CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CHẤT LƯỢNG THẨM ĐỊNH TÀI CHÍNH DỰ ÁN TRONG HOẠT ĐỘNG CHO VAY CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Hoạt động cho vay của ngân hàng thương mại 1. Khái quát về ngân hàng thương mại 1. Khái niệm Ngân hàng thương mại (NHTM) ra đời, tồn tại và phát triển như một tất yếu khách quan gắn liền với sự phát triển của kinh tế hàng hóa.
Sự phát triển của hệ thống NHTM đã có tác động rất lớn và quan trọng đến quá trình phát triển của kinh tế hàng hóa mà giai đoạn cao của nó – Kinh tế thị trường – thì NHTM cũng ngày càng hoàn thiện và trở thành những định chế tài chính không thể thiếu được. Có nhiều khái niệm khác nhau về NHTM. Ở Mỹ: NHTM là công ty kinh doanh tiền tệ, chuyên cung cấp dịch vụ tài chính và hoạt động trong ngành công nghiệp dịch vụ tài chính. Ỏ Pháp: NHTM là những xí nghiệp và cơ sở nào thường xuyên nhận của công chúng dưới hình thức ký thác hay hình thức khác các số tiền mà họ dùng cho chính họ vào nghiệp vụ chiết khấu, tín dụng hay dịch vụ tài chính.
Ở Ấn độ: NHTM là cơ sở nhận các khoản ký thác để cho vay hay tài trợ đầu tư Theo Luật các Tổ chức tín dụng năm 2010 của Việt Nam (số 47/2010/QH12): NHTM là loại hình tổ chức tín dụng được thực hiện toàn bộ các hoạt động ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác có liên quan. Hoạt động ngân hàng là hoạt động kinh doanh tiền tệ và dịch vụ ngân hàng với nội dung thường xuyên là nhận tiền gửi và sử dụng tiền gửi để cấp tín dụng và cung ứng các dịch vụ thanh toán. 4 Như vậy, NHTM là định chế tài chính trung gian quan trọng vào loại bậc nhất trong nền kinh tế thị trường. Nhờ định chế tài chính này mà các nguồn tiền vốn nhàn rỗi sẽ được huy động, tạo lập nguồn vốn tín dụng to lớn để có thể cho vay phát triển kinh tế.
Từ đó, có thể khái quát bản chất NHTM thể hiện ở những điểm sau: - NHTM là một tổ chức kinh tế - NHTM hoạt động mang tính chất kinh doanh - NHTM hoạt động trên lĩnh vực kinh doanh tiền tệ và dịch vụ Ngân hàng. Các hoạt động của ngân hàng thương mại NHTM là một đơn vị kinh doanh tiền tệ do đó các hoạt động nghiệp vụ cơ bản của Ngân hàng đều hướng tới mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận. Để đạt được mục tiêu này Ngân hàng thương mại trong quá trình phát triển đã không ngừng đổi mới, không chỉ nâng cáo chất lượng sản phẩm dịch vụ sẵn có mà còn thường xuyên nghiên cứu nhằm cung cấp các sản phẩm dịch vụ mới phục vụ nhu cầu của khách hàng. Cùng với sự phát triển của nền kinh tế thị trường, các NHTM hiện nay đã mở rộng phạm vi hoạt động của mình sang nhiều lĩnh vực kinh doanh, phần lớn hoạt động theo mô hình ngân hàng đa năng.
Tuy nhiên, nghiệp vụ cơ bản của NHTM vẫn là: huy động vốn, sử dụng vốn và trung gian thanh toán. Các chức năng này có mối quan hệ chặt chẽ, hỗ trợ lẫn nhau và cùng đóng góp cho sự thành công của một NHTM. Hoạt động huy động vốn: Trước hết các NHTM phải có một số vốn tự có làm tiền đề cho hoạt động kinh doanh của mình. Số vốn này do các chủ sở hữu ngân hàng đóng góp, hay từ các quỹ tạo ra trong quá trình hoạt động của ngân hàng.Tuy nhiên nguồn vốn chính của các NHTM là vốn huy động từ các tổ chức, cá nhân 5 trong nền kinh tế.
