mở đầu phần tin bằng cách chạy tít chữ và chuyển từ tin này sang tin khác bằng cách xuống đen màn hình và sử dụng nhạc cắt. Nhưng như đã nêu ở phần lịch sử hoạt động dẫn chương trình, ngay từ khi ra đời, trên thế giới cũng như ở Việt Nam, chương trình được lựa chọn lên sóng đầu tiên là các bản tin thời sự. Trong các chương trình, bản tin thời sự ấy, từ khởi thủy cho đến ngày hôm nay, chưa bao giờ vắng bóng các phát thanh viên, người dẫn chương trình – chủ thể của hoạt động dẫn. Nói như vậy, để thấy hoạt động dẫn chương trình ngày càng khẳng định được vị trí, vai trò quan trọng trong chỉnh thể các khâu làm nên một chương trình truyền hình.
Một tác phẩm báo chí – chương trình truyền hình bao gồm hai yếu tố: nội dung và hình thức. Nội dung là thông điệp mà khán giả tiếp nhận qua chương trình, còn hình thức chính là cách thức để truyền đạt thông điệp đó. Hai yếu tố này đan xen, bổ sung cho nhau, gắn bó hết sức chặt chẽ với nhau. Cách truyền thông điệp, hình thức của chương trình lại phụ thuộc rất nhiều vào khâu dẫn dắt.
Có nhiều chương trình nội dung kịch bản được chuẩn bị công phu nhưng hiệu quả truyền thông không như mong đợi bởi thiếu sự dẫn dắt chương trình hấp dẫn, lôi cuốn. Nội dung thông tin hay, thông điệp có giá trị thực tiễn cao, nhưng khâu dẫn bị lơ là, coi nhẹ, tất yếu sẽ làm giảm đi đáng kể chất lượng, kết quả mà chương trình cần đạt tới. Một chương trình truyền hình thành công hay không, phụ thuộc một phần rất lớn vào hoạt động dẫn chương trình. Có thể thấy nhiều trong thực tế đời sống truyền hình, xin nêu ở ba thể loại chủ yếu là thời sự; giao lưu tọa đàm và trò chơi truyền hình.
Một chương trình thời sự đề cập đến những vấn đề nóng hổi mà phóng viên phải vất vả, lăn lộn thực tế mới có được; nhưng khi lên sóng nhiều khán giả bỏ qua vì cách giới thiệu, cách thể hiện của người dẫn không hấp dẫn, lôi cuốn được họ đến gần hơn với màn hình (vì nhiều khi khán giả xem không chủ đích), không cho họ thấy 16 được đây là một thông tin giá trị, cần phải quan tâm, nắm bắt. Một chương trình giao lưu tọa đàm dù nội dung bàn luận có ý nghĩa thực tiễn, khách mời có nhiều thông tin nhưng người dẫn không biết khai thác, gợi mở; hoặc dẫn dắt dây cà dây muống rồi mới đặt câu hỏi, trong câu hỏi đã ngụ ý trả lời; hoặc nói liến thoắng, thích thể hiện, tranh cả thời lượng của khách mời…thì đó quả là một “thảm họa” cho chương trình. Với chương trình trò chơi, nếu hoạt động dẫn không tạo được không khí hấp dẫn, lôi cuốn cần thiết cho trường quay, cho người chơi và khán giả thì đó không phải là một chương trình thành công. Như vậy, đối với từng thể loại chương trình, hoạt động dẫn có vai trò hết sức quan trọng, có thể tổng quát như sau: Vai trò giới thiệu: hoạt động dẫn phải giúp khán giả hiểu được họ sắp được xem chương trình nào, chương trình đó đề cập tới vấn đề gì… Vai trò kết nối: lời dẫn phải liên kết được các nội dung thành phần, làm cho chúng gắn bó với nhau, tương hỗ nhau, tạo thành một tổng thể chương trình thống nhất, làm nổi bật thông điệp chương trình.
