Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ HOẠT ĐỘNG ĐIỀU TRA TỘI PHẠM TRẬT TƢ̣ XÃ HỘI CỦA CƠ QUAN ĐIỀU TRA TRONG CÔNG AN NHÂN DÂN 1. Khái niệm, đặc điểm, thẩ m quyề n điều tra đố i với các tô ̣i pha ̣m về trâ ̣t tƣ ̣ xã hô ̣i của cơ quan điề u tra trong công an nhân dân 1. Khái niệm Mă ̣c dù hoa ̣t đô ̣ng điề u tra đã đươ ̣c các cơ quan tiế n hành tố tu ̣ng thực hiê ̣n thường xuyên trong công tá c khám p há, phát hiện và đấu tran h phòng chố ng tô ̣i phạm nhưng hiện nay vẫn chưa có m ột khái niệm pháp lý về điề u tra thể hiê ̣n trong Bô ̣ luâ ̣t Tố tu ̣ng hiǹ h sự cũng như các văn bản hướng dẫn thi hành. Trong khoa ho ̣c pháp lý Viê ̣t Nam có các quan điể m về điề u tra và hoạt động điề u tra, mỗi một quan điểm thể hiện ở các góc độ khác nhau nên khi tìm hiể u các quy đinh ̣ về điề u tra trong luâ ̣t Tố tung hin ̀ h sự Viê ̣ t Nam, và dưới góc độ nghiên cứu hoa ̣t đô ̣ng điề u t ra có thể thấy cách hiểu phổ biến ở nước ta hiện nay cho rằng điề u tra là hoa ̣t đô ̣ng của cơ quan điề u tra tr ong điề u tra vu ̣ án hin ̀ h sự.
Trong cuố n “ Tìm hiểu luật Tố tụng hình sự” cũng đã giải thích: Điề u tra là mô ̣t giai đoa ̣n của quá trình tố tu ̣ng hình sự, trong đó cơ quan điề u tra áp du ̣ng các biê ̣n pháp do luâ ̣t tố tu ̣ng hin ̀ h sự quy đinh ̣ để xác định tội phạm và người thực hiện hành vi phạm tội , viê ̣n kiể m sát kiể m sát hoa ̣t đô ̣ng điề u tra, quyế t đinh ̣ truy tố bi ̣can làm cơ sở cho viê ̣c xét xử của tòa án [15]. Hoă ̣c: Điều tra vụ án hình sự là một giai đoạn tố tụng hình sự, trong giai đoạn này cơ quan điều tra áp dụng mọi biện pháp do Bộ luật tố tụng hình sự quy định để xác định tội phạm và người phạm tội [46]. Xét về mặt bản chất hoạt động điều tra là hoạt động nhận thức , và ph ải có quá trình nhận thức, là phương thức hoạt động của chủ thể nhằm cảm thụ , tiế p nhâ ̣n và phản ánh những thông tin c hứa đựng dấ u vế t tô ̣i pha ̣m. Nhưng để hiể u rõ về cơ 7 z chế điề u tra và hoa ̣t đô ̣ng nhâ ̣n thức chuyể n hóa thàn h chứng cứ thì phải nghiên cứu xuấ t phát từ mố i quan hê ̣ khách thể nhâ ̣n thức và phương pháp nhâ ̣n thức.
Cho nên quá trình thu thập chứng cứ chứng minh những tình tiết vụ án phải xuất phát từ sự thâ ̣t khách quan không phải dựa vào ý chí chủ quan để phán đoán , suy diễn và từ đó tránh những oan sai khi tìm ra sự thật khách quan. Mă ̣t khác , khách thể trong hoạt đô ̣ng điề u tra là dấ u vế t tô ̣i pha ̣m , trong đó thuô ̣c tính truyề n tải tín hiê ̣u thông tin là thuô ̣c tiń h đươ ̣c coi là quan tro ̣ng nhấ t. Trong giới ha ̣n luâ ̣n văn nghiên cứu về hoa ̣t đô ̣ng điề u tra của cơ quan điề u tra trong công an nhân dân thì hoạt động điều tra đươ ̣c hiể u là hoạt động tố tụng nhằm phát hiện , thu thập, củng cố, ghi nhận, thu giữ những thông tin của vụ án bằ ng cách áp dụng các biê ̣n pháp do luật tố tụng hình sự quy đi ̣nh nhằ m sử dụng làm chứng cứ chứng minh các tình tiế t của vụ án từ đó xác đi ̣nh tội phạm và người phạm tội. Thông qua khái niệm về trật tự xã hội “là khái niệm chỉ sự hoạt động ổn định hài hòa của các thành phần xã hội trong cơ cấu xã hội; trật tự xã hội nhằm duy trì sự phát triển xã hội và cơ chế bảo đảm tính trật tự xã hội là các thiết chế xã hội…” [58].
