Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ CÁC TỘI CẢN TRỞ GIAO THÔNG ĐƢỜNG BỘ, ĐƢỜNG SẮT, ĐƢỜNG THỦY, ĐƢỜNG KHÔNG THEO LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM 1. Khái niệm và đặc điểm của các tội cản trở giao thông trong Luật hình sự Việt Nam Trật tự an toàn giao thông là trạng thái trật tự, an toàn, thông suốt, thuận lợi trong lĩnh vực giao thông đường bộ, đường sắt, đường thủy, đường không theo quy định của pháp luật được mọi người thực hiện nghiêm chỉnh nhằm hạn chế thấp nhất tai nạn giao thông, gây thiệt hại về người và tài sản. Về mặt bản chất, thì vi phạm trật tự an toàn giao thông chính là những hành vi làm cho trật tự giao thông bị biến dạng, bị phá vỡ, đặt tính mạng, sức khỏe và tài sản của cá nhân, tổ chức, xã hội vào tình trạng bị thiệt hại hoặc trực tiếp đe dọa gây thiệt hại. Về hình thức, vi phạm trật tự an toàn giao thông là trái với qui định trong Luật giao thông đường bộ năm 2008, Luật giao thông đường sắt năm 2009, Luật giao thông đường thủy nội địa năm 2004, Luật hàng không dân dụng năm 2006 (sửa đổi năm 2014) và các văn bản pháp luật khác về giao thông.
Vi phạm trật tự an toàn giao thông là những hành vi vi phạm pháp luật, những hành vi vi phạm đó có nhiều loại khác nhau, gây ra thiệt hại ở những mức độ khác nhau. Theo Nghị định số 171/2013/NĐ-CP ngày 13 tháng 11 năm 2013 của Chính phủ và BLHS năm 1999, 2015 thì các hành vi vi phạm trật tự an toàn giao thông có thể bị xử lý hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự. Những hành vi vi phạm trật tự an toàn giao thông gây ra những hậu quả nghiêm trọng cho xã hội đến mức "đáng kể" thì người thực hiện hành vi đó sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự về một trong các tội xâm 9 z phạm trật tự an toàn giao thông được quy định tại các điều 261, 268, 273, 278 trong BLHS 2015. Tuy nhiên, không phải mọi hành vi xâm phạm an toàn công cộng, trật tự công cộng đều bị xử lý hình sự, việc xử lý phải trên cơ sở giáo dục, thuyết phục mọi công dân có ý thức chấp hành, nhắc nhở, cảnh cáo, xử lý hành chính, chúng ta chỉ xử lý hình sự đối với những trường hợp hành vi nguy hiểm cho xã hội ở mức độ đáng kể hay gây hậu quả nghiêm trọng cho xã hội.
Vì vậy, ranh giới xác định vấn đề trách nhiệm hình sự với các trách nhiệm pháp lý khác (dân sự, hành chính.) được phân định rõ ràng trên cơ sở tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội, hậu quả tác hại mối quan hệ xã hội bị xâm hại, cũng như thái độ của người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội. Thực tế cho thấy các tội xâm phạm an toàn công cộng, trật tự công cộng nói chung và các tội xâm phạm trật tự an toàn giao thông đã gây ra những thiệt hại không nhỏ về tài sản và tính mạng, sức khỏe của công dân, ảnh hưởng đến trật tự ở những nơi công cộng, đến hoạt động chung của xã hội. Xuất phát từ tầm quan trọng của việc giữ gìn an toàn, trật tự công cộng trong đời sống xã hội, trên cơ sở các quy định của Hiến pháp, hệ thống văn bản pháp luật, BLHS đã quy định Chương "Các tội xâm phạm an toàn công cộng, trật tự công cộng" để bảo vệ các lợi ích trên, xử lý các hành vi nguy hiểm cho xã hội ở mức độ cao, qua đó bảo đảm mọi sinh hoạt, vui chơi, giải trí, hoạt động công cộng được an toàn, ổn định và tuân thủ các quy tắc xã hội và quy tắc của pháp luật. Vì vậy, tôn trọng và bảo vệ "an toàn công cộng, trật tự công cộng" là “một trong những thước đo, tiêu chí để đánh giá sự ổn định của xã hội, đánh giá sức mạnh của các cơ quan bảo vệ pháp luật, khả năng quản lý của các cơ quan, tổ chức, đồng thời nó cũng đánh giá được ý thức pháp luật, văn minh pháp lý của công dân” [10, tr.
10 z Những quan hệ xã hội luật hình sự bảo vệ mà các tội xâm phạm trật tự an toàn giao thông xâm phạm đến, cùng với các khách thể khác, là một trong những khách thể quan trọng được BLHS Việt Nam bảo vệ, tôn trọng và bất kỳ hành vi nào xâm phạm đến nhóm khách thể này đều bị xử lý theo các quy định về những tội phạm tương ứng của BLHS. Do vậy, dưới góc độ khoa học luật hình sự, theo chúng tôi khái niệm các tội phạm đang đề cập có thể định nghĩa như sau: Các tội cản trở giao thông đường bộ, đường sắt, đường thủy, đường không là những hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong luật hình sự do người có năng lực trách nhiệm hình sự thực hiện bằng lỗi vô ý, xâm phạm đến các quy định của Nhà nước về trật tự an toàn giao thông đường bộ, đường sắt, đường thủy và đường không gây ra những thiệt hại đáng kể cho tính mạng, sức khỏe của con người, thiệt hại về tài sản của Nhà nước, của tổ chức và công dân, qua đó xâm phạm đến sự ổn định nơi công cộng và xã hội. Định nghĩa về các tội phạm cản trở giao thông nêu trên đã thể hiện được các đặc điểm đặc trưng thuộc về bản chất của các tội phạm này, đó là những hành vi nguy hiểm đáng kể cho xã hội, có lỗi, được quy định trong luật hình sự, do người có năng lực TNHS và đủ tuổi chịu TNHS thực hiện. * Các tội phạm cản trở giao thông đường bộ, đường sắt, đường thủy, đường không là những hành vi nguy hiểm đáng kể cho xã hội Các tội phạm này là những hành vi nguy hiểm đáng kể cho xã hội.
