CHƯƠNG 1 Cơ SỞ LÝ THUYẾT VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN cứu Chương này sẽ trình bày các tài liệu, các nghiêu cứu trong và ngoài nước về các yếu tố của sự hài lòng và ảnh hưởng của các yếu tố này đến sự hài lòng trong công việc của nhân viên. Qua đó xác định các yếu tố ảnh hưởng đến sự hài lòng trong công việc của nhân viên để phù hợp với mục tiêu nghiên cứu của tác giả.1 Sự hài lòng của người lao động 1.1 Nhu cẩu và sự hài lòng Sự hài lòng là kết quả của nhu cầu (Nhu cầu là đòi hỏi, mong muốn, nguyện vọng của con người về vật chất và tinh thần để tồn tại và phát triển). Theo Kotler (2001), nhu cầu là trạng thái hay cảm giác thiếu hụt cần được đáp ứng được hài lòng do sự động viên mang lại. Sự hài lòng là một thái độ hoặc trạng thái nội bộ gắn liền với cảm giác cá nhân về thành tích công việc của họ (Mullins, 2007).
Sự hài lòng nói chung được công nhận là một cấu trúc đa hướng các cảm xúc của người lao động về các yếu tốliên quan đến công việc. Nó bao gồm các khái cạnh cụ thể liên quan như: tiền lương, thăng tiến, điều kiện làm việc, lãnh đạo, mối quan hệ đồng nghiệp. người lao động hài lòng hơn khi họ cảm thấy được khen thưởng được công bằng theo mức đóng góp của họ (Al-Zu’bi, 2010). Brislin và cộng sự (2005) cho rằng đối với người lao động, cảm giác đạt thành tựu với sự công nhận nghề nghiệp, lương và giá trị công bằng là rất quan trọng.
Nhưng không phải tối đa hóa mọi yếu tố động viên của tổ chức đều có tác động tích cực đến sự hài lòng.2 Một so khái niệm về sự hài lòng trong công việc Tại Việt Nam nói riêng và trên thế giới nói chung đã có khá nhiều các công trình nghiên cứu khác nhau về sự hài lòng và các yếu tố ảnh hưởng đến sự hài lòng của người lao động tại nơi làm việc. 7 Theo Crossman và Abou-Zaki (2003), sự hài lòng công việc là một phản ứng cảm xúc của một cá nhân đối vói khía cạnh công việc của mình. Sự hài lòng trong công việc của nhân viên là tâm trạng, cảm xúc hài lòng với công việc của họ; là thái độ về công việc được thể hiện bằng cảm nhận, niềm tin và hành vi của người lao động; là thái độ ảnh hưởng và ghi nhận của người lao động về các khía cạnh khác nhau trong công việc như bản chất công việc, co hội đào tạo và thăng tiến, lãnh đạo, đồng nghiệp, tiền lương. Hay nói cách khác, sự hài lòng trong công việc là sự đánh giá của người lao động đối với các vấn đề liên quan đến việc thực hiện công việc của họ, tính chất của việc đánh giá này phụ thuộc vào cảm nhận của người lao động.
Theo Kreitner và Kinicki (2007), sự hài lòng công việc chủ yếu phản ánh mức độ yêu thích công việc của mình, đó chính là tình cảm hay cảm xúc của nhân viên đối với công việc của họ. Sự hài lòng trong công việc là một cảm giác thỏa mãn với công việc được giao phù hợp với khả năng, năng lực của nhân viên, là những gì mà họ mong đợi, mong muốn đạt được. Các nghiên cứu khác nhau đã cho thấy nhiều yếu tố ảnh hưởng đến sự hài lòng trong công việc. Theo Jolodar và cộng sự (2012), sự hài lòng đối với công việc được định nghĩa là mức độ mà người lao động hài lòng hoặc không hài lòng đối với công việc của họ.
