Chương 1 làm sáng tỏ các vấn đề lý thuyết có liên quan giữa chất lượng dịch vụ và cách thức nâng cao chất lượng dịch vụ cho doanh nghiệp. Dịch vụ và chất lượng dịch vụ 1. Dịch vụ và đặc điểm của dịch vụ • Định nghĩa về dịch vụ Khái niệm về dịch vụ lại là một phạm trù có nhiều cách hiểu khách nhau dựa trên góc nhìn của mỗi tác giả. Theo Philip Kotler (2003), “dịch vụ là mọi hành động và kết quả mà một bên có thể cung cấp cho bên kia và chủ yếu là vô hình và không dẫn đến quyền sở hữu một cái gì đó.
Sản phẩm của nó có thể có hay không gắn liền với một sản phẩm vật chất”. Theo định nghĩa này, dịch vụ là những yếu tố vô hình mang đến sự thỏa mãn nhất định giữa hai bên đối tác khi có nhu cầu. Theo góc tiếp cận giao dịch, Nguyễn Văn Liêm (2006) cho rằng “dịch vụ là bao gồm toàn bộ hoạt động trong suốt quá trình mà khách hàng và nhà cung cấp dịch vụ tiếp xúc nhau nhằm thoả mãn nhu cầu của khách hàng mong đợi có được trước đó cũng như tạo ra được giá trị cho khách hàng”. Nói cách khác, dịch vụ là cầu nối giữa người bán và người mua, và chỉ khi dịch vụ tốt thì mối quan hệ này mới được duy trì.
Dựa trên góc tiếp cận về giá trị của dịch vụ, Nguyễn Văn Thanh (2010) cho rằng“dịch vụ là một hoạt động lao động sáng tạo nhằm bổ sung giá trị cho phần vật chất và làm đa dạng hoá, phong phú hoá, khác biệt hoá, nổi trội hoá… mà cao nhất trở thành những thương hiệu, những nét văn hoá kinh doanh và làm hài lòng cao cho người tiêu dùng để họ sẵn sàng trả tiền cao, nhờ đó kinh doanh có hiệu quả hơn”. Như vậy, có thể thấy dịch vụ là một hoạt động sáng tạo của con người, mang tính đặc thù trong một xã hội phát triển, nơi có sự cạnh tranh cao, bùng nổ công nghệ, và yêu cầu tính minh bạch về pháp luật cũng như chính sách của chính quyền. • Đặc điểm chính của dịch vụ Theo Berry và Seiders (2002), dịch vụ có một số đặc thù hay tính chất mà nhờ đó chúng ta phân biệt với các loại hàng hóa hữu hình khác. Trái ngược với các đặc trưng đơn giản của sản phẩm hữu hình, sự khó khăn và phức tạp này làm nổi bật bản chất phức tạp của dịch vụ, cụ thể là: 5 1.
Tính vô hình (intangibility): Việc không thể nhìn thấy, chạm vào sản phẩm dịch vụ trực tiếp gây khó khăn cho việc kiểm soát chất lượng, đo lường hiệu quả và đáp ứng nhu cầu khách hàng. Tính không thể chia tách (inseparability): Do đặc thù sản xuất và tiêu thụ đồng thời, bất kỳ sai sót nào trong quá trình cung cấp dịch vụ đều ảnh hưởng trực tiếp đến nhận định của khách hàng về chất lượng dịch vụ. Tính không đồng nhất (heterogeneity): Chất lượng dịch vụ phụ thuộc rất lớn vào sự liền mạch của quá trình sản xuất và tiêu thụ, vì vậy bất kỳ sai sót nào cũng có thể làm giảm đi giá trị mà khách hàng nhận được. Mọi khâu trong quá trình cung cấp dịch vụ đều có thể ảnh hưởng đến chất lượng dịch vụ cuối cùng, do đó việc kiểm soát chất lượng phải được đặt lên hàng đầu.
