Chương I: Một số van dé lý luận và thực tiễn sản xuất chương trình phát thanh trực tiếp Chương II: Thực trạng sản xuất chương trình phát thanh trực tiếp tại các đài địa phương khu vực Đông Nam bộ Chương III: Những van dé đặt ra và giải pháp nâng cao chất lượng các chương trình phát thanh trực tiếp của Đài Phát thanh địa phương khu vực Đông Nam Bộ. 18 CHUONG 1: MOT SO VAN DE LÝ LUẬN VÀ THUC TIEN SAN XUẤT CHUONG TRINH PHAT THANH TRUC TIEP 1. Một số khái niệm 1. Phát thanh Trong các loại hình báo chí, phát thanh là loại hình có ưu thế, thông tin nhanh, quá trình tiếp nhận dễ dàng, phương tiện nghe đơn giản, hình thức thông tin sống động nhờ sử dụng hiệu quả các phương tiện lời nói, tiếng động, âm nhạc.
Theo UNESCO, phát thanh vẫn luôn là một phương tiện truyền thông phổ cập toàn cau, có tính đồng nhất. Tat cả mọi người đều có thé tiếp cận với báo phát thanh, không kể trình độ học van hay địa vị kinh tế - xã hội, những cơ hội dé tưởng tượng, dé giải trí và dé tham gia vào những cuộc tranh luận công khai, tương tác trên làn sóng. Phát thanh không mat đi bởi thính giác van là một trong năm giác quan của loài người đề tồn tại và thu thập tri thức nhân loại. Giáo trình báo phát thanh — truyền hình định nghĩa: “Phát thanh là một loại hình truyền thông đại chúng trong đó nội dung thông tin được truyền tải qua âm thanh.
Âm thanh bao gồm ba yếu tố: lời nói, âm nhạc và tiếng động”. Tác giả Trương Thị Kiên (2012) định nghĩa: “Phát thanh là loại hình báo chí sử dụng ngôn ngữ âm thanh tổng hợp, bao gồm lời nói, tiếng động, âm nhạc, tác động trực tiếp vào thính giác của đối tượng tiếp nhận”. Phát thanh có 2 loại hình: phát thanh qua sóng điện từ; phát thanh truyền qua hệ thống dây dẫn. Đến thế kỷ XX, vệ tinh xuất hiện đã tạo ra một cuộc cách mạng lớn trong thông tin đại chúng, tín hiệu phát thanh và truyền hình được truyền đi khắp thế giới một cách rộng khắp và mau lẹ.
Con người có thê ngồi trong nhà mình tiếp nhận thông tin về các sự kiện về tất cả các lĩnh vực và mọi nơi trên trái đất một cách trực tiếp. - So với truyền hình thì phát thanh thông tin nhanh hơn. Điều này chúng ta dé dàng nhận thấy ngay rằng khi có một sự kiện mới xảy ra thì phát thanh chính là phương tiện để truyền tải thông tin một cách nhanh nhất đến công chúng. Báo in thì bị giới hạn vê diện tích trang báo, sô câu chữ trong sô bao 19 đó, truyền hình thì còn phải qua công đoạn quay, dựng, chỉnh sửa thì mới ra được sản phẩm.
Trong khi phát thanh thì có thé tổng hợp va đưa tin ngay sau khi xảy ra sự kiện hay có thể đưa tin trực tiếp khi mà chương trình, sự kiện đó vẫn đang xảy ra. Điều này phù hợp với các chức năng của các loại hình báo chí: Khi có một sự kiện mới xảy ra thì phát thanh đưa tin, truyền hình chứng thực và phản ánh, diễn giải còn báo in làm nhiệm vụ phân tích và bình luận, đánh giá van đề một cách chính xác nhất. - Cách tác động của phát thanh: Phát thanh thông tin nhanh, có độ phủ sóng rộng, dễ tiếp nhận và có khả năng kích thích trí tưởng tượng. Hiện nay, phát thanh đang có một đối thủ rất lợi hại là truyền hình vì vừa nghe được tiếng vừa xem được hình, lại có nhiều kênh để lựa chọn.
