Phần Mở đầu báo cáo tập trung làm rõ tính cấp thiết của đề tài, mục tiêu, đối tƣợng, phạm vi, cách tiếp cận và phƣơng pháp nghiên cứu của đề tài, cụ thể nhƣ sau: 1. Tính cấp thiết của đề tài 1. Việt Nam là đất nƣớc của cộng đồng 54 dân tộc anh em. Trải qua hàng nghìn năm dựng nƣớc và giữa nƣớc, các dân tộc trên dải đất hình chữ S đã cùng chung một số mệnh lịch sử, gắn bó ruột thịt với nhau, đoàn kết vƣợt qua mọi thử thách để sinh tồn và phát triển.
Tuy nhiên, trên tiến trình phát triển lịch sử của mình, mỗi dân tộc lại tạo ra những yếu tố văn hóa có bản sắc riêng, đƣợc thể hiện trong các mặt văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần làm nên môi trƣờng đa văn hóa. Khu vực miền núi phía Bắc là vùng đất tụ cƣ của hơn hai chục dân tộc thiểu số vốn có lịch sử hàng nghìn năm. Tiến trình hình thành tộc ngƣời từ những năm tháng xa xƣa luôn gắn chặt với vận mệnh dựng nƣớc và giữ nƣớc của cộng đồng quốc gia Việt Nam đa dân tộc. Đứng trƣớc những thách thức khắc nghiệt của tự nhiên và lịch sử xã hội, đồng bào các dân tộc Tày, Nùng, Hmông, Dao, Sán Chay,.
và các dân tộc khác chủ yếu dựa vào sự truyền dạy kinh nghiệm của thế hệ này cho thế hệ khác trong những phạm vi dòng họ hay một cộng đồng làng bản nhất định, chủ yếu giới hạn trong không gian khép kín của những nhóm ngƣời dựa vào nhau để tồn tại và sinh sống. Mọi hình thức sinh hoạt trong cuộc sống đều nƣơng theo các phong tục tập quán, tín ngƣỡng vốn có của tộc ngƣời. Môi trƣờng giáo dục truyền thống cổ xƣa của các dân tộc vùng Việt Bắc chủ yếu giới hạn trong không gian văn hóa truyền miệng. Kho tàng văn hóa dân gian, cụ thể là hệ thống truyện kể, các bài ca dao dân ca, các câu tục ngữ các hƣơng ƣớc gắn với luật tục của cộng đồng đã trở thành lịch sử, văn học, triết học, đạo đức học.
của cộng đồng ngƣời sinh sống trong môi trƣờng không gian đa văn hóa. Thực trạng giáo dục trong môi trƣờng đa văn hóa ở vùng dân tộc miền núi phía Bắc cũng đã có những thay đổi đáng ghi nhận trong sự nỗ lực xây dựng cơ sở vật chất, nâng số lƣợng ngƣời dạy, ngƣời học ở tất cả các địa phƣơng với các cấp học, bậc học khác nhau. Tuy nhiên, tại các trƣờng tiểu học, trung học cơ sở chất lƣợng học tập của học sinh và trình độ giảng dạy của giáo viên cũng còn đặt ra 2 nhiều thách thức và đòi hỏi sự quản lý, bồi dƣỡng cấp bách của Ngành và Sở Giáo dục & Đào tạo. Dạy học trong môi trƣờng đa văn hóa ở vùng dân tộc miền núi phía Bắc còn rất nhiều vấn đề đáng quan tâm nhƣ thực trạng về nhận thức của giáo viên về việc dạy học trong môi trƣờng giáo dục đa văn hóa, ngôn ngữ và văn hóa của giáo viên có đủ khả năng để đáp ứng những yêu cầu của việc dạy học trong môi trƣờng này; chƣơng trình, sách giáo khoa, tài liệu tham khảo có phù hợp với giáo dục vùng miền; các vấn đề về cơ sở vật chất phục vụ cho việc dạy học trong môi trƣờng đa văn hóa; quan điểm chỉ đạo của các cán bộ quản lý.
