CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ CHẤT LƯỢNG DỊCH VỤ KHÁCH HÀNG TRONG LĨNH VỰC NGÂN HÀNG Chương này nhằm đưa ra cơ sở lý luận về một số khái niệm như dịch vụ, chất lượng dịch vụ, các mô hình nhằm đo lường chất lượng dịch vụ trong lĩnh vực ngân hàng. Những cơ sở lý luận này đóng vai trò quan trọng vì nó chính là kiến thức nền tảng để phân tích thực trạng chất lượng dịch vụ khách hàng và đưa ra giải pháp nhằm khắc phục những hạn chế yếu kém phục vụ cho đề tài ở những chương sau.1 KHÁI QUÁT VỀ DỊCH VỤ 1.1 Khái niệm về dịch vụ Khái niệm về dịch vụ tương đối phổ biến trong lĩnh vực kinh doanh và marketing. Chúng ta có thể kể đến một số khái niệm cơ bản như sau: “Dịch vụ trong kinh tế học, được hiểu là những thứ tương tự như hàng hóa nhưng là phi vật chất. Có những sản phẩm thiên về sản phẩm hữu hình và những sản phẩm thiên hẳn về sản phẩm dịch vụ, tuy nhiên đa số là những sản phẩm nằm trong khoảng giữa sản phẩm hàng hóa – dịch vụ.” (Từ điển bách khoa toàn thư mở Wikipedia) Theo từ điển tiếng Việt: “Dịch vụ là công việc phục vụ trực tiếp cho những nhu cầu nhất định của số đông, có tổ chức và được trả công.” (NXB Đà Nẵng, 2004, trang 256) Theo Philip Kotler (2003, trang 522): “Dịch vụ là mọi hành động và kết quả mà một bên có thể cung cấp cho bên kia và chủ yếu là vô hình và không dẫn đến quyền sở hữu một cái gì đó.
Sản phẩm của nó có thể có hay không gắn liền với một sản phẩm vật chất.2 Các đặc điểm cơ bản của dịch vụ Dịch vụ có các đặc trưng cơ bản khi phân biệt với hàng hóa. Theo giáo trình quản trị marketing dịch vụ của tiến sĩ Nguyễn Thượng Thái (2007), các đặc điểm cơ bản của dịch vụ chính là tính vô hình, tính không tách rời giữa cung cấp và tiêu dùng sản phẩm, tính không đồng đều về chất lượng, tính không dự trữ được và tính không chuyển quyền sở hữu được. 6 Tính vô hình Khác với sản phẩm là hàng hóa thông thường có kích thước, hình dáng, màu sắc, mùi vị… sản phẩm dịch vụ mang tính vô hình, làm cho khách hàng trước khi quyết định sử dụng dịch vụ không thể biết chắc chắn, cũng không thể cảm nhận được chính xác về chất lượng sẽ được nhận. Ví dụ như một người khách hàng đến tiệm làm tóc để nhuộm một màu tóc mới, mặc dù thông qua bảng màu và hình mẫu, nhưng cũng vẫn không thể chắc chắn hoàn toàn được rằng màu sắc của mái tóc mới sau khi được nhuộm có giống với màu mà khách hàng đã lựa chọn trước đó hay không, cũng như không thể phán đoán trước khi quyết định sử dụng dịch vụ là kiểu tóc mới sẽ phù hợp với gương mặt của mình hay không.
Đó chính là tính vô hình của dịch vụ. Ảnh hưởng của tính vô hình đến khách hàng o Khách hàng khó hình dung ra sản phẩm mà dịch vụ mang lại. o Khách hàng khó có thể thử sản phẩm dịch vụ trước khi mua. o Khách hàng khó đánh giá được chất lượng của dịch vụ, vì không có tiêu chuẩn rõ ràng để đánh giá, có thể dẫn đến tình trạng “chín người mười ý”.
o Vì khó có thể hình dung ra sản phẩm của dịch vụ, nên khách hàng thường có xu hướng đi tìm kiếm sự tư vấn của người quen, người bán hàng hoặc chuyên gia. o Khách hàng thường sẽ chọn lựa nhà cung cấp dịch vụ có uy tín, có thương hiệu, hoặc lựa chọn thông qua giá cả để đánh giá chất lượng dịch vụ. Tính không tách rời giữa cung cấp và tiêu dùng dịch vụ Khác với sản phẩm hàng hóa, sau khi quy trình sản xuất và cung ứng đã hoàn thành, thành phẩm được phân phối ra thị trường để người có nhu cầu mua về tiêu thụ. Quá trình cung cấp và tiêu dùng sản phẩm diễn ra có thể ở các thời điểm khác nhau.
