phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo, Phụ lục, Luận văn dự kiến gồm 3 chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở khoa học về năng lực công chức tƣ pháp- hộ tịch cấp xã Chƣơng 2: Thực trạng năng lực công chức tƣ pháp- hộ tịch cấp xã trên địa bàn thành phố Hà Nội Chƣơng 3: Quan điểm, mục tiêu và giải pháp nâng cao năng lực công chức tƣ pháp - hộ tịch cấp xã trên địa bàn thành phố Hà Nội thời gian tới 7 Chƣơng 1 CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ NĂNG LỰC CÔNG CHỨC TƢ PHÁP – HỘ TỊCH CẤP XÃ 1. Khái quát về chính quyền cấp xã và năng lực công chức tƣ pháp - hộ tịch cấp xã 1. Vị trí, vai trò, đặc điểm, chức năng nhiệm vụ của chính quyền cấp xã 1. Khái niệmchính quyền cấp xã Theo Khoản 1, Điều 110 Hiến pháp nƣớc Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013, các đơn vị hành chính của nƣớc Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam đƣợc phân định nhƣ sau: “Nƣớc chia thành tỉnh, thành phố trực thuộc trung ƣơng; Tỉnh chia thành huyện, thị xã và thành phố thuộc tỉnh; thành phố trực thuộc trung ƣơng chia thành quận, huyện, thị xã và đơn vị hành chính tƣơng đƣơng.
Huyện chia thành xã, thị trấn; thị xã và thành phố thuộc tỉnh chia thành phƣờng và xã; quận chia thành phƣờng. Đơn vị hành chính – kinh tế đặc biệt do Quốc hội thành lập”[37]. Nhƣ vậy, hệ thống hành chính ở nƣớc ta hiện nay gồm 4 cấp: cấp trung ƣơng và 3 cấp chính quyền địa phƣơng là cấp tỉnh (gồm tỉnh và thành phố trực thuộc trung ƣơng), cấp huyện (gồm huyện, thành phố thuộc tỉnh, quận và thị xã) và cấp xã (gồm xã, phƣờng, thị trấn). Cấp xã còn đƣợc gọi là cấp cơ sở trong hệ thống chính quyền vì đây là cấp thấp nhất trong hệ thống tổ chức hành chính, cấp gần dân nhất.
Cấp xã là tổ chức hành chính của một cộng đồng dân cƣ, đƣợc phân chia theo địa giới do pháp luật quy định, có bộ máy hành chính, có chức năng, nhiệm vụ và có đội ngũ cán bộ, công chức riêng. Chính quyền cấp xã là nơi hiện thực hóa ý tƣởng “dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra” một cách sâu sắc và rõ nét nhất. Chính quyền cấp xã là cầu nối giữa nhà nƣớc với các tổ chức và cá nhân trong xã, đại diện cho nhà 8 nƣớc, để thực thi quyền lực nhà nƣớc, triển khai, tổ chức thực hiện những chủ trƣơng, chính sách của Đảng và pháp luật của nhà nƣớc ở xã. Vị trí, vai trò cấp xã Thuật ngữ cấp xã đƣợc dùng để chỉ toàn bộ cấp đơn vị hành chính thấp nhất của Việt Nam, bao gồm ba loại hình cơ sở là: chính quyền phƣờng (đô thị) và chính quyền xã, thị trấn (nông thôn).
Trong hệ thống hành chính nhà nƣớc ta, chính quyền cấp xã có vị trí, vai trò rất quan trọng. - Chính quyền cấp xã là cầu nối trực tiếp giữa Nhà nƣớc, các tổ chức và nhân dân trên địa bàn. Xã, phƣờng, thị trấn là nơi tổ chức cuộc sống của cộng đồng dân cƣ. Đây là nơi tổ chức, vận động nhân dân thực hiện đƣờng lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nƣớc.