Trước kia các ngân hàng chủ yếu là nhận tiền gửi từ những người gửi tiền, ngày nay do sự cạnh tranh mạnh mẽ trên thị trường, các NHTM đã đưa ra rất nhiều hình thức khác để huy động vốn nhằm đảm bảo và mở rộng hoạt động của mình.Ngân hàng tập chung được một số vốn lớn thông qua việc cung cấp các dịch vụ như: tài khoản séc, tài khoản tiết kiệm, tài khoản tiền gửi có kỳ hạn, chứng chỉ tiền gửi.Bên cạnh đó, khi cần vốn cho nhu cầu thanh khoản hay đầu tư, cho vay, các NHTM có thể đi vay từ ngân hàng trung ương, từ các NHTM khác, hay vay trên thị trường tài chính trong nước và quốc tế. Ngoài vốn tự có, vốn huy động, vốn đi vay, nguồn vốn ngân hàng còn bao gồm một số nguồn khác, nhưng chúng chiếm tỷ trọng nhỏ. Huy động vốn là hoạt động mà ngân hàng phải bỏ ra chi phí như:chi phí giao dịch, chi phí trả lãi tiền gửi, tiền vay và các chi phí có liên quan khác.Để bù dắp những chi phí đó, các NHTM phải tiến hành hoạt động cho vay, đầu tư và các hoạt động trung gian khác và đem lại thu nhập cho ngân hàng. Hoạt động sử dụng vốn: Hoạt động sử dụng vốn của NHTM bao gồm: hoạt động ngân quỹ, hoạt động tín dụng và hoạt động đầu tư trong đó hoạt động tín dụng là một trong những hoạt động truyền thống của NHTM.
NHTM được cấp tín dụng cho các tổ chức dưới các hình thức cho vay, chiết khấu thương phiếu và giấy tờ có giá khác, bảo lãnh, cho thuê tài chính. Hoạt động ngân quỹ được thực hiện thông qua dịch vụ thu, phát tiền mặt cho khách hàng trong khi đó hoạt động đầu tư được thể hiện ở việc ngân hàng tham gia góp vốn, mua cổ phần, tham gia thị trường tiền tệ, kinh doanh ngoại hối, vàng. Cùng với sự phát triển không ngừng của nền kinh tế thì hoạt động đầu tư của ngân hàng sẽ dần dần mở rộng phạm vi hoạt động trong khuôn khổ quy định của pháp luật. Hoạt động trung gian: 6 Có thể nói, hoạt động trung gian là một chức năng riêng có của NHTM so với các trung gian tài chính khác.
Ngân hàng trở thành trung tâm thanh toán lớn nhất hiện nay ở hầu hết các quốc gia. Thay mặt khách hàng, ngân hàng thực hiện thanh toán giá trị hàng hoá và dịch vụ. Hoạt động trung gian truyền thống của NHTM bao gồm: cung ứng các phương tiện thanh toán (séc, thẻ thanh toán.), thực hiện các dịch vụ thanh toán (trong nước, quốc tế, thu hộ, chi hộ, mở tài khoản. Ngày nay, hoạt động trung gian của các NHTM phát triển rất phong phú và đa dạng, bên cạnh những dịch vụ truyền thống, các ngân hàng hiện đại còn mở rộng và phát triển các hoạt động như: giữ két, các dịch vụ phục vụ thị trường chứng khoán (môi giới, tư vấn.), bảo hiểm, bảo quản hiện vật quý, cầm đồ.
Ngoài ra, công nghệ thanh toán hiện đại qua ngân hàng thường được các nhà quản lý tìm cách áp dụng rộng rãi. Nhiều hình thức thanh toán được chuẩn hoá góp phần tạo tính thống nhất trong thanh toán không chỉ giữa các ngân hàng trong một quốc gia mà còn giữa các ngân hàng trên toàn thế giới. Các trung tâm thanh toán quốc tế được thiết lập đã làm tăng hiệu quả của thanh toán qua ngân hàng, biến ngân hàng trở thành trung tâm thanh toán quan trọng và có hiệu quả, phục vụ đắc lực cho nền kinh tế toàn cầu. Nhìn chung, các hoạt động trung gian của NHTM thường ít xảy ra rủi ro và đi kèm với nó là mức sinh lời không cao.
