CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHẤT LƯỢNG TÍN DỤNG CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Tổng quan về hoạt động tín dụng của ngân hàng thương mại 1. Ngân hàng thương mại và các hoạt động cơ bản 1. Khái niệm ngân hàng thương mại Theo World Bank (1984), “ngân hàng là tổ chức tài chính nhận tiền gửi chủ yếu dưới dạng không kỳ hạn hoặc tiền gửi được rút ra với một thông báo ngắn hạn như tiền gửi không kỳ hạn, có kỳ hạn và các khoản tiết kiệm”.
Theo đó, World Bank đề cập tới các loại ngân hàng khác nhau: NHTM chỉ tham gia vào hoạt động nhận tiền gửi, cho vay ngắn hạn, trung hạn, dài hạn; ngân hàng đầu tư hoạt động kinh doanh chứng khoán, bảo lãnh phát hành; ngân hàng nhà ở cung cấp tài chính cho lĩnh vực phát triển nhà ở; ngoài ra còn có ngân hàng tổng hợp, kết hợp hoạt động NHTM với ngân hàng đầu tư hoặc dịch vụ bảo hiểm. Theo Joel Bessis (1998), “ngân hàng là loại hình tổ chức tài chính cung cấp một danh mục các dịch vụ tài chính đa dạng nhất, đặc biệt là tín dụng, tiết kiệm và dịch vụ thanh toán, đồng thời là tổ chức thực hiện nhiều chức năng tài chính nhất so với bất kỳ một tổ chức kinh doanh nào trong nền kinh tế”. Tại Việt Nam, khái niệm về NHTM được quy định tại Điều 4, Luật các Tổ chức tín dụng được Quốc hội khóa 12 thông qua. Theo đó, “ngân hàng thương mại là loại hình ngân hàng được thực hiện toàn bộ hoạt động ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác theo quy định của luật này nhằm mục tiêu lợi nhuận”.
Hoạt động của ngân hàng thương mại a) Huy động tiền gửi NHTM thực hiện huy động tiền gửi tạm thời nhàn rỗi trong dân cư và trả lãi cho tiền gửi như là chi phí cho việc sử dụng vốn hay là phần thưởng cho khách hàng về việc sẵn sàng hi sinh nhu cầu tiêu dùng trước mắt và cho phép NHTM sử dụng tạm thời để kinh doanh. Tiền gửi được chia thành hai loại: tiền gửi thanh toán; tiền gửi tiết kiệm. 7 Tiền gửi thanh toán là những khoản tiền mà khách hàng gửi vào ngân hàng với mục đích sử dụng cho hoạt động thanh toán thông qua các dịch vụ thanh toán mà ngânhàng cung cấp. Chính vì vậy các khoản tiền này thường không được ngân hàng trả lãi hoặc lãi suất rất thấp.
Tuy nhiên, tiền gửi thanh toán lại là nguồn vốn có tỉ trọng lớn trong cơ cấu vốn của ngân hàng và thường có số dư lớn. Tiền gửi tiết kiệm là những khoản tiền mà khách hàng tạm thời chưa có nhu cầu sử dụng gửi vào ngân hàng để bảo quản và hưởng lãi. Vì vậy các khoản tiết kiệm thường được ngân hàng trả lãi cao. Hiện nay nguồn vốn này ngày càng khan hiếm, dẫn đến các ngân hàng thường phải chạy đua trong việc gia tăng lãi suất để thu hút nguồn tiền nhiều hơn.
b) Hoạt động tín dụng Hoạt động tín dụng là một trong những hoạt động truyền thống của NHTM. Tín dụng được hiểu là quan hệ vay mượn. Do vậy, tín dụng ngân hàng là quan hệ vay mượn phát sinh giữa người cho vay là ngân hàng và người vay là khách hàng. Theo đó NHTM thực hiện cấp tín dụng cho các tổ chức và cá nhân có nhu cầu sử dụng vốn trong nền kinh tế; thông qua đó thực hiện chức năng trung gian tài chính của ngân hàng.
