Luận văn mối quan hệ giữa nghèo đói và biến đổi diện tích rừng trường hợp vùng trung du và miền núi phía bắc

Khám phá mối quan hệ giữa nghèo đói và biến đổi diện tích rừng tại vùng trung du và miền núi phía bắc Việt Nam trong bài luận văn này.

• Tác giả: Nguyễn Thị Hồng Thanh
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Thu Hoa
• Trường học: Đại học Kinh tế Quốc dân
• Chuyên ngành: Môi trường & Đô thị
• Đề tài: Mối Quan Hệ Giữa Nghèo Đói Và Biến Đổi Diện Tích Rừng
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ MỐI QUAN HỆ GIỮA NGHÈO ĐÓI VÀ BIẾN ĐỔI DIỆN TÍCH RỪNG
• 1.1. Quan niệm về mối quan hệ giữa nghèo đói và biến đổi diện rừng
• 1.1.1. Nghèo đói - Định nghĩa nghèo đói
• 1.1.2. Các tiêu chí đánh giá nghèo đói
• 1.2. Rừng và biến đổi diện tích rừng
• 1.2.1. Phân loại rừng
• 1.2.2. Các tiêu chí đánh giá rừng và biến đổi diện tích rừng
• 1.3. Mối quan hệ giữa nghèo đói và biến đổi diện tích rừng
• 1.4. Phương pháp đánh giá mối quan hệ nghèo đói và biến đổi diện tích rừng
• 1.5. Một số nghiên cứu đã có về mối quan hệ giữa nghèo đói và biến đổi diện tích rừng và bài học rút ra

Tóm tắt

I. Nghèo đói và biến đổi diện tích rừng

Nghèo đói và biến đổi diện tích rừng là hai vấn đề có mối quan hệ chặt chẽ tại vùng Trung du và Miền núi phía Bắc. Nghèo đói không chỉ là sự thiếu thốn về vật chất mà còn liên quan đến việc không đáp ứng được các nhu cầu cơ bản của con người. Diện tích rừng suy giảm do khai thác quá mức từ người dân nghèo, dẫn đến tình trạng môi trường bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Ngược lại, sự suy giảm rừng cũng làm tăng thêm nghèo đói do giảm nguồn lợi từ rừng. Đây là một vòng luẩn quẩn cần được giải quyết.

1.1. Định nghĩa và tiêu chí đánh giá nghèo đói

Nghèo đói được định nghĩa là tình trạng một bộ phận dân cư không được hưởng các nhu cầu cơ bản. Các tiêu chí đánh giá bao gồm chuẩn nghèo và tỷ lệ nghèo. Chuẩn nghèo được xác định dựa trên thu nhập hoặc chi tiêu bình quân đầu người. Tỷ lệ nghèo phản ánh quy mô người nghèo trong tổng dân số. Những chỉ tiêu này giúp lượng hóa mức độ nghèo đói và đánh giá tác động của nó đến biến đổi diện tích rừng.

1.2. Rừng và biến đổi diện tích rừng

Rừng là hệ sinh thái phức tạp, bao gồm thực vật, động vật, vi sinh vật và các yếu tố môi trường khác. Biến đổi diện tích rừng được đánh giá qua các chỉ tiêu như độ che phủ rừng, diện tích rừng bị cháy, và diện tích rừng bị phá. Sự suy giảm rừng không chỉ ảnh hưởng đến môi trường mà còn tác động trực tiếp đến đời sống người dân phụ thuộc vào rừng.

II. Mối quan hệ giữa nghèo đói và biến đổi diện tích rừng

Mối quan hệ giữa nghèo đói và biến đổi diện tích rừng là một vấn đề phức tạp, được nghiên cứu qua hai hướng chính. Thứ nhất, nghèo đói là nguyên nhân dẫn đến phá rừng do nhu cầu khai thác tài nguyên để mưu sinh. Thứ hai, sự suy giảm rừng làm tăng thêm nghèo đói do giảm nguồn lợi từ rừng. Đây là một vòng luẩn quẩn cần được giải quyết thông qua các chính sách môi trường và phát triển bền vững.

