Hoạt Động Xét Xử Sơ Thẩm Vụ Án Hình Sự Theo Pháp Luật Tố Tụng Hình Sự Việt Nam

Tài liệu nghiên cứu Hoạt động xét xử sơ thẩm vụ án hình sự theo pháp luật tố tụng hình sự việt nam, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về luật học.

• Tác giả: Đoàn Thị Hồng
• Người hướng dẫn: TS. Phạm Minh Tuyên
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Luật Hình sự và Tố tụng hình sự
• Đề tài: Nâng Cao Chất Lượng Hoạt Động Xét Xử Sơ Thẩm Vụ Án Hình Sự Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ HOẠT ĐỘNG XÉT XỬ SƠ THẨM VỤ ÁN HÌNH SỰ
• 1.1. Khái niệm, đặc điểm, chủ thể, các dạng hoạt động và ý nghĩa của hoạt động xét xử sơ thẩm vụ án hình sự
• 1.1.1. Khái niệm hoạt động xét xử sơ thẩm vụ án hình sự
• 1.1.2. Đặc điểm của hoạt động xét xử sơ thẩm Vụ án hình sự
• 1.1.3. Chủ thể hoạt động xét xử sơ thẩm vụ án hình sự
• 1.1.4. Các dạng hoạt động xét xử sơ thẩm vụ án hình sự
• 1.1.5. Ý nghĩa của hoạt động xét xử sơ thẩm vụ án hình sự
• 1.2. Các yếu tố tác động đến hoạt động xét xử sơ thẩm vụ án hình sự
• 2. Chương 2: QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM VỀ HOẠT ĐỘNG XÉT XỬ SƠ THẨM VỤ ÁN HÌNH SỰ VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG
• 2.1. Quy định của pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam về hoạt động xét xử sơ thẩm vụ án hình sự
• 2.1.1. Hoạt động trong giai đoạn chuẩn bị xét xử sơ thẩm theo pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam
• 2.1.2. Hoạt động xét xử sơ thẩm vụ án hình sự tại phiên tòa
• 2.2. Thực tiễn áp dụng các quy định về hoạt động xét xử sơ thẩm vụ án hình sự
• 2.2.1. Thực tiễn áp dụng các quy định về hoạt động xét xử sơ thẩm vụ án hình sự ở giai đoạn chuẩn bị xét xử
• 2.2.2. Thực tiễn áp dụng các quy định về hoạt động xét xử sơ thẩm vụ án hình sự tại phiên tòa
• 2.3. Nguyên nhân của vướng mắc, hạn chế trong hoạt động xét xử sơ thẩm vụ án hình sự
• 3. Chương 3: MỘT SỐ YÊU CẦU VÀ GIẢI PHÁP NHẰM NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG HOẠT ĐỘNG XÉT XỬ SƠ THẨM VỤ ÁN HÌNH SỰ
• 3.1. Một số yêu cầu nâng cao chất lượng hoạt động xét xử sơ thẩm vụ án hình sự
• 3.1.1. Yêu cầu bảo đảm quyền con người
• 3.1.2. Yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa
• 3.1.3. Yêu cầu về hội nhập kinh tế, quốc tế
• 3.2. Các giải pháp nâng cao chất lượng hoạt động xét xử sơ thẩm vụ án hình sự
• 3.2.1. Hoàn thiện pháp luật về hoạt động xét xử sơ thẩm vụ án hình sự
• 3.2.2. Giải pháp về con người trong hoạt động xét xử sơ thẩm vụ án hình sự
• 3.2.3. Các giải pháp khác nhằm nâng cao hoạt động xét xử sơ thẩm vụ án hình sự
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Hoạt Động Xét Xử Sơ Thẩm Vụ Án Hình Sự Định Nghĩa

Hiến pháp Việt Nam khẳng định vai trò trung tâm của Tòa án nhân dân (TAND) trong thực hiện quyền tư pháp. Theo đó, TAND là cơ quan xét xử, giải quyết các vụ án hình sự, dân sự, kinh tế, lao động và hành chính. Xét xử sơ thẩm vụ án hình sự là giai đoạn tố tụng quan trọng, bắt đầu từ khi Tòa án thụ lý hồ sơ và kết thúc bằng bản án. Tòa án xem xét công khai vụ án tại phiên tòa, sau khi Cơ quan điều tra kết luận điều tra và Viện Kiểm sát (VKS) truy tố. Thạc sĩ Nguyễn Sỹ Thành cho rằng đây là giai đoạn Tòa án xem xét công khai vụ án tại phiên tòa, nhằm xác định có hay không có tội phạm, một người có phải là người phạm tội hay không. Xét xử là hoạt động nhân danh Nhà nước, căn cứ pháp luật để xem xét và đưa ra phán quyết có tính bắt buộc. Hoạt động này đánh giá tính hợp pháp, đúng đắn của pháp luật hoặc quyết định pháp luật khi có tranh chấp. Khái niệm hoạt động xét xử sơ thẩm vụ án hình sự là hoạt động của Tòa án cấp sơ thẩm, tiến hành các hoạt động tố tụng nhằm xem xét, đánh giá chứng cứ, tài liệu, xác định tội phạm, người phạm tội, hình phạt và các vấn đề liên quan theo Bộ luật hình sự.

1.1. Khái Niệm Chi Tiết Về Hoạt Động Xét Xử Sơ Thẩm

Khái niệm xét xử sơ thẩm vụ án hình sự không chỉ đơn thuần là việc xem xét hồ sơ và đưa ra phán quyết. Nó bao gồm một loạt các hoạt động tố tụng được thực hiện bởi Tòa án, từ việc kiểm tra tính hợp lệ của các tài liệu, chứng cứ, đến việc triệu tập và thẩm vấn các bên liên quan. Mục tiêu cuối cùng là để đảm bảo rằng mọi người đều được xét xử một cách công bằng và đúng pháp luật. Quá trình này đòi hỏi sự cẩn trọng, khách quan và tuân thủ nghiêm ngặt các quy định của pháp luật tố tụng.

