Chương 1 Cơ sở lý luận về chất lượng giáo dục - đào tạo nghề và việc nâng cao chất lượng đào tạo 1.1 Một số khái niệm cơ bản về chất lượng giáo dục và đào tạo nghề. Trong giai đoạn hiện nay, khi đất nước ta đang tiến hành công nghiệp hoá, hiện đại hoá trong bối cảnh khoa học - công nghệ phát triển như vũ bão thì vấn đề chất lượng không chỉ là mối quan tâm hàng đầu của ngành giáo dục mà là mối quan tâm của tất các ngành sản xuất và dịch vụ. Chất lượng đào tạo là yếu tố quyết định sự tồn tại và phát triển của các cơ sở đào tạo. Việc duy trì và nâng cao chất lượng đào tạo bao giờ cũng được coi là nhiệm vụ trọng tâm của bất kỳ cơ sở đào tạo nào, nó quyết định đến thương hiệu và uy tín của cơ sở đào tạo đó.
Vai trò và tầm quan trọng của chất lượng đã được xác định, tuy nhiên trong thực tế vẫn tồn tại những quan niệm khác nhau về chất lượng và chất lượng đào tạo. Trong xu thế toàn cầu hoá và hội nhập kinh tế quốc tế, sự phân cấp trong hệ thống quản lý giáo dục và chủ trương xã hội hoá trong giáo dục đã tác động thường xuyên đến quan niệm về chất lượng. Do đó để nâng cao chất lượng đào tạo Kỹ thuật viên TCCN đáp ứng thị trường lao động hiện nay, chúng ta phải có quan điểm rõ ràng về chất lượng đào tạo.1 Khái niệm về chất lượng. Chất lượng là một phạm trù phức tạp, một khái niệm mang tính tổng hợp về các mặt kinh tế - kỹ thuật - xã hội, biến đổi theo sự phát triển của nền kinh tế, xã hội, sự hội nhập quốc tế và tuỳ theo cách tiếp cận, quan điểm khác nhau của từng người.
Do đó có nhiều quan niệm khác nhau về chất lượng. - Theo Từ điển Tiếng Việt phổ thông, NXB Khoa học xã hội, 1987: "Chất lượng là tổng thể những tính chất, thuộc tính cơ bản của sự vật (sự việc). làm cho sự vật (sự việc) này phân biệt với sự vật (sự việc) khác" 18 - Theo định nghĩa của của ISO 9000 - 2000 “Chất lượng là mức độ đáp ứng các yêu cầu của một tập hợp các đặc tính vốn có” trong đó yêu cầu được hiểu là các nhu cầu hay mong đợi đã được công bố, ngầm hiểu hay bắt buộc. - Theo TCVN - ISO 8402 thì “Chất lượng là tập hợp các đặc tính của một thực thể tạo cho thực thể đó một khả năng thỏa mãn những nhu cầu đã được công bố hoặc còn tiềm ẩn” - Theo Oxford Pocket Dictionary: "Chất lượng là mức hoàn thiện, là đặc trưng so sánh hay đặc trưng tuyệt đối, dấu hiệu đặc thù, các dữ kiện, các thông số cơ bản".
- Theo quan điểm khác, chất lượng được xác định bởi khách hàng. Để đáp ứng yêu cầu của khách hàng, thì chất lượng không chỉ gắn với giá trị sử dụng, mà còn liên quan đến giá cả, thời gian và các dịch vụ kèm theo. Juran nói: “Chất lượng không chỉ là thứ mà người sử dụng bỏ tiền ra mua nó, chất lượng là sự vừa vặn để sử dụng nó”. Theo các quan niệm trên thì chất lượng là một khái niệm động được dùng nhiều trong các lĩnh vực sản xuất và dịch vụ thông qua các cách tiếp cận khác nhau.