Tuy nhiên, đối với hàng hóa dịch vụ, hai quá trình này nhất định phải diễn ra đồng thời. Người cung cấp dịch vụ và người tiêu dùng dịch vụ phải tiếp xúc với nhau tại các thời điểm và thời gian phù hợp cho cả hai. Ví dụ như một người bác sĩ không thể cung cấp 7 dịch vụ khám chữa bệnh cho bệnh nhân mà không đồng thời có bệnh nhân ở đó, bởi vì bệnh nhân cũng có tham gia vào quá trình tạo ra sản phẩm dịch vụ. Đó chính là tính không tách rời giữa cung cấp và tiêu dùng dịch vụ.
Ảnh hưởng của tính không tách rời giữa sản xuất và tiêu dùng dịch vụ đến khách hàng o Khách hàng phải có mặt tại thời điểm cung cấp dịch vụ. o Khách hàng phải có mặt tại nơi cung cấp dịch vụ. o Chất lượng dịch vụ chịu ảnh hưởng lớn từ thái độ của người cung cấp dịch vụ và môi trường xung quanh. Tính không đồng đều về chất lượng Đối với sản phẩm hàng hóa, thành phẩm được tạo ra có thể đã qua một quy trình chuẩn mực và khép kín, nên chất lượng đầu ra khá đồng đều.
Còn về sản phẩm dịch vụ, rất khó để nhà cung cấp có thể tạo ra một quy trình đồng bộ theo tiêu chuẩn thống nhất như vậy được. Mặt khác, đánh giá về chất lượng dịch vụ đa phần là khác nhau do cảm nhận khác nhau từ phía khách hàng, trong đó cũng có chịu sự ảnh hưởng từ thái độ và đánh giá chủ quan của người nhận dịch vụ đối với người cung cấp sản phẩm. Ví dụ như một nhân viên tư vấn dịch vụ vào buổi sáng sẽ có thể có thái độ và tinh thần làm việc cao hơn so với tư vấn dịch vụ vào buổi chiều tối. Đó chính là tính không đồng đều về chất lượng của dịch vụ.
Ảnh hưởng của tính không đồng đều về chất lượng đối với khách hàng o Khách hàng không thể đảm bảo chắc chắn rằng mình sẽ được cung cấp dịch vụ với chất lượng đảm bảo như nhau. o Chất lượng dịch vụ cũng chịu ảnh hưởng lớn từ thái độ của người cung cấp sản phẩm và tác động của môi trường xung quanh. Tính không dự trữ được Khác với một nhà cung cấp sản phẩm hàng hóa, khi thành phẩm sản xuất ra nhiều mà chưa bán được hết trong một thời gian có thể được bảo quản để bán vào một giai 8 đoạn khác, riêng sản phẩm dịch vụ, do tính không thể tách rời giữa sản xuất và tiêu dùng sản phẩm nên không thể dự trữ được. Ví dụ như một hãng máy bay đã lên lịch trình cho chuyến bay nhưng đến thời gian đó, hãng hàng không vẫn chưa bán được hết số vé thì chuyến bay vẫn phải khởi hành.