Ngoài ra, Demirtas (2010) định nghĩa sự hài lòng đối với công việc như một cảm xúc tích cực, là kết quả đánh giá đối với trải nghiệm công việc của người lao động bằng cách so sánh giữa những gì họ mong đợi từ công việc của mình và những gì họ thực sự nhận được từ nó. Theo Kasemsap (2013) hài lòng trong công việc là mức độ của trạng thái cảm xúc của người lao động bắt nguồn từ sự so sánh kết quả thu được với những kỳ vọng của họ, người lao động hài lòng đối với công việc sẽ tác động tích cực đến công việc. Thái độ tích cực và thuận lợi đối với công việc cho thấy sự hài lòng cao trong công việc. Thái độ tiêu cực và bất lợi đối với công việc cho thấy sự không hài lòng trong công việc (Armstrong, 2011).
Sự hài lòng trong công việc của nhân viên được thể 8 hiện qua sự cống hiến, cam kết và trung thành với tổ chức và là những gì mà họ mong đợi, mong muốn nhận được từ tổ chức. Tóm lại, sự hài lòng của nhân viên là mức độ cảm xúc hay thái độ tích cực của họ đối với công việc. Tức là khi nhân viên nói rằng họ hài lòng với công việc có nghĩa là họ thật sự yêu thích và đánh giá tốt công việc mà họ đang đảm nhận.2 Tổng quan các nghiên cứu về sự hài lòng của nhân viên 1.1 Mô hình nghiên cứu của Crossman & Abou-Zaki (2003) Nghiên cứu sự hài lòng trong công việc và hiệu suất làm việc của nhân viên Ngân hàng tại Lebanon. Tác giả đã sử dụng các chỉ số mô tả công việc (Job Descriptive Index (JDI)) (Guberan et al., 1969) để đánh giá mức độ hài lòng trong công việc của nhân viên.
Tác giả đã lấy mẫu gồm 202 nhân viên từ chín ngân hàng thư ong mại tại Lebanon. Tác giả đã khảo sát sự hài lòng ở 5 khía cạnh thỏa mãn trong công việc đó là: Bản chất công việc; Co hội thăng tiến; Tiền lưong; Lãnh đạo; Đồng nghiệp. Kết quả nghiên cứu cho thấy nhân viên Ngân hàng tại Lebanon hài lòng nhất vói đồng nghiệp của họ là trên hết, tiếp theo là hài lòng vói lãnh đạo của họ, nhưng họ cũng ít hài lòng với bản chất công việc, cơ hội thăng tiến và lương. Ngoài ra, các đặc tính cá nhân: giới tính, trình độ, độ tuổi, thâm niên, mức thu nhập cũng không ảnh hưởng đáng kể đến sự hài lòng trong công việc.
Kết quả nghiên cứu cho thấy 05 yếu tố có ảnh hưởng đến sự hài lòng trong công việc của nhân viên ngân hàng là: (1) Bản chất công việc; (2) Cơ hội thăng tiến; (3) Tiền lương; (4) Lãnh đạo; (5) Đồng nghiệp. 9 Bản chat công việc Hình 1.1 Mô hình nghiên cứu của Crossman & Abou-Zaki (2003) Nguồn: (Crossman & Abou-Zaki, 2003) 1.2 Mô hình nghiên cứu của Jassem Abdulla, Ramdane Djebarni và Kamel Mellahi (2010) Nghiên cứu các yếu tố quyết định đến sự hài lòng trong việc của cảnh sát Dubai. Kết quả nghiên cứu cho thấy có 11 yếu tố ảnh hưởng đến sự hài lòng trong công việc của nhân viên: tiền lương, bản chất công việc, tự chủ trong công việc, chính sách của tổ chức, lãnh đạo, đồng nghiệp, thăng tiến, thẩm định hiệu suất, chính sách phát tnển nghề nghiệp, căng thẳng, truyền thông. Mô hình nghiên cứu của Jassem Abdulla, Ramdane Djebami và Kamel Mellahi (2010) Nguồn: Abdulỉa và cộng sự (2011) 1.3 Nghiên cứu của Gagandeep Kaur (2015) Nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến sự hài lòng trong công việc của nhân viên ngân hàng tại Ân Độ.