Nhưng về mặt kỹ thuật, việc lan tỏa sóng truyền hình khó khăn và phức tạp hơn sóng phát thanh và rõ ràng máy thu hình vẫn đắt hơn máy thu thanh. Và đến nay, ngay ở nước ta, nhiều vùng sâu vùng xa chưa bắt được sóng truyền hình. Ngoài ra, nhiều người khi nghe nhạc vẫn thích nghe trên phát thanh hơn vì nó làm cho tập trung nên âm thanh của nhạc không bị mất tập trung vì hình ảnh. Hiện nay phát thanh đã có nhiều biện pháp cải tiến về kĩ thuật phát sóng nhằm nâng cao chất lượng về nội dung: tăng nội dung tin nhanh nhạy hơn, không ngừng cải tiễn các tiết mục phát thanh hap dẫn, b6 ích hon.
Cho đến nay, những nước phát triển trên thế giới kế cả Mỹ, Anh, Pháp vẫn duy trì đài phát thanh, có thê nói cả hai ngành cùng song song phát triển tuy rằng truyền hình phát triển nhanh hơn. - Có đối tượng thính giả nghe rộng rãi: Không chỉ ở thành thị, nơi có các nguồn thông tin phong phú và đa dạng mà ngay ở nông thôn những nơi có trình độ dân trí chưa cao nhưng người dân nơi đây vẫn hàng ngày gắn bó với đài phát thanh và xem đó như một người bạn thân thiết của họ. Những thông tin họ nghe trên đài chỉ đơn giản là những mẫu tin về thời tiết, những câu chuyện kê đêm khuya, hay những câu chuyện, thông tin có nội dung gần gũi gan bó với đời sống sinh hoạt hàng ngày của họ. Phát thanh trực tiếp (PTTT) Cho đến nay, khái niệm PTTT vẫn chưa được hiểu một cách thống nhất.
20 Người ta có thé dé dàng đồng ý với nhau về những ưu thé và tính hiện đại của PTTT, về khả năng tạo ra một phong cách làm việc mới cho đội ngũ những người làm công tác phát thanh của phương thức này, nhưng vẫn còn có những cách hiểu khác nhau khi đề cập đến đặc trưng và những những đặc điểm của nó. Có quan niệm cho rằng: PTTT nghĩa là đọc trực tiếp trước máy. Các tin, bài đã được chuẩn bi từ trước, một phần đã được ghi âm trước, một phần sẽ do phát thanh viên đọc và phát sóng thắng (không qua khâu ghi âm). Dé quá trình này được đảm bảo đúng với dự kiến, người biên tập viên và kỹ thuật viên cũng phải có mặt trong khi phát thanh viên đang đọc dé xử lý những tình huống bat ngờ.
Toàn bộ số tin, bài này đã được cat gọt trước dé tương ứng với thời lượng của chương trình. Nếu quá trình thực hiện vượt thời gian quy định, biên tập viên sẽ quyết định bỏ đi những thông tin ở cuối. Nếu đã hết nội dung mà thời gian của chương trình vẫn còn, có thé đưa thêm một bản nhạc (hoặc ca khúc) đề tránh tình trạng trồng sóng. Một số ý kiến khác cho rằng: PTTT thực chất là những chương trình tường thuật về các sự kiện được thực hiện trực tiếp ngay tại hiện trường (như tường thuật một kỳ đại hội, một cuộc bau cử, một lễ hội, một buổi giao lưu, một trận thi đấu thé thao.
Trong toàn bộ chương trình không có thông tin nao được ghi âm trước mà tất cả đều là phát sóng trực tiếp. Rõ ràng là những quan niệm nêu trên không phải là không có cơ sở. Tuy nhiên, những cách hiểu này chỉ mới đề cập đến hai dạng chương trình cụ thé (trong nhiều dạng) của PTTT. Trong thực tế trên thé giới va ở nước ta, PTTT có thé có hàng chục dạng chương trình khác nhau, có thể được thực hiện ngay tại studio, thực hiện tại hiện trường hoặc là kết hợp cả hai phương pháp kể trên.