1.2. Đặc Điểm Nổi Bật Của Hoạt Động Tố Tụng Hình Sự

Đặc điểm nổi bật của hoạt động tố tụng hình sự, đặc biệt là giai đoạn xét xử sơ thẩm, là tính chất pháp lý chặt chẽ và sự tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc pháp luật. Mọi hoạt động đều phải được thực hiện theo đúng trình tự, thủ tục quy định trong Bộ luật tố tụng hình sự, đảm bảo quyền và nghĩa vụ của tất cả các bên liên quan. Điều này đòi hỏi người tiến hành tố tụng phải có kiến thức pháp luật sâu rộng, kinh nghiệm thực tiễn và tinh thần trách nhiệm cao.

II. Đặc Điểm Quan Trọng Hoạt Động Xét Xử Sơ Thẩm Án Hình Sự

Theo Hiến pháp năm 2013, TAND là cơ quan xét xử cao nhất và xét xử sơ thẩm là đỉnh cao của quyền tư pháp, quyền và nghĩa vụ của các bên được thực hiện công khai tại phiên tòa. Tố tụng hình sự là trình tự hoạt động của các cơ quan, người tiến hành tố tụng và người tham gia tố tụng trong giải quyết VAHS từ khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án. Theo nguyên tắc suy đoán vô tội, một người được coi là không có tội cho đến khi có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật (Điều 13 BLTTHS năm 2015). Hoạt động xét xử sơ thẩm phải tuân thủ các nguyên tắc đặc trưng: xác định sự thật, suy đoán vô tội, thẩm phán độc lập, xét xử tập thể, bảo đảm pháp chế, tôn trọng quyền con người, bảo đảm bình đẳng, không ai bị kết án hai lần, bảo đảm quyền bào chữa, bảo vệ quyền lợi hợp pháp, bảo đảm sự vô tư, thực hiện chế độ xét xử có Hội thẩm, xét xử kịp thời, công bằng, công khai, tranh tụng được bảo đảm, bảo đảm hiệu lực của bản án. Xét xử sơ thẩm phải tuân theo các nguyên tắc và trình tự thủ tục tại phiên tòa.

2.1. Nguyên Tắc Cốt Lõi Trong Tố Tụng Hình Sự Việt Nam

Nguyên tắc suy đoán vô tội đóng vai trò then chốt trong tố tụng hình sự Việt Nam. Bất kỳ ai bị cáo buộc phạm tội đều được coi là vô tội cho đến khi có bằng chứng xác thực và phán quyết cuối cùng của Tòa án. Điều này đảm bảo rằng mọi người đều có quyền được bảo vệ và không bị kết tội oan sai. Nguyên tắc này là nền tảng cho một hệ thống pháp luật công bằng và minh bạch.

2.2. Tính Công Khai Trong Hoạt Động Xét Xử Sơ Thẩm Tầm Quan Trọng

Tính công khai của hoạt động xét xử sơ thẩm là một yếu tố quan trọng để đảm bảo tính minh bạch và công bằng của quá trình tố tụng. Mọi người dân đều có quyền được biết về các vụ án và cách chúng được giải quyết. Điều này giúp tăng cường niềm tin vào hệ thống pháp luật và đảm bảo rằng các cơ quan tư pháp hoạt động một cách trách nhiệm.

2.3. Bản Án Hình Sự Giá Trị Quyết Định

Bản án hình sự có hiệu lực pháp luật không chỉ là dấu chấm hết cho một vụ án, mà còn là sự đánh giá toàn diện chất lượng hoạt động tố tụng từ giai đoạn điều tra đến truy tố và xét xử. Để bản án đạt chất lượng, các chủ thể tố tụng phải tuân thủ nghiêm chỉnh các quy định trong BLTTHS. Bản án phải đúng người, đúng tội, đúng pháp luật.

III. Giải Pháp Nâng Cao Hiệu Quả Xét Xử Sơ Thẩm Vụ Án Hình Sự

Để nâng cao chất lượng xét xử sơ thẩm vụ án hình sự, cần hoàn thiện pháp luật tố tụng hình sự, bảo đảm quyền con người, xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và hội nhập kinh tế quốc tế. Các giải pháp bao gồm hoàn thiện pháp luật về hoạt động xét xử sơ thẩm, nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ tư pháp và các giải pháp khác. Cần có cơ chế kiểm soát quyền lực, phối hợp giữa các cơ quan và thực hiện pháp luật. Việc thực hiện các chuẩn mực quốc tế và so sánh pháp luật cũng rất quan trọng.

3.1. Hoàn Thiện Pháp Luật Về Hoạt Động Tố Tụng Hình Sự Hướng Đi

Để hoàn thiện pháp luật về hoạt động tố tụng hình sự, cần tập trung vào việc làm rõ các quy định còn mơ hồ, chồng chéo, đồng thời bổ sung các quy định mới để đáp ứng yêu cầu thực tiễn. Việc này đòi hỏi sự tham gia của các chuyên gia pháp luật, nhà khoa học và những người có kinh nghiệm trong lĩnh vực này. Ngoài ra, cần đảm bảo tính minh bạch, công khai trong quá trình xây dựng và sửa đổi pháp luật.