2.1. Nghèo đói là nguyên nhân phá rừng

Người nghèo thường sống phụ thuộc vào tài nguyên thiên nhiên, đặc biệt là rừng. Họ khai thác gỗ, lâm sản ngoài gỗ và chuyển đổi đất rừng sang nông nghiệp để mưu sinh. Điều này dẫn đến biến đổi diện tích rừng và suy thoái môi trường. Các nghiên cứu chỉ ra rằng nghèo đói là một trong những nguyên nhân chính gây ra nạn phá rừng tại vùng Trung du và Miền núi phía Bắc.

2.2. Suy giảm rừng làm tăng nghèo đói

Khi diện tích rừng suy giảm, nguồn lợi từ rừng cũng giảm theo, ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống người dân. Rừng không chỉ cung cấp thức ăn, thu nhập mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ môi trường. Sự suy giảm rừng dẫn đến các hiện tượng thiên tai như lũ lụt, hạn hán, làm tăng thêm nghèo đói. Đây là một thách thức lớn cần được giải quyết thông qua các giải pháp bền vững.

III. Giải pháp và định hướng phát triển

Để giải quyết mối quan hệ giữa nghèo đói và biến đổi diện tích rừng, cần có các giải pháp đồng bộ. Các chính sách môi trường cần tập trung vào việc bảo vệ và phục hồi rừng, đồng thời hỗ trợ phát triển bền vững cho người dân. Các giải pháp cụ thể bao gồm nâng cao nhận thức cộng đồng, tạo sinh kế bền vững, và tăng cường quản lý tài nguyên rừng.

3.1. Bảo vệ và phục hồi rừng

Các chính sách môi trường cần tập trung vào việc bảo vệ và phục hồi diện tích rừng. Điều này bao gồm việc ngăn chặn nạn phá rừng, tăng cường trồng rừng, và quản lý hiệu quả tài nguyên rừng. Các biện pháp này không chỉ giúp cải thiện môi trường mà còn tạo nguồn lợi bền vững cho người dân.

3.2. Phát triển sinh kế bền vững

Để giảm nghèo đói, cần tạo ra các cơ hội sinh kế bền vững cho người dân. Các giải pháp bao gồm phát triển nông nghiệp bền vững, hỗ trợ các ngành nghề phi nông nghiệp, và tăng cường giáo dục, đào tạo. Những biện pháp này giúp người dân giảm phụ thuộc vào tài nguyên rừng và cải thiện đời sống.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Vùng Trung du và Miền núi (TD và MN) phía Bắc Việt Nam là khu vực có điều kiện kinh tế khó khăn với tỷ lệ nghèo cao nhất cả nước, đồng thời sở hữu diện tích rừng tập trung lớn, chiếm khoảng 34,7% diện tích rừng cả nước. Rừng không chỉ là nguồn sinh kế quan trọng mà còn đóng vai trò thiết yếu trong việc cải thiện chất lượng môi trường. Tuy nhiên, khai thác quá mức các sản phẩm từ rừng như gỗ, dược liệu và động vật rừng đã dẫn đến suy giảm nghiêm trọng chất lượng rừng, ảnh hưởng tiêu cực đến sinh kế người dân và gia tăng các hiện tượng thiên tai như mưa lũ, lốc xoáy.

Mặc dù đã có nhiều nghiên cứu về nghèo đói và biến động diện tích rừng riêng lẻ, mối quan hệ tương quan giữa hai vấn đề này tại vùng TD và MN phía Bắc vẫn chưa được lượng hóa và phân tích toàn diện. Luận văn nhằm mục tiêu phân tích, lượng hóa và lý giải mối quan hệ giữa nghèo đói và biến đổi diện tích rừng trong giai đoạn 1995-2008, từ đó đề xuất định hướng phát triển bền vững, hài hòa giữa bảo vệ rừng và phát triển kinh tế - xã hội.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào 14 tỉnh thuộc vùng TD và MN phía Bắc, với dữ liệu thu thập từ các nguồn chính thức như Tổng cục Thống kê (TCTK), Bộ Lao động Thương binh và Xã hội (LĐTB&XH), và Viện Điều tra Quy hoạch rừng. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc cung cấp cơ sở khoa học cho các chính sách giảm nghèo và bảo tồn rừng, góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống và bảo vệ môi trường tại khu vực này.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên hai lý thuyết chính để phân tích mối quan hệ giữa nghèo đói và biến đổi diện tích rừng:

1. Lý thuyết về nghèo đói đa chiều: Nghèo đói không chỉ là thiếu hụt về vật chất mà còn bao gồm các khía cạnh xã hội, văn hóa và môi trường. Định nghĩa nghèo được sử dụng dựa trên Chiến lược toàn diện về tăng trưởng và xóa đói giảm nghèo của Việt Nam năm 2002, trong đó nghèo là tình trạng không thỏa mãn các nhu cầu cơ bản đã được xã hội thừa nhận.