Tính dễ hỏng (Perishability): Chất lượng dịch vụ là một tổng thể thống nhất, phụ thuộc vào sự phối hợp nhịp nhàng của tất cả các khâu. Mọi sai sót đều có thể làm giảm đi giá trị của dịch vụ và gây ảnh hưởng tiêu cực đến danh tiếng của doanh nghiệp. Để đảm bảo chất lượng dịch vụ, mọi khâu trong quá trình cung cấp đều cần được kiểm soát chặt chẽ và liên tục cải tiến. Trong quá trình tiêu dùng dịch vụ, chất lượng dịch vụ thể hiện trong quá trình tương tác giữa khách hàng và nhân viên của doanh nghiệp cung cấp dịch vụ đó.
Chất lượng dịch vụ • Các khái niệm về chất lượng Chất lượng là một khái niệm đa chiều, được hiểu và định nghĩa khác nhau trong các lĩnh vực khác nhau. Mỗi lĩnh vực đều có những tiêu chí và thước đo chất lượng riêng. Tùy thuộc vào góc nhìn và mục tiêu nghiên cứu, chất lượng có thể được hiểu là sự hoàn hảo, sự phù hợp, sự hiệu quả hoặc sự đáp ứng nhu cầu của khách hàng. Theo Crosby (1979), chất lượng là sự phù hợp với các yêu cầu hay đặc tính nhất định, đồng tình với quan điểm trên.
Tương tự, Juran (1988) cho rằng chất lượng là sự phù hợp với nhu cầu. Cả hai khái niệm này đều phản ánh chất lượng phụ thuộc vào yêu cầu hay nhu cầu của người tiếp nhận trong hoạt động tiêu dùng sản phẩm hoặc dịch vụ. Từ góc độ khách hàng, Feigenbaum (1991) nhận định chất lượng là quyết định của khách hàng dựa trên kinh nghiệm thực tế đối với sản phẩm hoặc dịch vụ. Chất lượng được đo lường dựa trên những yêu cầu của khách hàng.
Những yêu cầu này có thể được nêu ra hoặc không được nêu ra, được ý thức hoặc đơn giản là cảm nhận, hoàn toàn chủ quan hoặc mang 6 tính chuyên môn và luôn đại diện cho mục tiêu động trong một thị trường cạnh tranh. Như vậy, cảm nhận về chất lượng của từng cá nhân sẽ phụ thuộc vào yêu cầu, cảm nhận và trải nghiệm của người đó. Bên cạnh đó, Russell (1999) đề cập tới định nghĩa chất lượng dưới góc nhìn so sánh và khả năng đáp ứng của hàng hoá và dịch vụ với phần còn lại. Cụ thể ông cho rằng chất lượng không chỉ là đáp ứng nhu cầu mà còn là sự vượt trội, là yếu tố làm nên sự khác biệt và tạo lợi thế cạnh tranh Theo tiêu chuẩn ISO 9000:2015, tại điều khoản 3.2, mục cơ sở và từ vựng có nêu: “Chất lượng là mức độ của một tập hợp các đặc tính vốn có của một đối tượng đáp ứng các yêu cầu”.
Các đặc tính được lý giải là các đặc tính vật lý, cảm quan, hành vi, thời gian và chức năng; đối tượng được hiểu như một hạng mục thực thể, có nghĩa là bất kì điều gì có thể cảm nhận được hoặc nhận biết được; yêu cầu là những nhu cầu hoặc mong đợi được tuyên bố, ngầm hiểu chung hoặc bắt buộc. Tại Việt Nam, theo Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hoá (Luật số 05/2007/QH12 ban hành ngày 21/11/2007): “Chất lượng sản phẩm hàng hoá là mức độ của các đặc tính sản phẩm, hoàng hoá đáp ứng trong tiêu chuẩn công bố, quy chuẩn kĩ thuật tương ứng”. Khái niệm này chỉ tập chung vào sản phẩm, hàng hoá hữu hình, đồng thời, nhấn mạnh tới tuyên bố từ phía sản xuất tạo ra sản phẩm đó để đánh giá mức độ cam kết. Mặc dù có nhiều định nghĩa về chất lượng, nhưng cho đến nay nay hầu hết các khái niệm này không mâu thuẫn với nhau.