Các hành vi vi phạm này được thể hiện cả dưới dạng hành động phạm tội và không hành động phạm tội nhưng chủ yếu là hành động phạm tội. Tính nguy hiểm đáng kể cho xã hội của các tội phạm này trước hết thể hiện ở chỗ nó xâm hại trực tiếp đến các quan hệ xã hội phát sinh trên lĩnh vực giao thông đường bộ, đường sắt, đường thủy, đường không, xâm phạm đến trật tự an toàn giao thông. Tuy nhiên, bên cạnh việc trực tiếp xâm hại đến các quy định về 11 z đảm bảo trật tự an toàn giao thông, tội phạm xâm phạm trật tự an toàn giao thông trong nhiều trường hợp còn trực tiếp xâm hại và gây ra những hậu quả về tính mạng, sức khỏe con người; tài sản của nhà nước, của tổ chức và công dân. Vì vậy, việc quy định các tội xâm phạm quy định về trật tự an toàn giao thông trong BLHS không chỉ nhằm bảo đảm trật tự an toàn giao thông nói riêng, an toàn giao thông, an toàn công cộng, trật tự công cộng nói chung mà còn nhằm mục đích bảo vệ tính mạng, sức khỏe của nhân dân, tài sản của nhà nước, của các tổ chức và của công dân.
Giữ gìn trật tự an toàn công cộng (trong đó có trật tự an toàn giao thông) là một bộ phận quan trọng của hoạt động quản lý xã hội, là một trong những chức năng cơ bản của nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, đồng thời cũng là nghĩa vụ của công dân. Để giữ gìn trật tự an toàn công cộng cần phải kết hợp chặt chẽ, đồng bộ các biện pháp hành chính, kinh tế, thuyết phục, giáo dục và cưỡng chế trong đó luật hình sự giữ vai trò hết sức quan trọng. Việc BLHS qui định các tội xâm phạm quy định về trật tự an toàn giao thông, trong đó có các tội cản trở giao thông, trước hết là nhằm bảo vệ trật tự an toàn giao thông, đảm bảo cho hoạt động giao thông đường bộ diễn ra an toàn, thông suốt, thuận lợi. phục vụ tốt cho việc xây dựng phát triển kinh tế, mở rộng sản xuất; xây dựng phát triển văn hóa; củng cố và tăng cường quốc phòng, an ninh; mở rộng quan hệ hợp tác đối ngoại của Đảng và Nhà nước.
Tuy nhiên, cũng cần phải thấy rằng, giữ gìn trật tự an toàn giao thông cũng chính là bảo đảm sự an toàn về tính mạng, sức khỏe không phải chỉ của một người mà là của tất cả mọi người, sự an toàn về tài sản của nhà nước, các tổ chức và công dân nói chung. Vì vậy có thể khẳng định rằng, khách thể cùng loại của nhóm tội phạm xâm phạm quy định về trật tự an toàn giao thông là các quan hệ xã hội hết sức quan trọng: đó là trật tự an toàn giao thông, tính mạng, sức khỏe của công dân, tài sản của nhà nước, của tổ chức và sự phát 12 z triển của đất nước nói chung. Căn cứ vào khách thể bị xâm hại và các đặc điểm pháp lý của các tội xâm phạm trật tự an toàn giao thông thì khách thể loại của nhóm tội phạm này xâm phạm đến những quy định về an toàn công cộng. Những quy định về an toàn công cộng rất đa dạng, phong phú trên nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội bao gồm những quy định, điều lệ, nội quy… (những quy tắc của cuộc sống xã hội chủ nghĩa) v.v… ở những nơi công cộng trên các lĩnh vực giao thông đường bộ… những quy định này nhằm đảm bảo an toàn tài sản của Nhà nước, của tổ chức, an toàn về tính mạng và tài sản của công dân [21, tr.
Thứ hai, các tội cản trở giao thông đường bộ, đường sắt, đường thủy, đường không được thực hiện có lỗi Lỗi là dấu hiệu bắt buộc cấu thành tội phạm cụ thể được quy định trong LHS. Nếu chủ thể thực hiện hành vi khách quan nguy hiểm cho xã hội không có lỗi thì hành vi đó không phải là tội phạm và người thực hiện hành vi đó sẽ không phải chịu TNHS. Các tội cản trở giao thông đều là những hành vi nguy hiểm cho xã hội và được thực hiện bằng lỗi vô ý (vô ý do quá tự tin hoặc vô ý cho cẩu thả). Mức độ lỗi của từng tội phạm cụ thể cản trở giao thông được xác định căn cứ vào các dấu hiệu khách quan và chủ quan của tội phạm và căn cứ vào từng vụ án cụ thể.
Thứ ba, các tội cản trở giao thông đường bộ, đường sắt, đường thủy, đường không là những hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong LHS là tội phạm Đặc điểm này của các tội phạm cản trở giao thông thể hiện nguyên tắc pháp chế về tội phạm.