3.2. Nâng Cao Năng Lực Cán Bộ Tư Pháp Yếu Tố Quyết Định

Nâng cao năng lực cán bộ tư pháp là một yếu tố then chốt để cải thiện chất lượng xét xử sơ thẩm. Cần có các chương trình đào tạo, bồi dưỡng thường xuyên để cập nhật kiến thức pháp luật, kỹ năng xét xử và đạo đức nghề nghiệp cho thẩm phán, kiểm sát viên và các cán bộ khác. Ngoài ra, cần có cơ chế đánh giá năng lực khách quan, công bằng để đảm bảo rằng những người có đủ phẩm chất, năng lực mới được bổ nhiệm vào các vị trí quan trọng.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Kinh Nghiệm Xét Xử Vụ Án Hình Sự

Nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn các kinh nghiệm xét xử vụ án hình sự thành công là rất quan trọng. Điều này bao gồm việc phân tích các bản án mẫu, các vụ án điển hình để rút ra bài học kinh nghiệm. Đồng thời, cần có sự trao đổi, học hỏi kinh nghiệm giữa các Tòa án, các địa phương để nâng cao chất lượng xét xử.Việc xây dựng và áp dụng các án lệ cũng là một giải pháp quan trọng.

4.1. Xây Dựng Áp Dụng Án Lệ Trong Xét Xử Hình Sự Lợi Ích

Việc xây dựng và áp dụng án lệ trong xét xử hình sự mang lại nhiều lợi ích, giúp đảm bảo tính thống nhất trong áp dụng pháp luật, tăng cường tính dự đoán của hệ thống pháp luật và giảm thiểu sai sót trong xét xử. Tuy nhiên, cần có quy trình lựa chọn, công bố và áp dụng án lệ chặt chẽ để đảm bảo tính khách quan, công bằng.

4.2. Chia Sẻ Kinh Nghiệm Xét Xử Giữa Các Tòa Án Tăng Cường Chất Lượng

Việc tổ chức các hội thảo, tọa đàm, diễn đàn để chia sẻ kinh nghiệm xét xử giữa các Tòa án, các thẩm phán là một cách hiệu quả để nâng cao chất lượng xét xử. Thông qua việc chia sẻ kinh nghiệm, các thẩm phán có thể học hỏi lẫn nhau, tránh lặp lại sai sót và áp dụng các giải pháp tốt nhất.

4.3. Phòng Ngừa Oan Sai Trong Xét Xử

Công tác phòng ngừa oan sai phải đặt lên hàng đầu. Nâng cao trình độ nghiệp vụ, đạo đức công vụ cho cán bộ tố tụng. Xây dựng cơ chế kiểm soát chặt chẽ quy trình tố tụng. Tăng cường giám sát của xã hội đối với hoạt động tư pháp. Đảm bảo quyền bào chữa của bị can, bị cáo và quyền bảo vệ của người bị hại, người liên quan.

V. Trách Nhiệm Của Thẩm Phán Trong Hoạt Động Xét Xử Sơ Thẩm

Thẩm phán đóng vai trò trung tâm trong hoạt động xét xử sơ thẩm, phải đảm bảo tính khách quan, công bằng và tuân thủ pháp luật. Thẩm phán phải nghiên cứu kỹ lưỡng hồ sơ vụ án, điều hành phiên tòa một cách dân chủ, tạo điều kiện cho các bên tham gia tranh tụng. Thẩm phán cũng phải đưa ra phán quyết dựa trên chứng cứ và pháp luật, không chịu bất kỳ áp lực nào.

5.1. Đảm Bảo Quyền Lợi Của Bị Can Bị Cáo

Thẩm phán phải đảm bảo quyền được bào chữa của bị can, bị cáo. Tạo điều kiện để luật sư tham gia tranh tụng, đưa ra các chứng cứ và lập luận bảo vệ thân chủ. Giải thích rõ quyền và nghĩa vụ của bị can, bị cáo để họ hiểu rõ quá trình tố tụng và tham gia một cách hiệu quả.

5.2. Kiểm Tra Tính Hợp Pháp Của Chứng Cứ

Thẩm phán phải kiểm tra kỹ lưỡng tính hợp pháp của các chứng cứ. Loại bỏ những chứng cứ thu thập trái pháp luật, không đảm bảo tính khách quan, trung thực. Yêu cầu cơ quan điều tra cung cấp đầy đủ chứng cứ để làm rõ sự thật khách quan của vụ án.

VI. Hướng Tới Nền Tư Pháp Công Bằng Minh Bạch Hiệu Quả

Để xây dựng nền tư pháp công bằng, minh bạch và hiệu quả, cần tiếp tục cải cách tư pháp, hoàn thiện pháp luật, nâng cao năng lực cán bộ tư pháp và tăng cường giám sát của xã hội. Đồng thời, cần đổi mới thủ tục tố tụng, ứng dụng công nghệ thông tin và tăng cường hợp tác quốc tế. Mục tiêu cuối cùng là bảo vệ quyền con người, quyền công dân và xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.

6.1. Tăng Cường Truyền Thông Về Hoạt Động Tư Pháp

Tăng cường truyền thông về hoạt động tư pháp giúp nâng cao nhận thức của người dân về pháp luật, tạo điều kiện để người dân tham gia giám sát hoạt động tư pháp. Thông tin phải được cung cấp một cách chính xác, kịp thời và dễ hiểu. Tránh đưa tin sai lệch, gây hiểu lầm trong dư luận.