Một cách chung nhất có thể hiểu chất lượng là cái tạo nên giá trị phẩm chất của một sự vật, sự việc hay một con người, nó là những thuộc tính cơ bản nhất để phân biệt giữa các sự việc khác nhau. Đào tạo là một trong những kết quả hoạt động của ngành kinh tế dịch vụ do vậy đào tạo là sản phẩm dịch vụ, cho nên chất lượng đào tạo cũng mang tính chất đặc điểm của chất lượng dịch vụ. Tuy nhiên “sản phẩm của đào tạo” là con người vì vậy quan niệm về chất lượng đào tạo cũng có những nét đặc trưng riêng so với các ngành dịch vụ khác.2 Các quan niệm về chất lượng giáo dục.1 Theo khái niệm truyền thống về chất lượng. 19 Một sản phẩm có chất lượng là một sản phẩm hoàn hảo, có giá trị và thích hợp cho mục đích sử dụng.
Nó tạo ra sự biến đổi về chất, tôn vinh người sở hữu nó. Ví dụ trong quá trình liên hệ tìm việc các sinh viên cùng tốt nghiệp một ngành học nhưng những sinh viên đã học ở những trường có thương hiệu thì bao giờ cũng có nhiều cơ hội làm việc hơn những sinh viên học ở trường bình thường.2 Chất lượng là sự phù hợp với mục đích. Cách tiếp cận khái niệm chất lượng giáo dục được đa số các nhà hoạch định chính sách và quản lí giáo dục là tính phù hợp với mục đích (đạt được các mục đích đã đề ra trước đó). Đây là một khái niệm động, thay đổi theo thời gian, tùy thuộc vào điều kiện kinh tế xã hội của đất nước và đặc thù của từng cơ sở đào tạo nói riêng.
Cách tiếp cận này có thể được dùng để phân tích chất lượng đào tạo ở các khía cạnh khác nhau. Ví dụ nếu mục đích đào tạo là cung cấp nguồn nhân lực đã được đào tạo cho thị trường lao động thì chất lượng sẽ được xem là số lượng và loại hình sinh viên đã tốt nghiệp. Nếu xét chất lượng của một khóa học nào đó thì chất lượng sẽ được xem xét trên các góc độ: khối lượng kiến thức, kĩ năng mà khóa học cung cấp cho sinh viên, mức độ nắm vững và sử dụng các kiến thức và kĩ năng của sinh viên sau khóa học. Cách tiếp cận trên có nhược điểm là khó xác định được mục tiêu đào tạo trong từng giai đoạn và cụ thể hoá nó cho từng trường, từng khóa học cụ thể.
Do đó khó có thể đánh giá chính xác được chất lượng đào tạo của một cơ sở đào tạo.3 Chất lượng là hiệu quả của việc đạt được mục đích của cơ sở đào tạo. Theo cách tiếp cận này, một cơ sở đào tạo có chất lượng cao là tuyên bố rõ ràng sứ mạng (mục đích) của mình và đạt được mục đích đó một cách hiệu 20 quả nhất. Cách tiếp cận này cho phép các cơ sở đào tạo tự quy định các tiêu chuẩn chất lượng và mục tiêu đào tạo của cơ sở mình. Thông qua thanh tra, kiểm tra chất lượng, các cơ quan hữu quan sẽ xem xét, đánh giá hệ thống đảm bảo chất lượng của cơ sở đó có khả năng giúp họ hoàn thành mục đích hoạt động một cách hiệu quả hay không.
Mô hình này rất quan trọng đối với các cơ sở đào tạo có nguồn lực hạn chế, giúp tận dụng tối đa, hợp lí và an toàn nguồn lực để đạt được mục tiêu đã định trước một cách hiệu quả nhất.4 Chất lượng là sự phù hợp với các tiêu chuẩn (thông số kĩ thuật). Cách tiếp cận chất lượng từ góc độ tiêu chuẩn hay các thông số kĩ thuật xuất phát từ việc kiểm soát chất lượng của các ngành sản xuất và dịch vụ. Tiêu chuẩn được xem là một công cụ đo lường để mô tả những đặc tính cần có của một sản phẩm hay dịch vụ. Chất lượng của sản phẩm hay dịch vụ được đo bằng sự phù hợp của nó với các thông số hay tiêu chuẩn đã được quy định trước đó.