Trong cuốn sách Báo phát thanh xuất bản năm 2002, tác giả Lương Phán cho rằng: phát thanh trực tiếp có thé được hiểu là phương thức mà quá trình “sản xuất chương trình phát thanh được thực hiện đồng thời với quá trình phát sóng nhằm chuyền đến người nghe những thông tin đồng thời với sự kiện đang xảy ra và có thể thu hút người nghe tham gia vào quá trình sản xuất chương trình”. Ông còn cho rằng: “điều quan trọng nhất, cốt lõi nhất của phát thanh trực tiếp chính là phóng 21 viên hoặc người đưa tin, cộng tác viên phải đang ở chỗ xảy ra sự kiện hoặc là người trong cuộc đang trực tiếp nói trước máy đang phát sóng. Với tiếng nói của phóng viên, của người trong cuộc đang ở nơi xảy ra sự kiện sẽ làm độ tin cậy của đài tăng lên rõ rệt”. Còn tài liệu Câm nang hướng dẫn phát thanh trực tiếp của Đài TNVN (tái bản tháng 8/2005) thì nêu định nghĩa về PTTT như sau: “Phát thanh trực tiếp là phương thức thông tin linh hoạt, đáp ứng được các yêu cầu của phát thanh hiện đại.
Cùng với sự phát triển của khoa học, công nghệ, phát thanh trực tiếp được trang bị thêm những thiết bị mới, phát huy được các thế mạnh của báo nói, đáp ứng ngày càng tốt hơn yêu cầu ngày càng cao của phát thanh hiện đại”. Đồng quan điểm đó tác giả Đinh Thị Thu Hằng trong cuốn sách Báo phát thanh - Lý thuyết và kỹ năng cơ bản cũng cho rằng: “Theo cách hiểu chung nhất, phát thanh trực tiếp là phương thức sản xuất chương trình mang đến thông tin đồng hành với sự kiện, sự việc đang diễn ra và thính giả có thể tham gia vào chương trình”. Phuong thức phat thanh trực tiếp tạo ra cơ hội dé thính giả có thể trực tiếp nói về những điều họ quan tâm chứ không chỉ bắt họ nghe những điều mà những người làm chương trình muốn nói. Theo kinh nghiệm của Đài phát thanh ABC (Australia), “những thính giả gọi điện trực tiếp vào phòng thu gắn với cuộc giao lưu với một nhu cầu riêng của họ (hy vọng, khát vọng, nhu cầu, tình cảm.
Do vậy, buổi giao lưu phải thực sự đáp ứng được nhu cầu của thính giả”, phải là phương tiện truyền thanh tạo được mối quan hệ tình cảm gắn bó, gần gũi với từng cá nhân bạn nghe dai. Trong “Cẩm nang hướng dẫn Phát thanh trực tiếp” khăng định “Phát thanh trực tiếp là phương thức thông tin linh hoạt, đáp ứng được các yêu cầu của phát thanh hiện đại. Cùng với sự phát triển của khoa học, công nghệ, phát thanh trực tiếp được trang bị thêm những thiết bị mới, phát huy được các thế mạnh của báo nói, đáp ứng ngày càng tốt hơn yêu cầu ngày càng cao của phát thanh hiện đại”. Tác giả Đức Dũng trong sách “Lý luận báo phát thanh” cũng cho rằng: Phát 22 thanh trực tiếp là giải pháp tối ưu, là “bí quyết” tạo ra khả năng cạnh tranh của phát thanh với các loại hình báo chí khác - kể cả với truyền hình.
Đây còn là phương pháp có thể tạo ra phong cách mới cho đội ngũ những người làm phát thanh. Tạ Ngọc Tắn, phương thức sản xuất chương trình phát thanh trực tiếp: “Đó là phương thức nghiệp vụ của phát thanh hiện đại. Nó cho phép phát huy hết tính ưu việt của phát thanh cũng như khả năng của biên tập viên.