Hoạt động tín dụng là hoạt động đa dạng và phức tạp, mang lại nhiều lợi nhuận và cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro nhất cho ngân hàng. Các loại hình tín dụng của ngân hàng: chiết khấu thương phiếu; bảo lãnh; cho thuê tài sản; cho vay. Thương phiếu là giấy nợ phát sinh từ hoạt động tín dụng thương mại giữa các tổ chức kinh tế. Chiết khấu thương phiếu là nghiệp vụ mà ngân hàng sẽ mua lại các thương phiếu trước khi nó đến hạn tại một mức giá theo thoả thuận để đáp ứng nhu cầu về vốn cho doanh nghiệp.
Bảo lãnh của ngân hàng là cam kết của ngân hàng dưới hình thức thư bảo lãnh thư bảo lãnh về việc thực hiện nghĩa vụ tài chính thay cho khách hàng của ngân hàng khi khách hàng không thực hiện đúng nghĩa vụ như cam kết. Cho thuê tài sản là nghiệp vụ ngân hàng mua hoặc thuê tài sản theo yêu cầu của khách hàng để cho khách hàng thuê lại, trong điều kiện khách hàng không muốn 8 hoặc chưa đủ khả năng để mua. Cho thuê tài sản bao gồm các hình thức: ngân hàng mua tài sản để cho thuê; ngân hàng mua tài sản của người đi thuê để cho thuê lại; ngân hàng thuê tài sản để cho thuê hoặc mua trả góp tài sản đề cho thuê. Cho vay là một nghiệp vụ tín dụng điển hình của NHTM.
Nghiệp vụ này sẽ đựơc nghiên cứu cụ thể ở mục hai của chương này. c) Các hoạt động khác Bên cạnh nhận tiền gửi và cấp tín dụng, NHTM còn thực hiện đa dạng các dịch vụ khác được NHNN cho phép: cung cấp dịch vụ tài khoản và thực hiện thanh toán; quản lý ngân quỹ; cung cấp dịch vụ ủy thác, tư vấn; kinh doanh ngoại tệ. Khi khách hàng gửi tiền vào ngân hàng, ngân hàng không chỉ bảo quản mà còn thực hiện các lệnh chi trả cho khách hàng. Chức năng thanh toán là một trong những cở sở đầu tiên để hình thành nên hệ thống ngân hàng.
Đây cũng là một chức năng căn bản để phân biệt hoạt động của ngân hàng với các tổ chức tài chính khác. Về dịch vụ quản lý ngân quỹ, các NHTM mở tài khoản và giữ tiền của phần lớn các doanh nghiệp và các nhân. Nhờ đó ngân hàng thường có mối liên hệ chặt chẽ với nhiều khách hàng. Do có kinh nghiệm trong quản lý ngân quĩ và khẳ năng trong việc thu ngân, nhiều ngân hàng đã cung cấp cho khách hàng dịch vụ quản lý ngân quỹ, trong đó ngân hàng đồng ý quản lý việc thu và chi cho một công ty kinh doanh và tiến hành đầu tư phần thặng dư tiền mặt tạm thời vào các chứng khoán sinh lợi và tín dụng ngắn hạn cho đến khi khách hàng cần tiền mặt để thanh toán.
Cung cấp dịch vụ uỷ thác và tư vấn. Do hoạt động trong lĩnh vực tài chính, ngân hàng có nhiều kinh nghiệm trong lĩnh vực này nên ngân hàng thực hiện quản lý tài sản và quản lý các hoạt động tài chính hộ khách hàng. Các nghiệp vụ uỷ thác như : uỷ thác vay hộ, uỷ thác cho vay hộ, uỷ thác phát hành, uỷ thác về đầu tư.Tư vấn về đầu tư, quản lý tài chính… NHTM cũng thực hiện các dịch vụ kinh doanh ngoại tệ, bao gồm mua bán ngoại tệ cho các nhu cầu tiêu dùng hoặc thanh toán khác nhau của khách hàng. Hoạt động tín dụng của ngân hàng thương mại 1.