Tính không chuyển quyền sở hữu được Khi mua một hàng hóa, khách hàng có thể bán lại hoặc chuyển quyền sở hữu cho người khác nếu như không còn nhu cầu sử dụng. Riêng đối với sản phẩm dịch vụ, người cung cấp sẽ không chuyển quyền sở hữu sản phẩm dịch vụ đó cho người mua, còn người mua dịch vụ chỉ có thể nhận quyền lợi và được hưởng quyền lợi của mình trong một khoảng thời gian nhất định như đã cam kết mà thôi. Ví dụ như một khách hàng mua một vé xem phim tại rạp chiếu phim, khách hàng chỉ được nhận quyền lợi được xem bộ phim đang chiếu trong rạp đó chứ vé xem phim này không nói lên được quyền sở hữu của rạp phim hay bộ phim đang chiếu. Đó là tính không chuyển quyền sở hữu của sản phẩm dịch vụ.2 KHÁI QUÁT VỀ CHẤT LƯỢNG DỊCH VỤ 1.1 Khái niệm về chất lượng dịch vụ Đã có rất nhiều nhà nghiên cứu đã cố gắng đưa ra những định nghĩa và khái niệm về chất lượng dịch vụ.
Điển hình như Gronroos (1984) trích trong Nguyễn Thành Công (2015) cho rằng chất lượng dịch vụ được đánh giá trên cả hai khía cạnh là chất lượng kỹ thuật (hay năng suất) và chất lượng chức năng (hay quy trình). Trong mô hình của ông, chất lượng kỹ thuật được hiểu như là những gì được phục vụ, còn chất lượng chức năng được hiểu rằng chúng đã được phục vụ như thế nào. Lehtinen (1982) trích trong Nguyễn Thành Công (2015) đã đưa ra một thang đo chung về chất lượng dịch vụ gồm có ba thành phần: “sự tương tác”, “phương tiện vật chất” và “yếu tố tập thể”. Đối với nhà nghiên cứu bậc thầy là Parasuraman, cùng với những cộng sự của mình, ông đã có những đóng góp rất lớn về khái niệm, phương pháp đo lường chất 9 lượng dịch vụ.
Theo ông, chất lượng dịch vụ được xem như khoảng cách giữa mong đợi về dịch vụ và nhận thức của khách hàng khi sử dụng dịch vụ (Parasuraman, Zeithaml và Berry (1985, 1988)). Ông cho rằng để dự đoán được khách hàng thì tốt nhất là nên nhận dạng và thấu hiểu những mong đợi của họ, từ đó mới tạo nên một chiến lược chất lượng dịch vụ hiệu quả. Đây có thể được xem như là một khái niệm tổng quát nhất, bao hàm được ý nghĩa của chất lượng dịch vụ khách hàng, biết đứng trên quan điểm của khách hàng và lấy khách hàng làm trọng tâm. Mô hình xây dựng và kiểm định thang đo các thành phần của chất lượng dịch vụ được kết hợp giữa nghiên cứu định tính và nghiên cứu định lượng do Parasuraman & ctg (1985) đóng góp đã giúp ích rất lớn trong vấn đề nâng cao sự hài lòng về chất lượng dịch vụ khách hàng, góp phần đáng kể làm gia tăng tính cạnh tranh của doanh nghiệp.2 Đặc điểm của chất lượng dịch vụ Chất lượng dịch vụ cũng có những đặc điểm riêng của nó.
Theo giáo trình quản trị marketing dịch vụ của tiến sĩ Nguyễn Thượng Thái (2007), chất lượng dịch vụ gồm có năm đặc điểm, đó là tính vượt trội, tính đặc trưng, tính cung ứng, tính thỏa mãn nhu cầu và tính tạo ra giá trị. Tính vượt trội Dịch vụ có chất lượng đối với khách hàng là dịch vụ thể hiện được tính vượt trội của mình so với các dịch vụ của đối thủ, làm tăng được tính cạnh tranh cho doanh nghiệp. Đánh giá tính vượt trội của chất lượng dịch vụ chịu ảnh hưởng lớn từ sự cảm nhận của khách hàng. Tính đặc trưng Chất lượng dịch vụ là tổng thể nhiều mặt cốt lõi kết tinh trong sản phẩm dịch vụ và tạo nên tính đặc trưng cho sản phẩm dịch vụ.
Sản phẩm dịch vụ có chất lượng cao sẽ hàm chứa nhiều đặc tính vượt trội hơn so với sản phẩm dịch vụ có chất lượng thấp.