CPTPP cho phép duy trì các biện pháp nhạy cảm với môi trường và sức khỏe; Điều 2.1 EVIPA khẳng định quyền điều chỉnh chính sách vì mục tiêu công cộng; Chương 10 RCEP quy định các ngoại lệ an ninh và bảo lưu biện pháp không tương thích.
• Điều khoản CSR gián tiếp: Điều 9.17 CPTPP ghi nhận nghĩa vụ khuyến khích doanh nghiệp tự nguyện áp dụng chuẩn mực quốc tế. Việt Nam đã nội hóa thông qua việc ban hành Tiêu chuẩn quốc gia TCVN ISO 26000:2013 về Hướng dẫn trách nhiệm xã hội.

Từ thực trạng trên, tác giả đề xuất hai nhóm khuyến nghị trọng tâm cho Việt Nam:

1. Về rà soát và đàm phán ký kết IIAs:

• Tiến hành rà soát các BITs thế hệ cũ, đàm phán sửa đổi hoặc bổ sung các điều khoản ngoại lệ bảo vệ môi trường, an ninh, sức khỏe cộng đồng và đạo đức xã hội.
• Bổ sung điều khoản loại trừ khiếu kiện và phụ lục chi tiết hóa các tiêu chí xác định hành vi tước đoạt tài sản gián tiếp nhằm thu hẹp nguy cơ bị kiện ISDS.
• Xây dựng lộ trình đàm phán đưa các điều khoản nghĩa vụ trực tiếp vào các IIAs tương lai theo 3 cấp độ tăng dần: (i) Điều khoản định nghĩa khoản đầu tư hợp pháp gắn với luật nội địa; (ii) Điều khoản CSR có tính ràng buộc cao hơn; (iii) Điều khoản áp đặt nghĩa vụ trực tiếp trong các lĩnh vực cụ thể.

2. Về tổ chức thực thi pháp luật:

• Thiết lập quy trình đánh giá tác động toàn diện và giám sát việc tuân thủ pháp luật của khoản đầu tư xuyên suốt từ khâu thẩm định cấp phép đến quá trình vận hành định kỳ.
• Nâng cao năng lực vận dụng các công cụ phòng vệ pháp lý trong tranh chấp ISDS: chủ động viện dẫn hành vi vi phạm pháp luật nội địa của nhà đầu tư để phản đối thẩm quyền của Hội đồng Trọng tài (tương tự án lệ Cortec Mining); khai thác quyền phản tố (counterclaim) theo Điều 9.2 CPTPP và các tiền lệ quốc tế (án lệ Urbaser) để yêu cầu bồi thường hoặc khấu trừ nghĩa vụ bồi thường khi nhà đầu tư gây thiệt hại cho lợi ích công cộng.

Kết quả và đóng góp

Công trình đã hệ thống hóa bức tranh toàn cảnh về sự tiến hóa của chế định nghĩa vụ nhà đầu tư trong pháp luật đầu tư quốc tế từ giác độ lý luận và thực tiễn. Những kết quả nghiên cứu cụ thể bao gồm:

• Thống kê, phân loại cấu trúc điều khoản nghĩa vụ nhà đầu tư qua 3 thế hệ IIAs và phân tích thực trạng mạng lưới 26 hiệp định ASEAN - BIT (trong đó có 7 hiệp định của Việt Nam) cùng các cam kết thế hệ mới tại CPTPP, EVIPA, RCEP.
• Phân tích kỹ thuật lập pháp quốc tế thông qua quy trình kiểm tra 3 bước của điều khoản ngoại lệ (mô phỏng GATT/GATS) và phân loại 4 phương thức quy định nghĩa vụ từ gián tiếp (quyền quản lý, CSR, tuân thủ luật sở tại) đến trực tiếp.
• Đúc kết các bài học kinh nghiệm từ các án lệ quốc tế lớn (Metalclad, SD Myers, Cortec Mining, Urbaser) trong việc xử lý tranh chấp liên quan đến bảo vệ môi trường và nhân quyền.
• Đóng góp hệ thống khuyến nghị thực tiễn cho cơ quan quản lý nhà nước Việt Nam về lộ trình 3 bước đàm phán điều ước quốc tế và 2 công cụ tranh tụng trọng tài (phản đối thẩm quyền và thực thi quyền phản tố).

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận tập trung chủ yếu vào việc phân tích các nghĩa vụ pháp lý công phát sinh từ các điều ước quốc tế về đầu tư, chưa đi sâu phân tích toàn diện các nghĩa vụ theo hợp đồng đầu tư tư nhân giữa Chính phủ và nhà đầu tư nước ngoài. Đồng thời, do các điều khoản CSR và nghĩa vụ trực tiếp trong các IIAs thế hệ mới của Việt Nam (như EVIPA) đang trong quá trình phê chuẩn và thực thi bước đầu, nguồn dữ liệu án lệ thực tế có sự tham gia của Việt Nam liên quan đến quyền phản tố còn hạn chế.