Vai trò điều khiển, định hướng: hoạt động dẫn phải điều khiển, định hướng, xử lý các tình huống phát sinh, làm cho chương trình tiến triển từ đầu đến cuối theo một hướng, nhằm đi tới “đích truyền thông” của chương trình một cách khéo léo mà không bị khiên cưỡng, gượng gạo. Vai trò tạo không khí, tăng sức hấp dẫn cho chương trình: dẫn phải làm cho khán giả có ấn tượng, bị hấp dẫn bởi hình thức và chú ý vào nội dung của chương trình; hoạt động dẫn phải tạo dựng được bầu không khí phù hợp với từng loại chương trình, lôi cuốn, hấp dẫn, khuyến khích các thành viên tham gia chương trình một cách tích cực nhất. Đặc trưng Truyền hình là một loại hình báo chí có lợi thế đặc biệt. Các tác giả “Truyền thông – Lý thuyết và kỹ năng cơ bản” nhận định: “Truyền hình là 17 kênh truyền thông chuyển tải thông điệp bằng hình ảnh động với đầy đủ sắc màu vốn có từ cuộc sống cùng với lời nói, âm nhạc, tiếng động” [25, tr.
Truyền hình vì thế đã đem lại cho công chúng “bức tranh” về cuộc sống thực nhưng đã được “thu nhỏ”, được “làm giàu thêm về ý nghĩa, làm sáng rõ hơn về hình thức” và “làm phong phú hơn về giá trị tinh thần”, “giúp người xem nhận thức rõ hơn, đúng hơn, trúng hơn, gần gũi và sinh động hơn về những sự kiện và vấn đề của cuộc sống”.168] Như vậy, đặc trưng của truyền hình là truyền thông điệp bằng hình ảnh động, lời nói và âm thanh. Hoạt động dẫn chương trình truyền hình do chủ thể là người dẫn chương trình, các phát thanh viên, biên tập viên thực hiện là một khâu quan trọng chuyển tải thông điệp chương trình tới khán giả. Chính vì vậy, hoạt động này cũng không thể không mang những đặc trưng trên, thể hiện một cách cụ thể, sinh động ở chủ thể thực hiện nó: lời nói và “hình ảnh động” của người dẫn. Mặt khác, ngay định nghĩa nêu ra ở phần đầu luận văn cũng đã chỉ ra những đặc trưng của hoạt động này.
Đó là hoạt động dùng yếu tố ngôn ngữ (lời nói, giọng điệu) và các yếu tố phi ngôn ngữ (nét mặt, cử chỉ, trang phục) để điều khiển, kết nối, làm cho chương trình diễn tiến theo kịch bản, truyền đạt được thông điệp của chương trình. Cần nhấn mạnh rằng, ngôn ngữ được sử dụng trong lời dẫn phải là ngôn ngữ giao tiếp, thể hiện theo phong cách nói chứ không phải phong cách đọc. Ngay cả khi dẫn chương trình thời sự, một chương trình thuộc thể loại chính luận, các phần tin tức cũng cần được truyền tải đến người nghe theo phong cách trò chuyện, tự nhiên, gần gũi. Nếu phát thanh viên, người dẫn chương trình thể hiện và dẫn phần tin chỉ đơn thuần là đọc văn bản một cách cứng nhắc, khô khan thì hiệu quả thông tin của chương trình sẽ không như mong muốn.
Để thấy rõ được đặc trưng của hoạt động này, ta đặt nó trong mối tương quan với hoạt động dẫn chương trình trên phương tiện truyền thông đại chúng 18 khác là báo phát thanh. Đặc trưng của hoạt động dẫn chương trình trên phát thanh, theo tác giả Đinh Thị Thu Hằng trong luận văn thạc sĩ báo chí “Dẫn chương trình phát thanh thời sự trên sóng Đài Tiếng nói Việt Nam” là hoạt động “tạo ra lời dẫn” [10, tr.33], dùng hoàn toàn lời nói để điều khiển, kết nối chương trình. Với loại hình báo chí này, hoạt động dẫn có vai trò vô cùng quan trọng, dẫn để kết nối các nội dung thành phần trong một chương trình, dẫn nhiều khi còn để chuyển các chương trình phát sóng liền kề nhau. Đặc biệt, với các chương trình thời sự hoặc tường thuật trực tiếp, hoạt động dẫn là yếu tố không thể thiếu và có vai trò quyết định sự thành công của cả chương trình.