2. Mô hình tứ diện về đời sống con người và độ che phủ rừng (William D. Sunderlin, 2003): Mô hình này mô tả bốn trạng thái mối quan hệ giữa giảm nghèo và bảo vệ rừng gồm: "Được – Được" (giảm nghèo và tăng độ che phủ rừng), "Được – Mất" (giảm nghèo nhưng suy giảm rừng), "Mất – Được" (bảo vệ rừng nhưng sinh kế người dân bị ảnh hưởng), và "Mất – Mất" (cả người dân và rừng đều bị thiệt hại). Mô hình giúp lý giải các mâu thuẫn và tương đồng trong phát triển bền vững.

Các khái niệm chính bao gồm: chuẩn nghèo (theo thu nhập và chi tiêu), tỷ lệ nghèo, diện tích rừng, độ che phủ rừng, diện tích rừng bị cháy và bị chặt phá, trữ lượng gỗ rừng, và sinh kế dựa vào rừng.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu kết hợp nhằm phân tích mối quan hệ giữa nghèo đói và biến đổi diện tích rừng:

• Phương pháp thống kê mô tả: Tính toán và mô tả các chỉ tiêu về tỷ lệ nghèo, thu nhập, chi tiêu, diện tích rừng, độ che phủ rừng, diện tích rừng bị cháy và bị chặt phá trong giai đoạn 1995-2008.

• Phương pháp phân tích không gian: Sử dụng bản đồ phân bố tỷ lệ hộ nghèo và độ che phủ rừng cấp xã năm 2006 để phân tích mối quan hệ không gian giữa nghèo đói và diện tích rừng tại vùng TD và MN phía Bắc.

• Phương pháp phân tích hồi quy: Áp dụng mô hình hồi quy tuyến tính sử dụng phương pháp bình phương nhỏ nhất (OLS) để lượng hóa mối quan hệ nhân quả giữa tỷ lệ hộ nghèo và các biến số về biến đổi diện tích rừng (tỷ lệ che phủ rừng, diện tích rừng bị cháy, diện tích rừng bị chặt phá). Phần mềm Eviews 4.1 được sử dụng để phân tích dữ liệu.

• Nguồn dữ liệu: Số liệu nghèo đói được lấy từ điều tra khảo sát mức sống dân cư của TCTK (khoảng 45 nghìn hộ) và thống kê của Bộ LĐTB&XH. Số liệu về rừng được tổng hợp từ TCTK, Cục Kiểm lâm và Viện Điều tra Quy hoạch rừng. Dữ liệu được thu thập trong khoảng thời gian 1995-2008, tập trung vào 14 tỉnh vùng TD và MN phía Bắc.

• Timeline nghiên cứu: Nghiên cứu tập trung phân tích dữ liệu trong giai đoạn 1995-2008, với trọng tâm phân tích không gian năm 2006 và các biến động rừng, nghèo đói trong suốt giai đoạn này.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tỷ lệ nghèo cao và giảm chậm: Tỷ lệ hộ nghèo vùng TD và MN phía Bắc năm 1998 lên tới 64,5%, giảm xuống còn 25,1% năm 2008, vẫn là vùng có tỷ lệ nghèo cao nhất cả nước. Tốc độ giảm nghèo trung bình khoảng 1% mỗi năm, thấp hơn nhiều so với các vùng khác.

2. Diện tích rừng lớn nhưng chất lượng suy giảm: Tổng diện tích rừng vùng TD và MN phía Bắc đạt khoảng 4.574,5 nghìn ha năm 2008, chiếm 34,7% diện tích rừng cả nước, với độ che phủ rừng 46,5%. Tuy nhiên, trữ lượng gỗ bình quân chỉ khoảng 153,6 m3/ha, thấp hơn nhiều so với diện tích rừng, phản ánh khai thác quá mức và suy giảm chất lượng rừng.