Với những thuận lợi cùng khó khăn, hạn chế đã và đang bộc lộ, công tác dạy và học trong môi trƣờng đa văn hóa ở vùng dân tộc miền núi phía Bắc còn rất nhiều vấn đề cần đƣợc quan tâm nghiên cứu. Đó là yêu cầu khẩn thiết của sự vận hành đồng bộ ở tất cả các khâu quản lý, chỉ đạo chính sách và vận dụng sát thực với điều kiện xã hội ở từng địa phƣơng, từng ngành nghề. Nghiên cứu việc dạy học trong môi trƣờng đa văn hóa ở vùng dân tộc miền núi phía Bắc cũng là đáp ứng yêu cầu của đề án đổi mới căn bản toàn diện của giáo dục Việt Nam theo nghị quyết 29 NQ/TW của Hội nghị Trung ƣơng 8, khóa XI. Chính với những lý do và sự cần thiết nêu trên, chúng tôi bƣớc đầu thực hiện đề tài khoa học và công nghệ cấp Bộ “Nghiên cứu việc dạy học trong môi trƣờng đa văn hóa ở vùng dân tộc miền núi phía Bắc”, xuất phát từ cơ sở khoa học và tính thực tiễn, cấp thiết.
Mục tiêu nghiên cứu Đề tài tập trung nghiên cứu một số vấn đề lý luận và thực tiễn của việc dạy học trong môi trƣờng đa văn hóa. Đánh giá thực trạng nhiệm vụ dạy học trong môi trƣờng giáo dục đa văn hóa, từ đó đề xuất đƣợc các nhóm giải pháp nâng cao năng lực dạy học trong môi trƣờng đa văn hóa cho đội ngũ giáo viên phổ thông đặc biệt là giáo viên cấp tiểu học và THCS ở vùng dân tộc miền núi phía Bắc. Đối tƣợng và khách thể nghiên cứu 3 Đối tƣợng nghiên cứu của đề tài là vấn đề lý luận và thực tiễn về giáo dục đa văn hóa; Một số giải pháp trọng tâm nâng cao năng lực dạy học cho đội ngũ giáo viên phổ thông trong môi trƣờng đa văn hóa khu vực miền núi phía Bắc; Khách thể nghiên cứu: Vấn đề dạy học trong môi trƣờng đa văn hóa của giáo viên và học sinh ở một số trƣờng Tiểu học, THCS các tỉnh miền núi phía Bắc Việt Nam nhƣ Lạng Sơn, Hà Giang, Cao Bằng. Phạm vi nghiên cứu - Phạm vi khảo sát nghiên cứu của đề tài là cán bộ quản lý, giáo viên phổ thông (chủ yếu là giáo viên tiểu học và THCS ) dạy học trong môi trƣờng đa văn hóa của một số tỉnh thuộc khu vực miền núi phía Bắc; Trong đó chọn nghiên cứu trƣờng hợp gồm các tỉnh: Cao Bằng, Lạng Sơn, Hà Giang - nơi có môi trƣờng đa văn hóa trong cộng đồng cƣ dân có các dân tộc thiểu số sinh sống đan xen khá đa dạng.
- Phạm vi nội dung: Quan tâm chủ yếu của đề tài là một số vấn đề về giáo dục trong môi trƣờng đa văn hóa với các yếu tố nhƣ: Thực trạng nhận thức về vấn đề dạy học trong môi trƣờng đa văn hóa ở vùng dân tộc miền núi phía Bắc; những giải pháp trọng tâm bồi dƣỡng nâng cao năng lực dạy học của ngƣời giáo viên giảng dạy trong môi trƣờng đa văn hóa chủ yếu là học sinh và giáo viên cấp Tiểu học và THCS. Cách tiếp cận - Tiếp cận từ thực tiễn: Cách tiếp cận này sẽ giúp tác giả đề tài sơ bộ đánh giá đƣợc thực trạng tình hình giáo dục của các tỉnh miền núi phía Bắc. Sự đánh giá này nhìn ở khía cạnh dạy học trong môi trƣờng đa văn hóa với những thuận lợi và những khó khăn nhƣ thế nào. Hiệu quả đạt đƣợc của giáo dục trong không gian văn hóa của các dân tộc thiểu số.