Chính quyền cấp xã đảm nhiệm vai trò là đối tƣợng thu thập và phản ánh trung thực tâm tƣ, nguyện vọng đó để giúp Đảng, Nhà nƣớc có hƣớng đề ra các chủ trƣơng, biện pháp tổ chức, quản lí phù hợp với thực tế đời sống nói chung và các đặc điểm đời sống của nhân dân vùng miền khác nhau nói riêng. Chính quyền cấp xã còn là nơi triển khai và tăng cƣờng chính sách đại đoàn kết dân tộc, tăng cƣờng dân chủ cơ sở, phát huy quyền làm chủ tập thể của nhân dân, tạo điều kiện khai thác mọi tiềm năng ở địa phƣơng để phát triển kinh tế - xã hội. - Chính quyền cấp xã là cấp hành chính gần dân nhất, phục vụ quyền, lợi ích của nhân dân. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng định: “Cấp xã là cấp gần dân nhất, là nền tảng của hành chính.
Cấp xã làm đƣợc thì mọi việc đều xong xuôi”. Là cấp thấp nhất của hệ thống cơ quan nhà nƣớc, chính quyền cấp xã là cơ quan nhà nƣớc sâu sát và nắm chắc tình hình dân cƣ nhất, là nơi thể hiện và phản ánh tâm tƣ, nguyện vọng, lợi ích của nhân dân địa phƣơng. Chính quyền cấp xã đƣợc tổ chức ra nhằm bảo đảm, bảo vệ và phục vụ quyền, lợi ích của nhân dân, công dân là đối tƣợng cơ bản để chính quyền phục vụ. Hoạt động của bộ máy chính quyền cấp xã phản ánh trung thực bản chất Nhà nƣớc “của dân, do dân và vì dân”.
9 - Chính quyền cấp xã chịu trách nhiệm trƣớc nhân dân địa phƣơng và cơ quan nhà nƣớc cấp trên. Chính quyền cấp xã đƣợc sử dụng con dấu có hình quốc huy, có ngân sách riêng, thay mặt Nhà nƣớc giao dịch với nhân dân địa phƣơng, thực hiện và đảm bảo thực hiện các chính sách, quy định pháp luật của Nhà nƣớc ở địa phƣơng, chăm lo mọi mặt đời sống của nhân dân, duy trì an ninh trật tự tại địa phƣơng. Là cơ quan hành chính nhà nƣớc ở địa phƣơng, Ủy ban nhân dân cấp xã có vai trò quan trọng trong việc quản lý hành chính nhà nƣớc trên các lĩnh vực của đời sống kinh tế - xã hội ở địa phƣơng mình. Ủy ban nhân dân vừa tuân thủNghị quyết của Hội đồng nhân dân theo trục ngang, vừa chịu trách nhiệm theo trục dọc của cơ quan nhà nƣớc cấp trên.
- Chính quyền cấp xã là nơi trực tiếp thực thi, kiểm nghiệm phản ánh hiệu lực, hiệu quả của hệ thống thể chế đƣờng lối, chính sách, pháp luật của Đảng và Nhà nƣớc. Chất lƣợng của hệ thống thể chế chính sách phụ thuộc phần lớn vào chất lƣợng hoạt động của chính quyền cấp xã đồng thời trực tiếp giải quyết nhiều nhất các mối quan hệ giữa Nhà nƣớc và công dân, tổ chức. Những hoạt động cụ thể, thiết thực hàng ngày, gắn liền với quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, tổ chức đều đƣợc thực hiện tại cấp xã. Các mối quan hệ hàng ngày phát sinh diễn ra từ khai sinh, khai tử, thay đổi tên họ, đăng ký kết hôn, công chứng, chứng thực, tranh chấp, mâu thuẫn nhỏ,… đều do chính quyền cấp xã giải quyết.
Bởi vậy, nếu chính quyền cấp xã làm việc có hiệu quả thì đƣờng lối, chính sách của Đảng và Nhà nƣớc sẽ dễ dàng đi vào cuộc sống, tạo ra sự phấn khởi, sự tin tƣởng của nhân dân vào Đảng và Nhà nƣớc. Ngƣợc lại, nếu chính quyền cấp xã không giải quyết tốt những thắc mắc, yêu cầu của nhân dân; các cán bộ, công chức cấp xã làm việc không tốt có thể sẽ gây ra những phản ứng tiêu cực của nhân dân đối với chính quyền nhà nƣớc, gây mất ổn định chính trị, mất trật tự an ninh trong cộng đồng dân cƣ. 10 Tóm lại, chính quyền cấp xã có một vị trí rất quan trọng, là cầu nối trực tiếp của hệ thống chính quyền nhà nƣớc với nhân dân, thực hiện hoạt động quản lý nhà nƣớc trên các lĩnh vực kinh tế, văn hóa, xã hội, an ninh trật tự, an toàn xã hội ở địa phƣơng theo thẩm quyền đƣợc phân cấp, đảm bảo cho các chủ trƣơng, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nƣớc đƣợc triển khai thực hiện trong cuộc sống. Đặc điểm chính quyền cấp xã Cấp xã là cấp thấp nhất trong bộ máy nhà nƣớc, là nơi hàng ngày gắn bó mật thiết với nhân dân.