6.2. Hợp Tác Quốc Tế Trong Lĩnh Vực Tư Pháp

Hợp tác quốc tế trong lĩnh vực tư pháp giúp Việt Nam học hỏi kinh nghiệm của các nước tiên tiến, nâng cao năng lực cán bộ tư pháp và hoàn thiện hệ thống pháp luật. Tham gia các tổ chức quốc tế về tư pháp và thực hiện các cam kết quốc tế mà Việt Nam đã ký kết.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong hệ thống tư pháp hình sự Việt Nam giai đoạn 2014 - 2018, các Tòa án nhân dân đã thụ lý sơ thẩm hơn 330.000 bị cáo, riêng năm 2014 tiếp nhận 69.614 bị cáo và năm 2018 thụ lý khoảng 68.000 bị cáo. Hoạt động xét xử sơ thẩm là giai đoạn tập trung cao nhất của quyền tư pháp, nơi phán quyết nhân danh Nhà nước trực tiếp định đoạt tội danh, hình phạt và các quyền cơ bản của công dân. Thực tiễn áp dụng Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 từ ngày 01/01/2018 đã tạo nên bước chuyển mình căn bản về tranh tụng, song cũng làm phát sinh không ít vướng mắc trong khâu chuẩn bị xét xử và điều hành phiên tòa.

Nghiên cứu tập trung giải quyết bài toán cốt lõi: Làm thế nào để hoàn thiện cơ chế pháp lý và nâng cao năng lực thực thi nhằm bảo đảm hoạt động xét xử sơ thẩm vụ án hình sự diễn ra đúng người, đúng tội, đúng pháp luật, không làm oan người vô tội và không bỏ lọt tội phạm. Mục tiêu cụ thể là hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận, đánh giá sâu sắc thực trạng áp dụng pháp luật tố tụng hình sự tại Tòa án nhân dân các cấp trong giai đoạn 5 năm từ 2014 đến 2018, đồng thời xây dựng hệ thống giải pháp đồng bộ có tính khả thi cao.

Phạm vi nghiên cứu bao quát toàn bộ hoạt động xét xử sơ thẩm trong hệ thống Tòa án nhân dân trên phạm vi toàn quốc. Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn trong việc cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thiện thể chế tư pháp, hướng tới mục tiêu duy trì tỷ lệ giải quyết án sơ thẩm đạt trên 98% và kéo giảm tỷ lệ bản án bị hủy, sửa do lỗi chủ quan của Thẩm phán xuống dưới 1%, bảo vệ vững chắc quyền con người theo tinh thần Hiến pháp năm 2013.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết quyền tư pháp và nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa theo tinh thần Nghị quyết số 49-NQ/TW của Bộ Chính trị về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 và Điều 102 Hiến pháp năm 2013. Thuyết quyền tư pháp khẳng định Tòa án nhân dân là cơ quan duy nhất thực hiện quyền tư pháp, giữ vị trí trung tâm trong toàn bộ quy trình tố tụng hình sự.

Bên cạnh đó, nghiên cứu vận dụng lý thuyết mô hình tố tụng hình sự kết hợp giữa mô hình thẩm vấn truyền thống và mô hình tranh tụng dân chủ theo tinh thần Nghị quyết số 08-NQ/TW. Hệ thống khung lý thuyết bao hàm 4 khái niệm nền tảng:

1. Hoạt động xét xử sơ thẩm vụ án hình sự: Hoạt động của Tòa án cấp thứ nhất nhằm đánh giá chứng cứ công khai, xác định có tội phạm hay không và quyết định hình phạt.
2. Nguyên tắc suy đoán vô tội: Quy định tại Điều 13 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, bảo đảm người bị buộc tội coi như không có tội cho đến khi có bản án kết tội có hiệu lực pháp luật.
3. Giới hạn xét xử sơ thẩm: Quy định tại Điều 298 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 về phạm vi và thẩm quyền định tội danh của Hội đồng xét xử.
4. Diện chủ thể tham gia tố tụng: Mở rộng lên 20 nhóm chủ thể theo Điều 55 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của đề tài bao gồm dữ liệu thứ cấp từ các Báo cáo tổng kết công tác ngành Tòa án của Tòa án nhân dân Tối cao từ năm 2014 đến năm 2018, hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, cùng các thông tư liên tịch chuyên ngành như Thông tư liên tịch số 01/2010/TTLT-VKSNDTC-BCA-TANDTC và Thông tư liên tịch số 01/2011/TTLT-VKSTC-TANDTC-BCA-BTP-BLĐTBXH.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ tổng thể 330.000 hồ sơ thụ lý sơ thẩm của Tòa án các cấp trong 5 năm, kết hợp phương pháp chọn mẫu điển hình đối với hơn 200 bản án hình sự sơ thẩm phức tạp thuộc nhóm tội đặc biệt nghiêm trọng có mức hình phạt tù chung thân, tử hình hoặc có bị cáo là người chưa thành niên theo Điều 254 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015.

Nghiên cứu lựa chọn phối hợp phương pháp phân tích quy phạm, phương pháp so sánh luật học giữa Bộ luật năm 2003 và Bộ luật năm 2015, phương pháp thống kê mô tả và tổng hợp logic quy nạp. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là nhằm bảo đảm tính khách quan, đối chiếu chính xác giữa chuẩn mực pháp lý lý thuyết và diễn biến số liệu thực tế trong suốt trục thời gian 2014 - 2018.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, tỷ lệ giải quyết và xét xử sơ thẩm các vụ án hình sự của ngành Tòa án nhân dân duy trì ở mức rất cao, bình quân đạt 97,8% trong suốt giai đoạn 5 năm. Cụ thể: năm 2014 giải quyết 68.540 bị cáo trên tổng số 69.614 bị cáo thụ lý (đạt 98,46%); năm 2015 giải quyết 64.743 bị cáo trên 65.830 bị cáo (đạt 98,35%); năm 2016 giải quyết 64.038 bị cáo trên 65.751 bị cáo (đạt 97,39%); năm 2017 giải quyết 60.077 bị cáo trên 61.751 bị cáo (đạt 97,29%); và năm 2018 giải quyết khoảng 67.000 bị cáo trên 68.000 bị cáo (đạt xấp xỉ 98,53%).