Từ đó soi chiếu vào lý thuyết đa văn hóa để đề xuất nhóm giải pháp phù hợp. - Tiếp cận liên ngành: Đối với đề tài này còn đòi hỏi cách tiếp cận liên ngành văn hóa học, giáo dục học, tâm lý học, chính trị học.Cách tiếp cận liên ngành đƣợc sử dụng để cắt nghĩa các quan hệ phức tạp giữa các yếu tố văn hóa - xã hội - kinh tế - tâm lý - giáo dục.để khu biệt các vấn đề văn hóa, xã hội, giáo dục, những tác 4 động ảnh hƣởng của các yếu tố khác đến vấn đề dạy học trong môi trƣờng đa văn hóa. Phƣơng pháp nghiên cứu Đề tài sử dụng các phƣơng pháp nghiên cứu cơ bản nhƣ: phƣơng pháp nghiên cứu trƣờng hợp, chọn một khu vực đa văn hóa làm trọng điểm nghiên cứu. Tổ chức các hoạt động nghiên cứu để thu thập thông tin về một trƣờng hợp và sau đó phân tích các nội dung bằng cách tìm kiếm các minh chứng, các dữ liệu, sau đó kiểm tra bằng cách so sánh với các trƣờng hợp tƣơng tự khác trong quá trình nghiên cứu để có những kết luận thực tế, khách quan.
- Phƣơng pháp điều tra xã hội học: Chúng tôi cho rằng để nắm đƣợc hoạt động dạy học trong môi trƣờng đa văn hóa nhất thiết phải lấy đƣợc ý kiến từ phía nhà quản lý, giáo viên, học sinh làm cơ sở cho việc đề xuất giải pháp, khuyến nghị hoạch định chính sách. Để làm đƣợc điều đó, chúng tôi lấy phiếu điều tra xã hội học tại các địa bàn khu vực trƣờng học miền núi. Trƣớc khi xây dựng phiếu điều tra, chúng tôi tiến hành khảo sát sơ bộ tại địa bàn theo định hƣớng của đề tài. Sau đó, chúng tôi xây dựng bộ phiếu khảo sát toàn diện.
Chúng tôi xác định câu hỏi sẽ là công cụ khám phá thông tin quan trọng và là công cụ nghiên cứu cơ bản của đề tài. Việc khảo sát bằng phiếu hỏi sẽ đƣợc tổ chức theo những cách khác nhau. Nhiều đối tƣợng đƣợc tham gia trả lời qua phiếu hỏi (nhà quản lý, giáo viên, học sinh ở các cấp học khác nhau); điều tra ở những khu vực địa lý, không gian văn hóa khác nhau để có đƣợc bức tranh toàn cảnh khách quan về giáo dục trong môi trƣờng đa văn hóa ở vùng dân tộc miền núi phía Bắc. - Phƣơng pháp phỏng vấn: Trong nghiên cứu định tính, các cuộc phỏng vấn chính thức và không chính thức đƣợc tiến hành để tiếp tục khai thác các thông tin về những gì đang xảy ra trong bối cảnh từ quan điểm của những ngƣời tham gia vào nghiên cứu và những ngƣời là đối tƣợng nghiên cứu.
Phỏng vấn là căn cứ cơ bản để thu thập thông tin nội bộ về những gì quan sát đƣợc và soi chiếu vào lý thuyết để rút ra kết luận. - Phƣơng pháp phân tích tổng hợp để đi đến những nhận xét, kết luận. Phƣơng pháp này đòi hỏi sự nghiên cứu chuyên sâu của các chuyên gia trong từng trƣờng hợp cụ thể để có đƣợc những đánh giá mang tính bản chất. 5 NỘI DUNG VÀ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU Tập trung vào những nội dung và kết quả nghiên cứu với các vấn đề cơ bản sau: Nội dung 1: Cơ sở lý luận về dạy học trong môi trƣờng đa văn hóa ở vùng dân tộc miền núi phía Bắc; Nội dung 2: Thực trạng dạy học trong môi trƣờng đa văn hóa ở vùng dân tộc miền núi phía Bắc; Nội dung 3: Giải pháp nâng cao chất lƣợng dạy học trong môi trƣờng đa văn hóa cho đội ngũ giáo viên phổ thông.
Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ DẠY HỌC ĐA VĂN HÓA Ở VÙNG DÂN TỘC MIỀN NÚI PHÍA BẮC 1. Tổng quan những vấn đề nghiên cứu về dạy học đa văn hóa 1.