Do dùng hoàn toàn lời nói nên ngôn ngữ, giọng điệu, sắc thái biểu cảm, đài từ của người dẫn là vô cùng quan trọng, bởi nó là chất liệu duy nhất của hoạt động dẫn. Trong khi đó, với truyền hình, hoạt động dẫn chương trình lại là sự tổng hòa của hai yếu tố “hình” và “tiếng”. Nó đòi hỏi người dẫn không chỉ sử dụng chất liệu chính là lời dẫn (ngôn ngữ, đài từ; giọng điệu, ngữ điệu biểu cảm) mà còn phải kết hợp với các yếu tố khác như ngôn ngữ cơ thể (điệu bộ, cử chỉ, cách đi lại), nét biểu cảm của gương mặt (ánh mắt, nụ cười…), trang phục, kiểu tóc, cách trang điểm… Các yếu tố này có chức năng bổ trợ cho yếu tố lời dẫn. Ví dụ về trang phục: dẫn chương trình thời sự trong nước yêu cầu trang phục phải là com - lê (với nam), áo dài (với nữ).
Dẫn các chương trình khác như thời sự quốc tế, giao lưu tọa đàm…, có thể linh hoạt hơn với sơ mi (nam), đầm công sở (nữ). Dẫn các chương trình trò chơi, trang phục lại phải phù hợp với từng đối tượng tham gia. Nếu là trò chơi dành cho người cao tuổi, trang phục cần đứng đắn, lịch sự, đi liền với phong thái chững chạc. Nếu là trò chơi dành cho đối tượng thanh thiếu nhi, lại cần trang phục màu sắc tươi tắn, kiểu cách trẻ trung, đi liền với tác phong nhanh nhẹn, hoạt náo, vui tươi…Tất cả 19 phải hài hòa, “ăn khớp” với nhau, tạo nên một tổng thể nhất quán, phù hợp với thể loại và góp phần làm toát lên được chủ đề của chương trình.
Các dạng, cách thức và kỹ năng của hoạt động dẫn chương trình truyền hình 1. Các dạng dẫn Căn cứ vào chức danh công việc của người dẫn khi tham gia hoạt động dẫn chương trình; căn cứ vào số lượng người dẫn trong một chương trình, có thể phân loại các dạng dẫn sau: 1. Dẫn chương trình với tư cách là phát thanh viên hoặc phóng viên, biên tập viên Dẫn chương trình với tư cách phát thanh viên là dạng dẫn cơ bản nhất ở các đài truyền hình địa phương hiện nay. Đặc điểm nổi bật: chỉ thể hiện kịch bản do người khác viết một cách đơn thuần.
Trong bất cứ chương trình nào, từ thời sự đến giao lưu tọa đàm, họ đều tuân theo kịch bản có sẵn và lần lượt đọc lời dẫn, thể hiện tin bài hoặc đưa ra các câu hỏi theo kịch bản. Có kiểu dẫn thụ động: người dẫn chỉ mong kịch bản lời dẫn càng chi tiết càng tốt, vì như thế họ chỉ cần nhìn giấy (nếu quá vội, không có thời gian chuẩn bị) hoặc học thuộc lòng là có thể làm cho qua chương trình. Với những phát thanh viên này, tất nhiên họ không có khả năng ứng đáp với khách mời hoặc xử lý bất kỳ tình huống nào ngoài kịch bản. Điều này dẫn đến hiện tượng họ “ngại” làm các chương trình giao lưu tọa đàm và đặc biệt rất “sợ” các chương trình truyền hình trực tiếp.
Do đó, đã có trường hợp không được mời hoặc không tự tin nhận lời dẫn các thể loại chương trình trên lần thứ hai. Họ bằng lòng và cảm thấy an toàn nhất khi dẫn các bản tin thời sự và giới thiệu chuyên đề, chuyên mục, ngoài ra là một số chương trình văn nghệ, vì đây đều là những chương trình ghi hình sẵn, có kịch bản lời dẫn chi tiết, không đòi hỏi tổng hợp nhiều kỹ năng.