Thứ hai, việc mở rộng quyền độc lập xét xử theo Khoản 3 Điều 298 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 đã tạo bước đột phá pháp lý quan trọng. Khi Tòa án trả hồ sơ để yêu cầu Viện kiểm sát truy tố tội danh nặng hơn theo Điều 280 nhưng Viện kiểm sát vẫn giữ nguyên quan điểm, Tòa án có quyền tuyên xử tội danh nặng hơn, khắc phục hoàn toàn thế bị động vốn tồn tại dưới thời Bộ luật năm 2003.

Thứ ba, giai đoạn chuẩn bị xét xử vẫn tồn tại nhiều điểm nghẽn về thời hạn theo Điều 277 (từ 30 ngày đối với tội ít nghiêm trọng đến 3 tháng đối với tội đặc biệt nghiêm trọng). Tại một số đơn vị địa phương, tình trạng kéo dài thời hạn chuẩn bị xét xử thêm 15 đến 30 ngày vẫn xảy ra do sự chậm trễ trong giám định tư pháp và phối hợp liên ngành. Đồng thời, việc áp dụng biện pháp cấm đi khỏi nơi cư trú theo Điều 123 còn thiếu cơ chế quản lý giám sát đồng bộ.

Thứ tư, chất lượng tranh tụng tại phiên tòa chưa đồng đều giữa các chủ thể. Trong giai đoạn xét hỏi, khoảng 75% câu hỏi vẫn do Thẩm phán chủ tọa khởi xướng, trong khi sự tham gia của Hội thẩm nhân dân và Kiểm sát viên còn mờ nhạt. Quyền trực tiếp thẩm vấn của bị cáo theo Điểm i Khoản 2 Điều 61 và các Điều 309, 310, 311 mới chỉ được kích hoạt hiệu quả tại khoảng 20% các phiên tòa sơ thẩm.

Thảo luận kết quả

Diễn biến dữ liệu nghiên cứu có thể được tổng hợp trực quan qua Bảng thống kê tiến độ thụ lý và tỷ lệ giải quyết án sơ thẩm giai đoạn 2014 - 2018, đồng thời minh họa sinh động qua biểu đồ cột thể hiện tương quan số lượng án trả hồ sơ điều tra bổ sung và biểu đồ tròn phân bổ thời lượng tranh luận giữa bên buộc tội và bên gỡ tội tại phòng xử án.

Nguyên nhân của các hạn chế bắt nguồn từ thói quen tố tụng thẩm vấn ăn sâu nhiều năm, áp lực thụ lý bình quân hơn 60.000 bị cáo mỗi năm tạo gánh nặng lớn lên đội ngũ cán bộ, kỹ năng điều hành tranh tụng của một bộ phận Thẩm phán chưa bắt kịp yêu cầu cải cách, và các cơ quan có thẩm quyền chậm ban hành thông tư liên tịch hướng dẫn cụ thể Điều 298.

Kết quả nghiên cứu này tương đồng và củng cố vững chắc các nhận định của nhiều công trình nghiên cứu tư pháp giai đoạn 2010 - 2015. Ý nghĩa của phát hiện khẳng định rằng nâng cao chất lượng xét xử sơ thẩm chính là chìa khóa bảo vệ công lý, loại trừ tiêu cực xã hội và hiện thực hóa mục tiêu xây dựng nền tư pháp văn minh.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, hoàn thiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật tố tụng hình sự. Tòa án nhân dân Tối cao cần chủ trì phối hợp cùng Viện kiểm sát nhân dân Tối cao và Bộ Công an khẩn trương ban hành Thông tư liên tịch hướng dẫn áp dụng thống nhất Khoản 3 Điều 298 về giới hạn xét xử và Điều 280 về căn cứ trả hồ sơ điều tra bổ sung. Thời hạn hoàn thành trước quý IV năm 2020 nhằm triệt tiêu 100% tình trạng vướng mắc nhận thức pháp lý giữa các cơ quan tiến hành tố tụng.

Thứ hai, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân. Tòa án nhân dân Tối cao và Học viện Tòa án định kỳ tổ chức ít nhất 4 khóa bồi dưỡng chuyên sâu mỗi năm về kỹ năng điều hành tranh tụng, kỹ năng xét hỏi và đánh giá chứng cứ logic. Mục tiêu là 100% Thẩm phán sơ thẩm nắm vững nghệ thuật điều khiển phiên tòa dân chủ và vô tư, bảo đảm thực hiện nghiêm túc thủ tục kiểm tra căn cước theo Điều 301.

Thứ ba, chuẩn hóa quy chế phối hợp liên ngành trong giai đoạn chuẩn bị xét xử. Tòa án, Viện kiểm sát và Cơ quan điều tra các cấp cần thiết lập quy chế giao nhận hồ sơ điện tử, rút ngắn 15% thời gian luân chuyển chứng cứ và kiểm soát chặt chẽ thời hạn chuẩn bị xét xử theo đúng quy định tại Điều 277 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015.

Thứ tư, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ và công khai bản án. Hệ thống Tòa án toàn quốc phấn đấu công bố 100% bản án sơ thẩm có hiệu lực pháp luật trên Cổng thông tin điện tử theo Nghị quyết số 03/2017/NQ-HĐTP. Đồng thời, mỗi Tòa án cấp tỉnh tổ chức định kỳ 2 phiên tòa rút kinh nghiệm trực tuyến mỗi quý để khoảng 90 triệu người dân và giới chuyên môn cùng giám sát chất lượng tư pháp.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm Thẩm phán, Thư ký Tòa án và Hội thẩm nhân dân: Luận văn là cẩm nang nghiệp vụ quan trọng giúp chuẩn hóa quy trình chuẩn bị xét xử, nắm vững kỹ năng kiểm tra căn cước theo Điều 301, vận dụng chính xác thẩm quyền định tội danh theo Khoản 3 Điều 298 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, từ đó điều hành phiên tòa sơ thẩm đúng luật và tránh oan sai.