Khái niệm hoạt động cho vay 9 Theo Thông tư số 39/2016/TT-NHNN của thống đốc NHNN về quy định về hoạt động cho vay của tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài đối với khách hàng: “Cho vay là hình thức cấp tín dụng, theo đó tổ chức tín dụng giao hoặc cam kết giao cho khách hàng một khoản tiền để sử dụng vào mục đích xác định trong một thời gian nhất định theo thỏa thuận với nguyên tắc có hoàn trả cả gốc và lãi” (Ngân hàng Nhà nước, 2016). Thông qua hoạt động cho vay, NHTM đã giúp cho quá trình sản xuất kinh doanh của các khách hàng được liên tục và ổn định, góp phần vào sự ổn định của nền kinh tế. Không chỉ có thế hoạt động cho vay còn nâng cao mức sống các tầng lớp dân cư và cả cộng đồng. Chính vì thế, hoạt động cho vay của NHTM có mối quan hệ mật thiết với tình hình phát triển kinh tế tại khu vực ngân hàng phục vụ, bởi vì cho vay thúc đẩy sự tăng trưởng của các khách hàng, tạo ra sức sống cho nền kinh tế.
Cho đến nay, NHTM có thể tiến hành cho vay với nhiều đối tượng khác nhau như cá nhân, hộ gia đình, doanh nghiệp… Tuy nhiên, tùy theo đối tượng vay vốn, khái niệm cho vay được hiểu theo những khía cạnh khác nhau. Hiện nay, trong các đối tượng khách hàng của ngân hàng thương mại thì khách hàng gia tăng ngày càng lớn về số lượng và còn đóng góp cho sự phát triển kinh tế, tăng thu nhập dân cư. Cho vay khách hàng là loại cho vay chiếm tỷ trọng lớn nhất trong hoạt động cho vay của ngân hàng. Điều này không chỉ đúng với các nước đang phát triển mà còn đúng với những nước có thị trường tài chính phát triển.
Các hình thức cho vay Căn cứ vào các tiêu thức khác nhau, cho vay của NHTM có thể được chia thành các loại như sau: - Căn cứ vào thời gian cho vay Cho vay ngắn hạn: Là những khoản cho vay có thời hạn tối đa 12 tháng. Cho vay trung hạn: Là những khoản cho vay có thời hạn từ trên 12 tháng đến 60 tháng. Cho vay dài hạn: Là những khoản cho vay có thời hạn từ 60 tháng trở lên. ˗ Căn cứ theo hình thức cấp tín dụng 10 Cho vay từng lần: Hình thức cho vay này phù hợp với các khách hàng không có nhu cầu vay thường xuyên, không đủ điều kiện để được cấp hạn mức thấu chi, nhằm hỗ trợ cho sự thiếu hụt tài chính tạm thời, cho vay bắc cầu, cho vay nhằm hỗ trợ triển khai các dự án, các đề tài nghiên cứu khoa học… Mỗi lần vay vốn, khách hàng và ngân hàng cho vay làm thủ tục vay vốn và ký hợp đồng tín dụng.
Cho vay theo hạn mức: Với hình thức cho vay này, ngân hàng thỏa thuận cấp cho khách hàng một hạn mức tín dụng và dư nợ cho vay không được vượt quá hạn mức cho vay đã thỏa thuận này. Hạn mức tín dụng được cấp dựa trên cơ sở kế hoạch sản xuất kinh doanh và nhu cầu vay vốn của khách hàng. Cho vay theo dự án đầu tư: Hình thức cho vay này áp dụng đối với khách hàng vay vốn nhằm thực hiện các dự án đầu tư phát triển sản xuất kinh doanh, dịch vụ và các dự án đầu tư phục vụ đời sống. Cho vay trả góp: Đây là hình thức cho vay thường được áp dụng đối với các khoản vay trung và dài hạn, tài trợ cho tài sản cố định và tài sản lâu bền, theo đó ngân hàng cho phép khách hàng trả gốc làm nhiều lần trong thời hạn tín dụng như đã thoả thuận.