CHƯƠNG I. Tình hình bệnh sốt xuất huyết Dengue 1. Tình hình bệnh sốt xuất huyết Dengue trên thế giới Vào khoảng đầu năm 992 sau Công Nguyên, đã có một bệnh tương tự như SXHD bây giờ nhưng không rõ tác nhân gây bệnh đã được ghi nhận tại Trung Quốc. Sau đó, dịch sốt xuất huyết này bùng phát ở nhiều nơi và ghi nhận rõ nhất cách đây đã hơn 3 thế kỷ ở các khu vực có khí hậu nhiệt đới, á nhiệt đới và ôn đới.
Năm 1635, dịch bệnh ghi nhận ở vùng Tây Ấn Độ Dương thuộc Cộng hòa Pháp. Năm 1780, nhiều tác giả đã mô tả bệnh sốt ở Philadelphia có các đặc điểm lâm sàng giống với SXHD, rất có thể đấy chính là bệnh SXHD ngày nay, nhưng vào thời điểm đó các hiểu biết khoa học chưa đủ để minh chứng. Trong thế kỷ XVIII, XIX và đầu thế kỷ XX, đã xảy ra những vụ dịch sốt xuất huyết tương tự ở các khu vực có khí hậu nhiệt đới và một số vùng có khí hậu ôn đới. Hầu hết các trường hợp bệnh của những vụ dịch này là sốt xuất huyết thể nhẹ và chỉ chiếm một tỷ lệ thấp là thể nặng [13], [47].
Vụ dịch SXHD đầu tiên được ghi nhận với tác nhân rõ ràng xảy ra tại Úc vào năm 1897, tiếp đến tại Hy Lạp vào năm 1928 và Đài Loan 1931. Một vụ đại dịch SXHD ở Đông Nam Á sau Chiến tranh thế giới thứ II, năm 1953 - 1954, dịch SXHD cũng được phát hiện tại Philippines, sau đó dịch tiếp tục xảy ra khắp các vùng/lãnh thổ châu Á gồm Ấn Độ, Indonesia, Myanmar, Sri Lanka và Thái Lan. Trước năm 1970, chỉ có 9 nước có dịch SXHD. Ngày nay, dịch SXHD xảy ra ở hơn 100 nước ở các vùng lãnh thổ khác nhau từ châu Phi, châu Mỹ, vùng Trung Đông, Đông Nam Á và Tây Thái Bình Dương; trong đó vùng châu Mỹ, Đông Nam Á và Tây Thái Bình Dương là những nơi bị ảnh hưởng do SXHD nặng nề nhất.
Tổng dân số trên toàn cầu có nguy cơ nhiễm bệnh ước tính khoảng 2,5 - 3 tỷ người, phần lớn trong số này sống tại các đô thị có khí hậu nhiệt đới và cận nhiệt đới, nơi rất phù hợp để muỗi Aedes phát triển mạnh. luan an 4 Mặc dù trước kia bệnh SXHD được cho là chỉ xuất hiện ở khu vực thành thị, nhưng ngày nay bệnh đã trở nên phổ biến hơn tại khu vực nông thôn, đặc biệt là vùng nông thôn của các nước Đông Nam Á. Hàng năm, trên thế giới ước tính có ít nhất 100 triệu trường hợp bệnh SXHD, trong đó có khoảng 500.000 trường hợp bệnh SXHD cần phải nhập viện [73], [106], [117]. Trong số các trường hợp bệnh SXHD thì trẻ em dưới 15 tuổi bị mắc chiếm đa số, với tỷ lệ tử vong trung bình khi mắc SXHD phải nhập viện là 2,5%, tương đương khoảng 25.000 người mỗi năm [109], 112].
Theo WHO, số trường hợp bệnh SXHD được báo cáo trong khoảng thời gian 55 năm qua đã tăng tới 2. Giai đoạn ghi nhận báo cáo đầu tiên từ năm 1955 - 1959, trung bình mỗi năm có khoảng 908 trường hợp bệnh trong giai đoạn này. Đến giai đoạn từ 1960 - 1969, số trường hợp bệnh trung bình cao gấp hơn 15 lần so với giai đoạn trước đó và tiếp tục tăng cao trong các giai đoạn tiếp theo. Năm 2010, số trường hợp bệnh SXHD trên thế giới được ghi nhận khoảng 2.516 trường hợp bệnh.