Nhóm Kiểm sát viên và Luật sư tranh tụng: Cung cấp góc nhìn toàn diện về cấu trúc phiên tòa tranh tụng, hỗ trợ nâng cao kỹ năng xét hỏi, đối đáp luận tội, tận dụng tối đa quyền bào chữa mở rộng theo Điều 72 để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự.

Nhóm Giảng viên, Nghiên cứu sinh và Học viên cao học Luật học: Luận văn cung cấp hệ thống dữ liệu thực chứng 5 năm với hơn 330.000 hồ sơ vụ án cùng khung lý luận sắc bén, phục vụ trực tiếp cho công tác giảng dạy, biên soạn giáo trình và nghiên cứu chuyên sâu về luật hình sự, tố tụng hình sự và tội phạm học.

Nhóm Chuyên viên lập pháp và Cơ quan hoạch định chính sách tư pháp: Cung cấp cơ sở thực tiễn sinh động để tham mưu hoàn thiện chính sách pháp luật, xây dựng các văn bản hướng dẫn thi hành Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 và triển khai các đề án cải cách tư pháp quốc gia.

Câu hỏi thường gặp

Thời hạn chuẩn bị xét xử sơ thẩm vụ án hình sự được quy định như thế nào? Căn cứ Điều 277 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, thời hạn chuẩn bị xét xử tính từ ngày thụ lý là 30 ngày với tội ít nghiêm trọng, 45 ngày với tội nghiêm trọng, 2 tháng với tội rất nghiêm trọng và 3 tháng với tội đặc biệt nghiêm trọng. Trường hợp phức tạp, Chánh án có thể gia hạn thêm từ 15 đến 30 ngày. Vụ án trả hồ sơ điều tra bổ sung phải ra quyết định đưa vụ án ra xét xử trong 15 ngày kể từ ngày nhận lại hồ sơ.

Thành phần Hội đồng xét xử sơ thẩm vụ án hình sự gồm những ai? Theo Điều 254 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, Hội đồng xét xử sơ thẩm thông thường gồm 1 Thẩm phán và 2 Hội thẩm nhân dân. Đối với vụ án phức tạp, nghiêm trọng hoặc có khung hình phạt cao nhất là tù chung thân, tử hình, thành phần gồm 2 Thẩm phán và 3 Hội thẩm. Trường hợp bị cáo là người chưa thành niên, Hội đồng bắt buộc phải có Hội thẩm là giáo viên hoặc cán bộ Đoàn Thanh niên theo Thông tư liên tịch 01/2011/TTLT.

Tòa án có quyền xét xử tội danh nặng hơn tội danh Viện kiểm sát truy tố không? Theo Khoản 3 Điều 298 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, Tòa án hoàn toàn có quyền xét xử bị cáo về tội danh nặng hơn. Nếu xét thấy hành vi cấu thành tội nặng hơn, Tòa án trả hồ sơ để Viện kiểm sát truy tố lại. Trường hợp Viện kiểm sát vẫn giữ nguyên tội danh cũ trong cáo trạng, Tòa án có thẩm quyền độc lập tuyên xét xử theo tội danh nặng hơn.

Tỷ lệ giải quyết án hình sự sơ thẩm của ngành Tòa án giai đoạn 2014 - 2018 đạt mức bao nhiêu? Trong giai đoạn 2014 - 2018, các Tòa án nhân dân trên cả nước đã thụ lý trên 330.000 bị cáo và giải quyết xét xử sơ thẩm hơn 324.000 bị cáo, đạt tỷ lệ giải quyết trung bình trên 97,8%. Trong đó, năm 2014 đạt 98,46% với 68.540 bị cáo được đưa ra xét xử và năm 2018 đạt tỷ lệ khoảng 98,53%.

Quy định mới của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 về quyền bào chữa có điểm gì đột phá? Điều 4 và Điều 72 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 đã mở rộng diện đối tượng được bảo đảm quyền bào chữa cho cả người bị bắt, thay vì chỉ giới hạn ở người bị tạm giữ, bị can, bị cáo như luật cũ. Đồng thời, Điều 61 cho phép bị cáo trực tiếp đặt câu hỏi với người tham gia tố tụng khác tại phiên tòa khi được Chủ tọa đồng ý.

Kết luận

• Hệ thống hóa hoàn chỉnh lý luận về hoạt động xét xử sơ thẩm vụ án hình sự với tính chất là đỉnh cao thực thi quyền tư pháp độc lập theo Hiến pháp năm 2013 và Nghị quyết số 49-NQ/TW.
• Phân tích sâu sắc các quy định tiến bộ của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, đặc biệt là quyền phán quyết tội danh theo Điều 298 và nguyên tắc suy đoán vô tội tại Điều 13.
• Khảo sát thực chứng bộ dữ liệu 5 năm từ năm 2014 đến năm 2018 với hơn 330.000 bị cáo thụ lý và tỷ lệ giải quyết bình quân đạt mức ấn tượng trên 97,8%.
• Nhận diện chính xác các hạn chế thực tế trong công tác kiểm tra căn cước theo Điều 301, quản lý thời hạn theo Điều 277 và chất lượng tranh tụng của Hội đồng xét xử.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp đột phá, kết hợp giữa hoàn thiện văn bản quy phạm pháp luật, nâng cao năng lực Thẩm phán và số hóa 100% bản án tư pháp.

Đóng góp chính của luận văn là đã cung cấp một bức tranh toàn cảnh, trực diện và chuẩn xác về hoạt động xét xử sơ thẩm trong giai đoạn đầu thi hành Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, giải quyết căn cơ mối quan hệ giữa chức năng buộc tội, gỡ tội và xét xử.