Hoạt động cho vay của ngân hàng thương mại 1. Khái niệm hoạt động cho vay của ngân hàng thương mại Cho vay là một trong những hoạt động đầu tiên và là hoạt động quan trọng nhất của các NHTM. Trong tổng tài sản thì hoạt động cho vay là hoạt động chiếm tỷ trọng cao và đem lại thu nhập từ lãi lớn nhất nhưng cũng mang lại rủi ro nhiều nhất cho các ngân hàng thương mại nói riêng và các tổ chức tín dụng nói chung. 7 Hoạt động cho vay của Ngân hàng thương mại đã được định nghĩa trong “Quy chế cho vay của các tổ chức tín dụng đối với khách hàng” ban hành kèm theo Quyết định số 1627/2001/QĐ-NHNN ngày 31/12/2001 của Thống đốc Ngân hàng Nhà nước như sau: “Cho vay là một hình thức cấp tín dụng, theo đó tổ chức tín dụng giao cho khách hàng sử dụng một khoản tiền để sử dụng vào mục đích và thời gian nhất định theo thoả thuận với nguyên tắc có hoàn trả cả gốc và lãi”.
Đây là một trong những hoạt động chính gắn liền với quá trình hình thành và phát triển của NHTM. NHTM huy động vốn nhàn rỗi từ dân chúng và các tổ chức kinh tế tạo khoản cho vay với lãi suất cao hơn lãi suất huy động. Hoạt động cho vay là hoạt động chiếm tỷ trọng lớn và đem lại nguồn thu lớn nhất cho ngân hàng thương mại nhưng cũng là hoạt động rủi ro nhất. Các nguyên tắc cho vay góp phần rất quan trọng vào việc hạn chế rủi ro cho ngân hàng thương mại.
Đối với các NHTM của Việt Nam, hoạt động tín dụng luôn chiếm đến hơn 70% chi phí và thu nhập, tuy nhiên, chất lượng của các khoản tín dụng vẫn còn khá thấp. Do vậy, hoạt động của các NHTM Việt Nam chứa đựng khá nhiều rủi ro. Chính vì thế cần quản lý chặt chẽ hoạt động cho vay để có thể đảm bảo tính an toàn đó. Phân loại cho vay: Tùy theo phương thức phân loại mà hoạt động cho vay có thể có các hình thức sau: a.
Căn cứ vào Mục đích cho vay: Dựa vào mục đích cho vay, người ta thường phân chia cho vay thành các loại sau: Cho vay bất động sản: Loại cho vay này liên quan đến việc mua sắm và xây dựng bất động sản nhà ở, đất đai, bất động sản trong lĩnh vực công nghiệp, thương mại và dịch vụ. 8 Cho vay công nghiệp và thương mại: Đây là loại cho vay ngắn hạn của ngân hàng cho các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực công nghiệp, thương mại và dịch vụ nhằm để bổ sung vốn lưu động cho các doanh nghiệp này. Cho vay nông nghiệp: Là loại cho vay phục vụ cho mục đích trang trải các chi phí sản xuất như phân bón, thuốc trừ sâu, giống cây trồng, thức ăn gia súc, lao động, nhiên liệu… Cho vay các định chế tài chính: Bao gồm cấp tín dụng cho các ngân hàng, công ty tài chính, công ty cho thuê tài chính, công ty bảo hiểm, quỹ tín dụng và các định chế tài chính khác. Cho vay tiêu dùng: Là loại cho vay để đáp ứng các nhu cầu tiêu dùng như mua sắm các vật dụng đắt tiền và các khoản cho vay để trang trải các chi phí thông thường của đời sống thông qua phát hành thẻ tín dụng.