Hướng nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng vào việc đánh giá cơ chế chuyển hóa chi tiết các quy định CSR từ khuyến nghị thành nghĩa vụ pháp lý bắt buộc trong pháp luật đầu tư nội địa, cũng như xây dựng quy chế phối hợp liên ngành trong việc thu thập chứng cứ phục vụ yêu cầu phản tố tại các vụ kiện trọng tài quốc tế.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là tài liệu tham khảo chuyên khảo hữu ích cho sinh viên, học viên cao học, nghiên cứu sinh chuyên ngành Luật Thương mại Quốc tế, Luật Quốc tế và Kinh tế Đối ngoại trong việc tiếp cận các vấn đề lý luận hiện đại về tái cân bằng quan hệ Nhà nước - nhà đầu tư. Bên cạnh đó, nội dung phân tích điều khoản hiệp định và các khuyến nghị kỹ thuật lập pháp tại Chương 2 và Chương 3 có giá trị ứng dụng thực tiễn đối với các chuyên viên pháp lý, cán bộ đàm phán và cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Tư pháp, Bộ Công Thương) trong công tác rà soát, đàm phán và giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế.

Câu hỏi thường gặp

1. Các Hiệp định đầu tư quốc tế (IIAs) được phân loại thành những dạng chủ yếu nào trong nghiên cứu?
Các IIAs phổ biến gồm 3 loại: Hiệp định đầu tư song phương (BITs); Hiệp định có điều khoản về đầu tư (TIPs) như các FTA, EPA (tiêu biểu là CPTPP, RCEP, EVIPA); và Các hiệp định thuế quốc tế/Hiệp định tránh đánh thuế hai lần (DTT).

2. Quy trình kiểm tra 3 bước khi quốc gia áp dụng điều khoản ngoại lệ công cộng (mô phỏng Điều XX GATT) trong IIAs gồm những gì?
Quy trình gồm: Bước 1 - Xác định chính sách áp dụng có thuộc danh mục mục tiêu được bảo vệ hay không (như môi trường, sức khỏe, an ninh); Bước 2 - Đánh giá biện pháp áp dụng có thỏa mãn tiêu chí "cần thiết" hoặc "liên quan đến" mục tiêu chính sách đó hay không; Bước 3 - Kiểm tra biện pháp có đáp ứng phần mở đầu (chapeau) nhằm bảo đảm không tạo ra sự phân biệt đối xử tùy tiện, vô lý hoặc hạn chế thương mại trá hình.

3. Án lệ Cortec Mining v. Kenya mang lại bài học gì về việc thực thi nghĩa vụ tuân thủ pháp luật nước sở tại của nhà đầu tư?
Án lệ khẳng định rằng khi nhà đầu tư không thực hiện đúng các thủ tục bắt buộc của pháp luật nội địa (cụ thể là không đánh giá tác động môi trường), khoản đầu tư sẽ không được công nhận là hợp pháp để hưởng sự bảo hộ theo hiệp định, cho phép Hội đồng Trọng tài từ chối thẩm quyền giải quyết khiếu nại của nhà đầu tư.

4. Hiệp định CPTPP ghi nhận quyền phản tố của quốc gia tiếp nhận đầu tư và trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp (CSR) tại những điều khoản nào?
Quyền phản tố của quốc gia tiếp nhận đầu tư được quy định tại Điều 9.2 (cho phép bên bị kiện kiện ngược nguyên đơn liên quan đến cơ sở thực tế, pháp lý hoặc để giảm trừ nghĩa vụ), trong khi nghĩa vụ khuyến khích CSR được quy định tại Điều 9.17 thuộc Chương 9 về Đầu tư.

5. Tác giả đề xuất lộ trình 3 bước nào để xây dựng các điều khoản áp đặt trực tiếp nghĩa vụ lên nhà đầu tư trong các IIAs tương lai của Việt Nam?
Lộ trình gồm: (1) Quy định định nghĩa khoản đầu tư gắn liền với điều kiện tuân thủ pháp luật nước sở tại; (2) Xây dựng điều khoản CSR trực tiếp đối với nhà đầu tư; (3) Thiết kế các điều khoản áp đặt trực tiếp nghĩa vụ trong các lĩnh vực cụ thể (môi trường, lao động, chống hối lộ).