Về lộ trình tiếp theo, các cơ quan tư pháp Trung ương cần khẩn trương hoàn thiện các thông tư liên tịch hướng dẫn trong giai đoạn 2020 - 2022 và triển khai mô hình Tòa án điện tử đến năm 2025. Các cơ quan tiến hành tố tụng, giới luật gia và các viện nghiên cứu hãy chủ động ứng dụng những khuyến nghị từ luận văn để không ngừng nâng cao chất lượng xét xử, bảo vệ công lý và củng cố vững chắc niềm tin của nhân dân vào nền tư pháp nước nhà.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ HOẠT ĐỘNG XÉT XỬ SƠ THẨM VỤ ÁN HÌNH SỰ 1. Khái niệm, đặc điểm, chủ thể, các dạng hoạt động và ý nghĩa của hoạt động xét sử sơ thẩm vụ án hình sự. Khái niệm hoạt động xét sử sơ thẩm vụ án hình sự Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã xác định rất rõ về vị trí, vai trò của TAND trong bộ máy cơ quan nhà nước, Khoản 1 Điều 102 Hiến pháp năm 2013 quy định “TAND là cơ quan xét xử của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, thực hiện quyền tư pháp”. Theo đó xét xử là một hoạt động nhân danh quyền lực của Nhà nước do Tòa án thực hiện, nhằm giải quyết những vụ án hình sự (VAHS), dân sự, kinh tế, lao động, hành chính theo quy định của pháp luật, và chỉ có Tòa án là cơ quan duy nhất thực hiện quyền tư pháp, và là cơ quan duy nhất có chức năng xét xử.

Theo quy định của pháp luật tố tụng, xét xử sơ thẩm VAHS là một giai đoạn độc lập và đặc biệt quan trọng của quá trình tố tụng hình sự, được bắt đầu từ thời điểm Tòa án thụ lý hồ sơ vụ án và kết thúc khi Tòa án ra bản án. Sau khi Cơ quan điều tra đã có bản kết luận điều tra, và Viện Kiểm sát đã truy tố bị can ra trước tòa bằng bản Cáo trạng trên cơ sở đó Tòa án được giao thẩm quyền lần đầu tiên đưa VAHS ra xem xét công khai tại phiên tòa. Theo quan điểm của Thạc sĩ Nguyễn Sỹ Thành thì “xét xử sơ thẩm vụ án hình sự là giai đoạn tiếp theo của quá trình tố tụng hình sự mà Toà án được giao thẩm quyền, sau khi nghiên cứu hồ sơ vụ án, lần đầu tiên đưa vụ án hình sự ra xem xét công khai tại phiên toà, nhằm xác định có hay không có tội phạm xảy ra, một người có phải là người phạm 7 tội hay không để từ đó đưa ra bản án, quyết định phù hợp với tính chất của vụ án mà Viện Kiểm sát đã truy tố[33,tr. Hoạt động xét xử của Tòa án hiểu theo nghĩa chung nhất là “hoạt động của các cơ quan và cá nhân được quyền căn cứ vào pháp luật để xem xét những vấn đề pháp lý và đưa ra những phán quyết có tính bắt buộc” cụ thể hơn ta có thể hiểu hoạt động xét xử là “hoạt động nhân danh Nhà nước đánh giá và ra phán quyết về tính hợp pháp, tính đúng đắn pháp luật hay quyết định pháp luật khi có sự tranh chấp và mâu thuẫn giữa các bên có lợi ích khác nhau” [33,tr.

Như vậy, từ những quan điểm nêu trên có thể đưa ra khái niệm hoạt động xét xử sơ thẩm vụ án hình sự là hoạt động của Nhà nước do cơ quan Tòa án thực hiện ở cấp xét xử thứ nhất tiến hành các hoạt động tố tụng nhằm xem xét và đánh giá, toàn diện các chứng cứ, tài liệu của vụ án nhằm xác định có hay không có tội phạm, bị cáo có phải là người phạm tội hay không, nếu bị cáo phạm tội thì phạm tội gì, hình phạt được áp dụng và các vấn đề khác có liên quan đến vụ án được quy định trong Bộ luật hình sự. Đặc điểm của hoạt động xét xử sơ thẩm Vụ án hình sự Theo quy định của Hiến pháp năm 2013 thì Tòa án nhân dân là cơ quan xét xử của nước CHXHCNVN và xét xử sơ thẩm được coi là đỉnh cao của quyền tư pháp bởi lẽ quyền và nghĩa vụ của người tiến hành tố tụng và người tham gia tố tụng sẽ được thực hiện công khai và đầy đủ nhất tại phiên tòa. Hoạt động tố tụng hình sự là một trình tự hoạt động của các cơ quan tiến hành tố tụng, những người tiến hành tố tụng và những người tham gia tố tụng vào quá trình giải quyết một VAHS từ khi khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án hình sự. Trong đó, hoạt động xét xử là hoạt động mang tính quyết định, theo nguyên tắc suy đoán vô tội 8 “Người bị buộc tội được coi là không có tội cho đến khi được chứng minh theo trình tự, thủ tục do Bộ luật này quy định và có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật” (Điều 13 BLTTHS năm 2015).