3. Mối quan hệ không gian giữa nghèo đói và rừng: Phân tích bản đồ năm 2006 cho thấy các vùng có tỷ lệ hộ nghèo cao cũng là những vùng có diện tích rừng lớn. Tỷ lệ hộ nghèo và diện tích rừng có mối quan hệ tỷ lệ thuận, tức tỉnh càng nhiều rừng thì tỷ lệ nghèo càng cao.

4. Mối quan hệ nghịch chiều giữa tỷ lệ hộ nghèo và độ che phủ rừng theo thời gian: Dữ liệu giai đoạn 1995-2008 cho thấy khi tỷ lệ hộ nghèo giảm thì tỷ lệ che phủ rừng tăng, phản ánh sự cải thiện đồng thời trong giảm nghèo và bảo vệ rừng.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của mối quan hệ này là do người nghèo tại vùng TD và MN phía Bắc phụ thuộc lớn vào tài nguyên rừng để sinh sống, khai thác gỗ và lâm sản ngoài gỗ nhằm đáp ứng nhu cầu thiết yếu. Tập quán du canh du cư và khai thác bừa bãi đã làm suy giảm diện tích và chất lượng rừng, tạo ra vòng luẩn quẩn nghèo đói và suy thoái môi trường.

So với các nghiên cứu quốc tế, kết quả phù hợp với mô hình tứ diện của Sunderlin, trong đó vùng TD và MN phía Bắc chủ yếu nằm trong trạng thái "Được – Mất" hoặc "Mất – Được", tức là giảm nghèo đi kèm với suy giảm rừng hoặc bảo vệ rừng nhưng sinh kế người dân bị ảnh hưởng. Điều này phản ánh sự đánh đổi giữa phát triển kinh tế và bảo tồn môi trường trong các quốc gia đang phát triển.

Việc phân tích hồi quy cho thấy các biến số về biến đổi diện tích rừng có ảnh hưởng đáng kể đến tỷ lệ hộ nghèo, khẳng định mối quan hệ nhân quả giữa nghèo đói và biến đổi diện tích rừng. Dữ liệu cũng cho thấy các tỉnh có diện tích rừng lớn như Sơn La, Điện Biên có tỷ lệ hộ nghèo cao, trong khi các tỉnh gần đồng bằng như Bắc Giang, Phú Thọ có diện tích rừng thấp và tỷ lệ nghèo thấp hơn.

Các biểu đồ thể hiện xu hướng giảm nghèo và tăng độ che phủ rừng theo thời gian, cũng như phân bố không gian nghèo đói và rừng, sẽ minh họa rõ nét mối quan hệ này, giúp các nhà hoạch định chính sách nhận diện vùng trọng điểm cần can thiệp.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường lồng ghép chính sách giảm nghèo và bảo vệ rừng: Các chương trình phát triển kinh tế xã hội cần tích hợp mục tiêu bảo tồn rừng, tránh tình trạng phát triển kinh tế gây suy giảm tài nguyên rừng. Chủ thể thực hiện là các cơ quan quản lý nhà nước về nông lâm nghiệp và phát triển xã hội, với lộ trình từ nay đến năm 2025.

2. Phát triển sinh kế bền vững dựa vào rừng: Khuyến khích phát triển các sản phẩm lâm sản ngoài gỗ, du lịch sinh thái và dịch vụ môi trường rừng nhằm tạo nguồn thu nhập đa dạng cho người dân, giảm áp lực khai thác gỗ. Các tổ chức phi chính phủ và doanh nghiệp lâm nghiệp cần phối hợp triển khai trong 5 năm tới.

3. Nâng cao nhận thức và trình độ dân trí: Đầu tư giáo dục, đào tạo kỹ thuật canh tác bền vững và quản lý tài nguyên rừng cho cộng đồng dân tộc thiểu số, đặc biệt tại các vùng có tỷ lệ nghèo cao. Bộ Giáo dục và các tổ chức xã hội cần thực hiện liên tục, ưu tiên giai đoạn 2024-2030.