Trong giáo dục và đào tạo, cách tiếp cận này giúp các cơ sở đào tạo muốn nâng cao chất lượng đào tạo có thể đề ra các tiêu chuẩn nhất định của một hoặc nhiều lĩnh vực trong quá trình đào tạo và nghiên cứu khoa học của mình và phấn đấu để đạt được các tiêu chuẩn đó. Đối với một số cơ sở đào tạo, tiêu chuẩn trong đào tạo đồng nghĩa với những gì mà sinh viên của họ đạt được khi tốt nghiệp: trình độ, kiến thức, kĩ năng kĩ xảo, v. Trong khi khoa học kĩ thuật và công nghệ phát triển một cách nhanh chóng thì khái niệm "tiêu chuẩn" trong giáo dục và đào tạo cũng phải thường xuyên điều chỉnh.5 Chất lượng đào tạo là sự đáp ứng nhu cầu của thị trường, của khách hàng, được bảo đảm bằng chất lượng quá trình từ đầu vào, đến quá trình dạy học và đầu ra - sản phẩm đào tạo. Một sản phẩm hay dịch vụ không những đáp ứng được các thông số kĩ thuật hay tiêu chuẩn cho trước mà còn phải đáp ứng được nhu cầu của người 21 sử dụng sản phẩm hay dịch vụ đó.
Vì vậy khi thiết kế một sản phẩm hay dịch vụ, điều đầu tiên là phải xác định được nhu cầu của khách hàng, làm cho họ hài lòng với sản phẩm mà họ đã mua. Tuy nhiên, cách tiếp cận này gặp khó khăn trong việc xác định khái niệm khách hàng. Ai là khách hàng của một cơ sở đào tạo đó là sinh viên (người sử dụng dịch vụ như thư viện, kí túc xá,.) hay là chính phủ, các doanh nghiệp (người trả tiền cho các dịch vụ đó) hay cán bộ giảng dạy, phụ huynh học sinh. Với quan niệm này thì “chất lượng đào tạo” là khái niệm động bởi thị trường lao động luôn biến đổi về “số” và “chất”.
Tuỳ theo từng thời điểm khác nhau thì yêu cầu về chất lượng cũng có sự khác nhau. Trong thực tế chúng ta đã thấy rõ từ chỗ chất lượng đào tạo được đo bằng kiến thức đến chỗ đo bằng cả kiến thức, kỹ năng, thái độ; từ chỗ đánh giá cao sự tích luỹ tri thức của người học ngày nay người ta coi trọng khả năng thu thập, phân tích và tổng hợp thông tin để chuyển hoá thành tri thức. Như vậy ta có thể quan niệm chất lượng đào tạo theo hai cách: + Chất lượng đào tạo theo quan điểm tương đối: Chất lượng đào tạo nhân lực là sự thoả mãn nhu cầu cơ bản của thị trường lao động và khách hàng trên các mặt: năng lực của người được đào tạo, giá thành đào tạo và thời điểm cung cấp nguồn nhân lực. + Chất lượng đào tạo theo quan điểm tuyệt đối: Là sự xuất chúng, hoàn hảo, xuất sắc, là mức độ cao nhất của chất lượng.Với quan niệm này có thể không thể hiện đầy đủ ý nghĩa cũng như mức độ khác nhau của chất lượng nhưng cũng là đích để chúng ta hướng đến.6 Theo Harvey/ Green, 2000 thì quan niệm về chất lượng đào tạo được hiểu như sau.
+ Chất lượng được thể hiện là: Vượt mức trung bình, theo các quan niệm truyền thống, phù hợp với các tiêu chuẩn đã có. 22 + Chất lượng là sự hoàn hảo: Chất lượng từ đầu đến cuối hoàn hảo không mắc lỗi. + Chất lượng gắn với giá cả phù hợp: Trong một điều kiện nhất định đưa ra chất lượng cao nhưng phù hợp với giá cả thị trường.