Đây là số liệu được báo cáo thực tế cho WHO, tuy nhiên số lượng trường hợp bệnh mắc thực tế tại cộng đồng ở các nước có thể còn cao hơn nhiều do các nước không có báo cáo hoặc báo cáo thiếu [109]. Trong số các quốc gia có ghi nhận trường hợp bệnh SXHD nhiều nhất trên thế giới, Brazil là quốc gia có số trường hợp bệnh SXHD cao nhất. Số trường hợp bệnh SXHD trung bình trong năm giai đoạn 2004 - 2010 của quốc gia này là khoảng 447.466, tiếp đến là Indonesia với số trường hợp bệnh SXHD trung bình khoảng 129.435 và Việt Nam ghi nhận số trường hợp bệnh SXHD trung bình cao thứ 3 trên thế giới với số mắc khoảng 91. Các quốc gia khác có số mắc cao lần lượt thuộc về châu Mỹ La Tinh và châu Á Thái Bình Dương [106], [109], [112].
Sự phân bố trường hợp SXHD trung bình trên thế giới giai đoạn 2010 - 2016 được thể hiện trên hình 1. luan an 5 Hình 1. Bản đồ phân bố trường hợp bệnh SXHD trung bình trên thế giới, 2010- 2016 (nguồn http://www.int/denguecontrol/epidemiology/en/, 2018) Tại khu vực Đông Nam Á, số mắc và tử vong do SXHD đã tăng lên trong những năm qua cùng với những vụ dịch xảy ra liên tiếp. Bên cạnh đó, tỷ lệ các trường hợp bệnh SXHD nặng ngày một tăng, nhất là tại Ấn Độ, Sri Lanka và Myanmar, do điều kiện thời tiết nắng nóng, mưa nhiều tại các quốc gia này phù hợp để muỗi Aedes phát triển [47].
Có thể nói SXHD là một trong những bệnh truyền nhiễm gây khó khăn lớn nhất về y tế công cộng cho khu vực Đông Nam Á, với 7 trong số 10 nước của khu vực bị SXHD nặng nề; SXHD là nguyên nhân hàng đầu gây bệnh dẫn đến tử vong ở trẻ em tại các quốc gia này; tỷ lệ mắc SXHD trong khu vực tăng lên đáng kể trong vòng 17 năm qua và từ năm 1980 trở lại đây số trường hợp mắc SXHD đã tăng lên gần gấp 5 lần so với 30 năm về trước và gần như tất cả các nước trong khu vực đã ghi nhận có dịch bệnh SXHD [106], [112]. Tình hình bệnh sốt xuất huyết Dengue tại Việt Nam Năm 1958, Việt Nam ghi nhận vụ dịch sốt xuất huyết đầu tiên tại miền Bắc và ở khu vực đồng bằng sông Cửu Long ở phía Nam vào đầu những năm 1960, vụ dịch sốt xuất huyết đầu tiên xác định có mầm bệnh vi rút Dengue ở Việt Nam. Từ đó bệnh trở thành dịch lưu hành địa phương ở vùng châu thổ sông Hồng, sông Cửu Long và dọc theo bờ biển miền Trung nước ta [33]. Trước năm 1990, bệnh SXHD mang tính chất chu kỳ tương đối rõ nét với chu kỳ dịch lớn xảy ra trung bình 3 - 4 năm một lần.
Sau năm 1990, bệnh xảy ra liên tục với cường độ và quy mô ngày một gia tăng nhưng chu kỳ không còn rõ rệt như giai đoạn trước năm 1990. Vụ dịch SXHD lớn xảy ra vào năm 1987 với trên 300.000 trường hợp bệnh và trên 1.500 trường hợp tử vong. Sau đó vụ dịch lớn thứ hai vào năm 1998 với 234.920 trường hợp bệnh và 377 trường hợp tử vong, tỷ lệ mắc là 306/100.000 dân, tỷ lệ chết là 0,19% trên tổng số mắc. Giai đoạn từ năm 1999 - 2003, sau khi có Chương trình sốt xuất huyết quốc gia, số mắc và số tử vong trung bình hàng năm đã giảm đi tương ứng chỉ còn khoảng 36.826 trường hợp mắc và 66 trường hợp tử vong, tỷ lệ mắc trên 100.000 dân là 42,4%, tỷ lệ chết xuống rất thấp 0,024%.