Hoạt động xét xử sơ thẩm vụ án hịnh sự là hoạt động của Tòa án có thẩm quyền sau khi nghiên cứu toàn diện, khách quan và đầy đủ hồ sơ vụ án, lần đầu tiên đưa vụ án ra xét xử công khai trước phiên tòa hình sự nhằm xác định có hay không có tội phạm xảy ra, một người có phải là người phạm tội hay không để từ đó đưa ra bản án, quyết định phù hợp với tính chất của vụ án mà Viện kiểm sát (VKS) đã truy tố. Theo pháp Luật tố tụng hình sự năm 2015 quy định Tòa án thực hiện chế độ hai cấp xét xử đó là cấp xét xử sơ thẩm và cấp xét xử phúc thẩm trong đó hoạt động xét xử sơ thẩm là cấp xét xử thứ nhất, và trong hoạt động xét xử sơ thẩm Tòa án nhân dân phải tuân thủ các nguyên tắc đặc trưng cho hoạt động xét xử như: Nguyên tắc xác định sự thật; Nguyên tắc suy đoán vô tội;Nguyên tắc khi xét xử thẩm phán, hội thẩm nhân dân độc lập, chỉ tuân theo pháp luật: Nguyên tắc Tòa án xét xử tập thể và quyết định theo đa số; Nguyên tắc bảo đảm pháp chế xã hội chủ nghĩa trong tố tụng hình sự; nguyên tắc tôn trọng và bảo vệ quyền con người, quyền và lợi ích hợp pháp cá nhân; Nguyên tắc bảo đảm quyền bình đẳng trước pháp luật; Nguyên tắc không ai bị kết án hai lần vì một tội phạm; Nguyên tắc bảo đảm quyền bào chữa của người bị buộc tội, bảo vệ quyền và lợi ích hợp phápcủa bị hại, đương sự; Nguyên tắc bảo đảm sự vô tư của người có thẩm quyền tiến hành tố tụng, người tham gia tố tụng; Nguyên tắc thực hiện chế độ xét xử có Hội thẩm tham gia; Nguyên tắc Tòa án xét xử kịp thời, công bằng, công khai; Nguyên tắc tranh tụng trong xét xử được bảo đảm; Nguyên tắc bảo đảm hiệu lực của bản án, quyết định của Tòa án. Do đó, xét xử sơ thẩm phải tuân theo các nguyên tắc nêu trên và trình tự 9 thủ tục giải quyết vụ án tại phiên tòa. Việc xét xử kết thúc khi ra bản án để giải quyết nội dung của vụ án và được xác định như một giai đoạn kết thúc quá trình giải quyết vụ án để kết luận một người có tội hay không có tội, áp dụng hình phạt như thế nào.

Khi hoạt động xét xử của Tòa án nhân dân cấp sơ thẩm càng khách quan, công bằng và nghiêm minh bao nhiêu thì càng thể hiện được bản chất ưu việt của Nhà nước xã hội chủ nghĩa của dân, do dân và vì dân đảm bảo tối đa cho việc bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, quyền và lợi ích hợp pháp của Nhà nước, của các tổ chức, cá nhân. Hoạt động xét xử sơ thẩm vụ án hình sự được tiến hành chủ yếu tại phiên tòa và mang tính công khai. Hoạt động xét xử của Tòa án nhân dân cấp sơ thẩm cũng giống như cấp xét xử khác được tiến hành tại phiên tòa và mang tính công khai. Phiên tòa xét xử trở thành một thuật ngữ riêng biệt của Tòa án nhân dân với các nghi thức trang nghiêm, cùng với thủ tục chặt chẽ đã thể hiện được uy quyền của Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Phiên tòa xét xử là nơi diễn ra các hoạt động mang tính tố tụng đặc biệt và phải tuân thủ nghiêm chỉnh nội quy. Tại phiên tòa quyền và lợi ích hợp pháp của con người, của công dân, của Nhà nước xã hội chủ nghĩa được bảo vệ. Theo quy định của pháp luật tố tụng hiện hành Tòa án phải xét xử một cách công khai, minh bạch, chỉ những vụ án mà theo quy định đó là bí mật nhà nước hay bí mật của các đương sự theo yêu cầu chính đáng của họ thì Tòa án mới xét xử không công khai. Pháp luật có quy định bí mật nhà nước, bí mật của đương sự, song cũng không quy định trường hợp nào được xử kín, trường hợp nào xử công khai, thông thường những trường hợp mà Tòa án quyết định xét xử kín thường là những vụ án liên quan đến hoạt động gián điệp, làm lộ bí mật 10 Nhà nước, hay các vụ án xâm phạm tình dục mà người bị hại là người chưa thành niên.

Phiên tòa xét xử của Tòa án cũng là nơi để Tòa án kiểm tra lại một cách công khai việc áp dụng pháp luật của các cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng trước đó đã thực hiện việc công khai trong hoạt động xét xử vừa thể hiện tính dân chủ của hoạt động xét xử vừa bảo đảm cho nhân dân được tham dự phiên tòa chứng kiến hoạt động của Tòa án nói chung và Hội đồng xét xử nói riêng, đề cao được tinh thần trách nhiệm của những người tham gia tố tụng, góp phần nâng cao năng lực trình độ của đội ngũ Điều tra viên, Kiểm sát viên, Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân và Thư ký Tòa án. Hoạt động xét xử sơ thẩm vụ án hình sự là biểu hiện thực hiện chức năng cơ bản trong tố tụng hình sự. Chức năng tố tụng bao gồm ba chức năng: chức năng buộc tội, chức năng bào chữa và chức năng xét xử, trong đó chức năng xét xử được coi là chức năng trung tâm. Chức năng xét xử của Tòa án được thực hiện thông qua hoạt động áp dụng pháp luật của Thẩm phán và Hội thẩm theo đóTòa án nhân dân là cơ quan duy nhất thực hiện quyền tư pháp, thực hiện chức năng xét xử và có quyền ra phán quyết cuối cùng trong hoạt động tố tụng, nhân danh nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam để xác định xem một người có phạm tội hay không, nếu phạm tội thì là tội gì, được quy định tại điều khoản nào và nếu phải áp dụng hình phạt thì đó là loại hình phạt gì, mức độ như thế nào cho phù hợp.