Từ những khái niệm đã nêu, đề án này lựa chọn cách hiểu sau về các đặc điểm của chất lượng: Thứ nhất, thước đo của chất lượng là sự thoả mãn yêu cầu. Có nghĩa rằng, một sản phẩm/dịch vụ được đánh giá chất lượng tốt khi đáp ứng được yêu cầu của khách hàng tiêu dùng/trải nghiệm và ngược lại. Vì thế, kiểm soát chất lượng cũng chính là đi thăm dò yêu cầu chung nhất của khách hàng về sản phẩm/dịch vụ. Thứ hai, chất lượng được đánh giá từ nhiều phía có liên quan như khách hàng, cơ quan pháp lý, đối thủ cạnh tranh, xã hội.
Thứ ba, chất lượng luôn có xu hướng thay đổi theo thời gian, không gian. Điều này cũng do đặc điểm thứ nhất và thứ hai chi phối. Thứ tư, chất lượng là một hệ thống, quy trình mà bên cung cấp phải tuân thủ để đảm bảo đem lại đúng giá trị như đã cam kết từ trước. Tóm lại, mục đích của tìm hiểu về chất lượng có thể hiểu là đang tìm cách đáp ứng sự thoả mãn kỳ vọng của khách hàng về hàng hoá/dịch vụ họ sử dụng/trải nghiệm.
7 • Các khái niệm về chất lượng dịch vụ Hiện nay, tồn tại nhiều định nghĩa khác nhau về chất lượng dịch vụ. Theo Leisen và Vance (2001), chất lượng dịch vụ giúp tạo ra lợi thế cạnh tranh cần thiết bởi đó là một yếu tố khác biệt có hiệu quả. Chất lượng dịch vụ đã được bắt đầu vào những năm 1980 như một xu hướng trên toàn thế giới, khi các nhà tiếp thị nhận ra rằng chỉ có sản phẩm chất lượng mới có thể được bảo đảm để duy trì lợi thế cạnh tranh. Nhấn mạnh sự khác biệt giữa chất lượng mang tính khách quan và cảm nhận chất lượng, Parasurman, Zeithaml and Berry (1985, 1988) cho rằng “chất lượng dịch vụ được xem như khoảng cách giữa mong đợi về dịch vụ và nhận thức của khách hàng khi sử dụng dịch vụ”.
Ngoài ra, theo Lewis và Booms (1983): “Chất lượng dịch vụ còn là kết quả của sự so sánh của khách hàng, được tạo ra giữa sự mong đợi của họ về dịch vụ đó và sự cảm nhận của họ khi sử dụng dịch vụ đó”. Tương tự, theo Armand Feigenbaum (1945), “chất lượng là quyết định của khách hàng dựa trên kinh nghiệm thực tế đối với sản phẩm hoặc dịch vụ, được đo lường dựa trên những yêu cầu của khách hàng- những yêu cầu này có thể được nêu ra hoặc không nêu ra, được ý thức hoặc đơn giản chỉ là cảm nhận, hoàn toàn chủ quan hoặc mang tính chuyên môn – và luôn đại diện cho mục tiêu động trong một thị trường cạnh tranh”. Dựa trên kết quả của chất lượng dịch vụ, American Society for Quality cho rằng “chất lượng thể hiện sự vượt trội của hàng hóa và dịch vụ, đặc biệt đạt đến mức độ mà người ta có thể thỏa mãn mọi nhu cầu và làm hài lòng khách hàng”. Gronroos (1984) chi tiết hóa các khía cạnh của chất lượng dịch vụ và cho rằng “chất lượng dịch vụ được đánh giá trên hai khía cạnh: chất lượng kỹ thuật và chất lưỡng kỹ năng.
Chất lượng kỹ thuật liên quan đến những gì được phục vụ còn chất lượng chức năng nói lên chúng được phục vụ như thế nào.” Từ các phát biểu trên, có thể nhận thấy chất lượng dịch vụ là một chủ đề quan trọng trong lĩnh vực Marketing và quản lý dịch vụ. Chất lượng dịch vụ có thể được định nghĩa từ nhiều góc độ khác nhau, nhưng nhìn chung, nó đề cập đến mức độ mà dịch vụ được cung cấp đáp ứng hoặc vượt quá kỳ vọng của khách hàng 1. Mô hình đo lường chất lượng dịch vụ Mô hình đánh giá chất lượng là một hệ thống lý thuyết hoặc công cụ giúp đo lường, phân tích và cải thiện chất lượng của sản phẩm, dịch vụ hoặc quy trình trong một tổ chức.