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Ngọc Minh Châu đã làm rõ sự cần thiết khách quan của việc tái cân bằng quyền và nghĩa vụ trong pháp luật đầu tư quốc tế nhằm phục vụ mục tiêu phát triển bền vững. Công trình phân tích sâu sắc các phương thức quy định nghĩa vụ nhà đầu tư từ ngoại lệ chính sách công, cam kết CSR đến các điều khoản áp đặt nghĩa vụ trực tiếp qua các án lệ quốc tế kinh điển. Đây là công trình nghiên cứu có giá trị lý luận và tính ứng dụng thực tiễn cao, cung cấp cơ sở khoa học cho Việt Nam trong việc rà soát mạng lưới IIAs và nâng cao năng lực phòng ngừa, giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu hoặc ngoại lệ của các điều khoản trong các IIAs. Tuy nhiên, khi phân tích, so sánh các phần nội dung này của các HAs thế hệ đầu và IIAs thế hệ mới, ta thấy rõ xu hướng ngày càng có sự mở rộng phạm vi nghĩa vụ nhà đầu tư. Điều này bắt nguồn từ một vài lý do cụ thẻ. Lý do trực tiếp Nguyên nhân trực tiếp của xu hướng đưa ra quy định về nghĩa vụ của nhà đầu tư vào các IIAs là do yêu cầu của pháp luật ở nhiều quốc gia phát triển như Hoa Kỳ, EU, Canada, New Zealand đối với các vấn đề về lợi ích công cộng.

Cụ thể, Đạo Luật Thúc Đây Thương Mại Bipartisan Hoa Kỳ (TPA) năm 2002 là một đạo luật của Quốc hội Hoa Kỳ đã đề cập đến việc phải đồng thời bảo vệ "mục tiêu thương mại" và "mục tiêu môi trường”. Điều này có nghĩa là các nhà đàm phán thương mại nên cân nhắc các tác động môi trường khi tham gia thỏa thuận ký kết hiệp dinh thuong mai (“.to ensure that trade and environmental policies are mutually supportive and to seek to protect and preserve the environment and enhance the international means of doing so, while optimizing the use of the world's resources”). Dao luat cing yéu cầu rằng 2! Cabo Verde— Hungary BIT (2019) Điều 3.1; Nhat Ban— Mozambique BIT (2013), Diéu 18 (d). ?? Canada — EU CETA (2016) Điều 8.9, Hiệp định đầu tư giữa Australia và Hong Kong (2019) Điều 18 (1) (a).

23 Cabo Verde — Hungary BIT (2019) Diéu 3.1; Canada — EU CETA (2016) Diéu 8.9; Sri Lanka — Singapore FTA (2018) Diéu 10. 19 các hiệp định quốc tế phải tuân thủ các tiêu chuẩn lao động và môi trường của pháp luật Hoa Kỳ. Ngoài ra, theo Hiệp định Lisbon (Lisbon Treaty) năm 2009 quy định về việc EU có thâm quyền đàm phán và ký kết IIAs, đưa ra hướng dẫn đối với việc đàm phán IIAs phải bao gồm các điều khoản về nghĩa vụ nhà đầu tư, bao gồm trách nhiệm đối với môi trường, lao động và nhân quyền. Trên thực tế, các quốc gia như Hoa Kỳ, EU, Canada, New Zealand là các quốc gia bị kiện ra trọng tài quốc tế nhiều nhất từ trước đến nay, trong khi cơ chế giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài và Nhà nước bằng phương thức trọng tài đầu tư quốc tế là cơ chế “một chiều”, tức chỉ có nhà đầu tư kiện Nhà nước nhằm mục đích bảo vệ các quyền lợi của mình trước các hành vi của Nhà nước, chứ không ngược lại.

Vì vậy, không có gì đáng ngạc nhiên khi các quốc gia này mong muốn đưa các quy định về nghĩa vụ nhà đầu tư vào hiệp định đầu tư quốc tế nhằm viện dẫn các quy định đó trong các yêu cầu phản tố chống lại nhà đầu tư. Lý do gián tiếp a. Bao vệ quyên và lợi ích chính đáng của quốc gia sé tại Như đã phân tích ở phần 1.1, IAs chính là nền tảng pháp lý nhằm điều chỉnh các hoạt động đầu tư xuyên biên giới. Hầu hết các IIAs thế hệ đầu đều được ra đời nhằm mục đích bảo vệ nhà đầu tư nước ngoài, bắt nguồn từ thông lệ trước đây của pháp luật đầu tư quốc tế là nó được ra đời từ việc mở rộng bảo hộ ngoại giao đối với người nước ngoài và hạn chế việc đối xử không công bằng đối với các nhà đầu tu?>.

Các chuyên gia trước đây vẫn thường quan niệm nhà đầu tư là bên yếu thế hơn nhiều, cần thiết được bảo vệ bằng các biện pháp ?* Điều 3 Hiệp dinh Lisbon (2009).Sornarajah (2017), The International Law on Foreign Investment, Cambridge University Press, tr. 20 chính đáng.