Mọi chủ trƣơng, chính sách của Nhà nƣớc đều bắt nguồn từ đây và đƣợc triển khai đi vào đời sống. Một đặc trƣng nổi bật ở cấp xã là sự thống nhất quá trình lãnh đạo, quản lý với quá trình trực tiếp triển khai thực hiện trên thực tế đƣờng lối, chủ trƣơng của Đảng, chính sách và pháp luật của Nhà nƣớc. Ngoài ra, chính quyền cấp xã không chỉ đơn thuần là “cánh tay nối dài” của cơ quan nhà nƣớc cấp trên, mà còn đóng vai trò tƣơng đối độc lập do phải quản lý một địa bàn lãnh thổ nhất định với một số thôn/làng có truyền thống tự quản khá cao và chịu sự chế ƣớc của một số đặc điểm vùng, miền, đặc điểm tộc ngƣời, tôn giáo. Các hoạt động của chính quyền cấp xã chủ yếu mang tính thừa hành, thực thi, áp dụng trực tiếp các quy định của pháp luật tại địa phƣơng.
Sự phát triển về kinh tế, văn hóa, xã hội của các làng, xã là nơi biểu hiện rõ nhất tính hiệu quả của chủ trƣơng, chính sách do cấp trên đề ra. Do đó, cấp xã có đặc điểm là đơn vị hành chính lãnh thổ nhỏ nhất trong hệ thống bộ máy nhà nƣớc, xuất hiện từ rất lâu trong lịch sử, tiếp xúc trực tiếp với nhân dân, là chính quyền có tính tự quản, tính độc lập cao. Yếu tố quản lý của chính quyền cấp xã rất đặc biệt, bên cạnh việc bị chi phối bởi các thiết chế chính thức còn bị chi phối bởi các thiết chế phi chính thức trong đó có cả những quy định và thiết chế do chính những thành viên trong cộng đồng lập ra vô cùng phong phú và đa dạng. Điều đó đòi hỏi chính 11 quyền cấp xã phải vừa mềm dẻo, vừa linh hoạt trong giải quyết các mối quan hệ với ngƣời dân đảm bảo các yêu cầu hợp pháp, hợp lý, hợp tình.
Chức năng nhiệm vụ của chính quyền cấp xã Chính quyền địa phƣơng ở xã là cấp chính quyền địa phƣơng gồm có Hội đồng nhân dân xã và Ủy ban nhân dân xã. Nhiệm vụ của chính quyền cấp xã gồm: - Tổ chức và bảo đảm việc thi hành Hiến pháp và pháp luật trên địa bàn xã. - Quyết định những vấn đề của xã trong phạm vi đƣợc phân quyền, phân cấp theo quy định pháp luật. - Thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn do cơ quan hành chính nhà nƣớc cấp trên ủy quyền.
- Chịu trách nhiệm trƣớc chính quyền địa phƣơng cấp huyện về kết quả thực hiện các nhiệm vụ, quyền hạn của chính quyền địa phƣơng ở xã. - Quyết định và tổ chức thực hiện các biện pháp nhằm phát huy quyền làm chủ của nhân dân, huy động các nguồn lực xã hội để xây dựng và phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh trên địa bàn xã [39]. Khái niệm, đặc điểm, tiêu chuẩn, nhiệm vụ, vị trí vai trò của công chức tư pháp - hộ tịch cấpxã 1. Khái niệm công chức tư pháp - hộ tịch cấp xã Để hiểu đƣợc khái niệm công chức tƣ pháp – hộ tịch cấp xã, trƣớc hết cần làm rõ khái niệm công chức, công chức cấp xã.