Tác giả đã lấy số liệu khảo sát gồm 380 nhân viên ngân hàng tại Ân Độ. Kết quả nghiên cứu cho thấy có 04 yếu tố ảnh hưởng đến sự hài lòng trong công việc của nhân viên:lãnh đạo, đồng nghiệp, chấp nhận nhân viên, phân bổ công việc. Mô hình nghiên cứu của Gagandeep Kaur (2015) Nguồn: Kaur (2015) 1.4 Nghiên cứu của Phan Thị Minh Lý (2011) Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến sự hài lòng về công việc của nhân viên trong các ngân hàng thưong mại trên địa bàn tỉnh Thừa Thiên Huế. Tác giả phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến sự hài lòng về công việc của nhân viên trong các ngân hàng thưong mại dựa trên số liệu khảo sát 200 nhân viên trong toàn bộ 20 ngân hàng thưong mại đang hoạt động trên địa bàn tỉnh Thừa Thiên Huế.Kết quả nghiên cứu đã chỉ ra 06 nhân tố ảnh hưởng đến sự hài lòng trong công việc của nhân viên, gồm: 12 Chế độ tiền lương; Chế độ đẩi ngộ; Áp lực công việc và nhân tố lãnh đạo; Đào tạo; Thăng tiến; Quan hệ đối xử và điều kiện làm việc.
Mô hình nghiên cứu của Phan Thị Minh Lý (2011) Nguồn: Lý (2011) 1.5 Mô hình nghiên cứu của Lê Thị Nương (2018) Nghiên cứu sự hài lòng của nhân viên Ngân hàng Đầu tư và Phát triển Việt Nam - BIDV Chi nhánh Thanh Hóa. Tác giả xác định các nhân tố ảnh hưởng đến sự hài lòng của nhân viên ngân hàng BIDV Chi nhánh Thanh Hóa và kiểm định mức độ tác động của các nhân tố này lên đối tượng nghiên cứu. Tác giả sử dụng số liệu điều tra sơ cấp bằng bảng câu hỏi được phát ra cho 150 nhân viên của BIDV Chi nhánh Thanh Hóa.ết quả nghiên cứu đẵ chỉ ra 05 nhân tố ảnh hưởng đến sự hài lòng của nhân viên, gồm: Lãnh đạo, đồng nghiệp, công việc, lương và điều kiện làm việc. Mô hình nghiên cứu của Lê Thị Nương (2018) Nguồn: Nương (2018) Như vậy, có rất nhiều nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng đến sự hài lòng của nhân viên và mức độ tác động của các yếu tố này.
Sự hài lòng trong công việc không phải độc lập trong tất cả các khía cạnh của công việc mà sự hài lòng đó ở một khía cạnh công việc nào đó cũng có thể dẫn đến sự hài lòng ở một khía cạnh khác của công việc (Crossman & Abou-Zaki, 2003). Sau đây là bảng tổng hợp các nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng đến sự hài lòng trong công việc: 14 Bảng 1.1 Tổng hợp các nhân tố đo lường sự hài lòng trong công việc Các tác giả Tác Crossman & Jassem Gagandeep Phan Lê Thị giả Các thành phần Abou-Zaki Abdulla, Kaur (2015) Thị Nưomg đề thang đo (2003) Ramdane Minh (2018) xuất Djebami và Lý Kamel (2011) Mellahi (2010) Đánh giá công X việc Bản chất công X X X X X việc Đào tạo, thăng X X X X tiến Lãnh đạo X X X X X X Đồng nghiệp X X X X X X Tiền lương X X X X X Phúc lợi Môi trường làm X X việc Công việc an toàn Tự chủ công việc X Chính sách Công X X ty Căng thẳng X Truyền thông X Chính sách phát X X triển nghề nghiệp \ 9 Nguôn: Tác giả tông hợp Điểm qua các nghiên cứu về sự thỏa mãn công việc ỏ các lĩnh vực cũng như ỏ các quốc gia khác nhau, ta có thể thấy chỉ số mô tả công việc JDI đã được các nhà nghiên cứu sử dụng khá phổ biến trong việc tìm hiểu mức độ thỏa mãn công việc của nhân viên ở các lĩnh vực, quốc gia khác nhau.