Qua những phân tích có thể nhận định rằng: Tội phạm về trật tự xã hội là tội phạm xâm phạm đến hoạt động ổn định, hài hòa của các thành phần xã hội trong cơ cấu xã hội, xâm phạm tính tổ chức của đời sống xã hội, tính chuẩn mực của các hành động xã hội, sự mất ổn định trong hệ thống xã hội, những hành vi đó được quy định trong pháp luật được xem là tội phạm. Theo quan điểm của tác giả Hoạt động điều tra tội phạm trật tự xã hội là hoạt động tố tụng nhằm phát hiện , thu thập, củng cố, ghi nhận , thu giữ những thông tin của v ụ án về tội phạm trật tự xã hội (được quy định tại chương XII, XIII, XIV, XV, XIX, XX, XXII của Bộ luật Hình sự 1999) bằ ng cách áp dụng các biê ̣n pháp do luật tố tụng hình sự quy đi ̣nh nhằ m sử dụng làm chứng cứ chứng minh các tình tiế t của vụ án từ đó xác đi ̣nh tộ i phạm và người phạm tội. Hoạt động điều tra bắ t đầ u khi có sự kiê ̣n , vụ việc có tính hình sự hay khi xuấ t hiê ̣n dấ u vế t pha ̣m tô ̣i và kế t thúc điề u tra khi cơ quan hoàn thành điề u tra , kế t luâ ̣n điề u tra đề nghi viê ̣ ̣n kiể m sát truy tố hoặc vụ án bị đ ình chỉ điều tra. Thông 8 z thường hoa ̣t đô ̣ng điề u tra do cơ quan điề u tra tiế n hành , chỉ trừ trường hợp do viện kiể m sát hoă ̣c cơ quan khác đươ ̣c giao nhiê ̣m vu ̣ tiế n hành mô ̣t số hoa ̣t đô ̣ng điề u tra như Bô ̣ đô ̣i biên phòng, Kiể m lâm, Hải quan, lực lươ ̣ng cảnh sát biể n… Cho nên cơ quan điề u tra đóng mô ̣t vai trò hế t sức quan tro ̣ng trong hê ̣ thố ng các cơ quan tiế n hành tố tụng do BLHS quy đinh ̣ , là mắ t xích quan tro ̣ng trong quá trì nh giải quyế t vụ án hình sự.
Những sai lầ m , thiế u sót nế u mắ c phải trong hoa ̣t đô ̣ng điề u tra sẽ gây ảnh hưởng nghiêm tro ̣ng , thâ ̣m chí làm sai lê ̣ch sự thâ ̣t khách quan của vu ̣ án , dẫn đế n những kế t luâ ̣n chủ quan , phiế m diê ̣n gây khó khăn cho giai đoa ̣n truy tố , xét xử. Như vâ ̣y, có thể nói rằng hoạt động điều tra có một ý nghĩa đặc biệt trong quá trình khám phá, điề u tra và phòng chố ng tô ̣i pha ̣m. Đặc điểm điều tra tội phạm về trật tự xã hội của cơ quan điều tra trong Công an Nhân dân Cũng như điều tra các nhóm tội phạm khác , nhiê ̣m vu ̣ điề u tra của lực lươ ̣ng cảnh sát điều tra tội phạm về trâ ̣t tự xã hô ̣i trong C ông an Nhân dân là nhanh chóng khám phá từng vụ á n xảy ra , xác định người thực hiện tội phạm ; xác định nguyên nhân, điề u kiê ̣n pha ̣m tô ̣i để đề xuấ t biê ̣n pháp khắ c phu ̣c , ngăn ngừa không để vụ án tương tự xảy ra. Thực hiê ̣n những nhiê ̣m vu ̣ đă ̣t ra thì mới đảm bảo đươ ̣c hiê ̣u quả của hoạt động điều tra.
Bên ca ̣nh những điể m chung của điề u tra tô ̣i pha ̣m thì điề u tra tô ̣i pha ̣m về trâ ̣t tự xã hô ̣i của cơ quan điề u tra trong Công an Nhân dân cũng có những đặc điểm sau: 1. Đối tượng điều tra tội phạ m về trật tự xã hội của cơ quan điề u tra trong Công an Nhân dân phong phú hơn so với các nhóm tội phạm khác. So với đố i tươ ̣ng điề u tra các nhóm tô ̣i pha ̣m khác như tô ̣i pha ̣m ma túy , tô ̣i phạm về quản lý kinh tế và chức vụ c ủa lực lượng cảnh sát điều tra trong công an nhân dân thì điề u tra về tô ̣i pha ̣m trâ ̣t tự xã hô ̣i phong phú hơn về đố i tươ ̣ng điề u tra. Từ những quy đinh ̣ về thẩ m quyề n điề u tra tô ̣i pha ̣m v ề trâ ̣t tự xã hô ̣i ta ̣i chương XII, XIII, XIV, XV, XIX, XX, XXII phầ n các tô ̣i pha ̣m của BLHS năm 1999 thì có thể thấ y rằ ng đă ̣c điể m pha ̣m tô ̣i của các tô ̣i pha ̣m này rấ t đa da ̣ng , phong phú.
Tính đa da ̣ng đươ ̣c thể hiê ̣n ở thành phầ n đ ối tượng điều tra, đô ̣ng cơ, mục đích của hành vi phạm tội cũng như các đặc điểm tâm lý. Thành phần đối tượng điều tra rất đa 9 z dạng bao gồm các thành phần xã hội khác nhau về dân tộc , giới tính, đô ̣ tuổ i , trình đô ̣ ho ̣c vấ n , hoàn cảnh kinh tế ,… Mô ̣t số đă ̣c điể m riêng khác , ví dụ như tội phạm về xâm pha ̣m sở hữu thì đố i tươ ̣ng nam giới nhiề u hơn nữ giới , thông thường sẽ có tiề n án tiề n sự, mang tính chấ t côn đồ , lưu manh, quan hê ̣ xã hô ̣i phức ta ̣p và thường tham gia các hoa ̣t đô ̣ng tê ̣ na ̣n xã hô ̣i… Đây cũng là điể m khác biê ̣t so với các nhóm tô ̣i pha ̣m v ề xâm pha ̣m trâ ̣t tự quản lý kinh tế , nhóm tội phạm về ma túy .