Tuy nhiên, từ năm 2004 số trường hợp mắc và tử vong do SXHD có xu hướng gia tăng trở lại và đã trở thành một trong những bệnh truyền nhiễm nguy hiểm cần được quan tâm hàng đầu tại Việt Nam. Có ít nhất khoảng 70 triệu người nước ta nằm trong vùng có dịch SXHD lưu hành và có nguy cơ mắc dịch bệnh này bất kì lúc nào [1], [13], [24]. Gần đây nhất, năm 2017 dịch SXHD bùng phát trên nhiều tỉnh thành, cả nước ghi nhận 184.741 trường hợp bệnh SXHD, 32 trường hợp tử vong, trong đó số trường hợp nhập viện là 155. So với năm 2016 là 130.125 trường hợp mắc và 44 trường hợp tử vong, số nhập viện tăng 19,6%, số tử vong giảm 12 trường hợp [4].
Tình hình phân bố SXHD cũng khác nhau giữa các vùng miền, do đặc điểm địa lý, khí hậu khác nhau, ở miền Nam và miền Trung bệnh xuất hiện luan an 7 quanh năm, ở miền Bắc và Tây Nguyên bệnh thường xảy ra từ tháng 6 đến tháng 11 do thời tiết lạnh, ít mưa, không phù hợp cho sự sinh sản và hoạt động của muỗi truyền bệnh. Tính chung trên cả nước, dịch bệnh được ghi nhận nhiều nhất vào các tháng 7, 8, 9, 10 hàng năm [3]. Tình hình SXHD trong 3 năm gần đây (2015 - 2017) gia tăng mạnh cả về số lượng trường hợp bệnh và mở rộng diện mắc. Đặc biệt SXHD không còn chỉ khu trú ở thành phố và đồng bằng mà đã lan rộng sang các khu vực cao nguyên, miền núi như Tây Nguyên hay một số tỉnh miền núi phía Bắc.
Năm 2017 dịch SXHD đã bùng phát trên nhiều tỉnh thành trong cả nước, trọng điểm là thành phố Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh. Giám sát sự lưu hành các típ vi rút Dengue trên huyết thanh bệnh nhân được tiến hành thường xuyên và hàng năm đều ghi nhận cả 4 típ vi rút Dengue đồng lưu hành. Việc giám sát sự lưu hành của vi rút Dengue có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc dự báo sự lưu hành vi rút Dengue của các năm tiếp theo. Vụ dịch năm 1998 với típ vi rút D3 chiếm ưu thế so với các típ khác.
Từ năm 2000 - 2002 típ vi rút D4 chiếm ưu thế hơn, tuy nhiên, từ năm 2002 - 2006 típ vi rút D2 chiếm ưu thế hơn so với các típ khác. Từ năm 2006 - 2013, típ vi rút D1 và D2 chiếm ưu thế so với các típ vi rút khác, nhưng đang có sự gia tăng lưu hành của típ D3 [4]. Diễn biến thời tiết, khí hậu tại các khu vực rất khác nhau, do vậy chỉ số côn trùng theo các tháng trên các khu vực cũng rất khác nhau và phân chia rõ rệt vào mùa mưa và mùa khô. Các chỉ số thường thấp vào mùa khô và tăng dần vào tháng 5 (bắt đầu mùa mưa).
Chỉ số bọ gậy tăng cao từ tháng 5, tiếp theo đó chỉ số muỗi tăng mạnh từ tháng 6. Ở Miền Bắc các tháng 1, tháng 2 và tháng 12 chỉ số véc tơ rất thấp do các tháng này là mùa đông nhiệt độ rất lạnh không phù hợp cho muỗi phát triển [48]. Trong những thập kỷ gần đây, SXHD do muỗi Aedes truyền là một bệnh truyền nhiễm có tốc độ lây lan nhanh ở nhiều nước trên thế giới trong đó có luan an 8 Việt Nam. Để xác định một số đặc điểm dịch tễ học của những trường hợp mắc SXHD ở các tỉnh của Tây Nguyên, kỹ thuật MAC-ELISA và Multiplex RT- PCR được thực hiện để xét nghiệm 2.090 mẫu huyết thanh thu thập từ những trường hợp có chẩn đoán lâm sàng nghi ngờ SXHD trong các năm 2010 - 2014 ở các tỉnh của Tây Nguyên.
Kết quả xét nghiệm 2.