4. Cải thiện cơ sở hạ tầng và dịch vụ hỗ trợ: Đầu tư phát triển giao thông, điện, y tế và giáo dục tại vùng TD và MN phía Bắc để tạo điều kiện thuận lợi cho phát triển kinh tế và nâng cao chất lượng cuộc sống. Chính phủ và các nhà tài trợ quốc tế nên ưu tiên nguồn lực trong 10 năm tới.

5. Tăng cường quản lý và bảo vệ rừng: Áp dụng công nghệ giám sát hiện đại, tăng cường kiểm tra, xử lý nghiêm các hành vi phá rừng trái phép, đồng thời khuyến khích trồng rừng tái sinh và phục hồi rừng tự nhiên. Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn cần phối hợp với các địa phương thực hiện ngay từ năm 2024.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà hoạch định chính sách và cơ quan quản lý nhà nước: Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng các chính sách giảm nghèo gắn liền với bảo vệ tài nguyên rừng, đảm bảo phát triển bền vững vùng TD và MN phía Bắc.

2. Các tổ chức phi chính phủ và tổ chức quốc tế: Áp dụng các giải pháp phát triển sinh kế bền vững dựa vào rừng, hỗ trợ cộng đồng dân tộc thiểu số và các vùng nghèo khó trong việc bảo tồn môi trường.

3. Các nhà nghiên cứu và học giả trong lĩnh vực môi trường và phát triển kinh tế xã hội: Tham khảo phương pháp phân tích không gian và hồi quy để nghiên cứu mối quan hệ giữa nghèo đói và tài nguyên thiên nhiên tại các vùng khác.

4. Cộng đồng dân cư và các tổ chức cộng đồng địa phương: Nâng cao nhận thức về tầm quan trọng của bảo vệ rừng và phát triển kinh tế bền vững, từ đó tham gia tích cực vào các chương trình bảo tồn và phát triển sinh kế.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao vùng Trung du và Miền núi phía Bắc có tỷ lệ nghèo cao nhất cả nước?
   Vùng có địa hình hiểm trở, cơ sở hạ tầng kém phát triển, trình độ dân trí thấp và phụ thuộc lớn vào nông – lâm nghiệp, trong khi điều kiện thiên nhiên khắc nghiệt và thiên tai thường xuyên xảy ra làm hạn chế phát triển kinh tế.

2. Mối quan hệ giữa nghèo đói và biến đổi diện tích rừng như thế nào?
   Người nghèo khai thác tài nguyên rừng để sinh sống, dẫn đến suy giảm diện tích và chất lượng rừng. Ngược lại, rừng suy giảm làm giảm nguồn sinh kế, làm trầm trọng thêm nghèo đói, tạo thành vòng luẩn quẩn.

3. Phương pháp phân tích nào được sử dụng để lượng hóa mối quan hệ này?
   Luận văn sử dụng phương pháp phân tích hồi quy tuyến tính với dữ liệu tỷ lệ hộ nghèo và các biến số về biến đổi diện tích rừng, sử dụng phần mềm Eviews 4.1 để phân tích.

4. Giải pháp nào hiệu quả để giảm nghèo và bảo vệ rừng đồng thời?
   Lồng ghép chính sách giảm nghèo với bảo vệ rừng, phát triển sinh kế bền vững dựa vào rừng, nâng cao trình độ dân trí, cải thiện cơ sở hạ tầng và tăng cường quản lý rừng là các giải pháp hiệu quả.

5. Tại sao chất lượng rừng suy giảm dù diện tích rừng tăng?
   Do khai thác gỗ quá mức, trữ lượng gỗ bình quân thấp, rừng tự nhiên bị suy giảm chất lượng, diện tích rừng trồng chưa được chăm sóc tốt, cùng với các hiện tượng cháy rừng và phá rừng làm nương.

Kết luận

• Vùng TD và MN phía Bắc có tỷ lệ nghèo cao nhất cả nước và diện tích rừng lớn thứ hai, tạo nên mối quan hệ mật thiết giữa nghèo đói và biến đổi diện tích rừng.
• Tỷ lệ hộ nghèo giảm chậm trong khi diện tích rừng tăng nhưng chất lượng rừng suy giảm nghiêm trọng do khai thác bừa bãi và các hiện tượng cháy, phá rừng.
• Phân tích không gian và hồi quy cho thấy mối quan hệ tỷ lệ thuận giữa diện tích rừng và tỷ lệ nghèo, đồng thời mối quan hệ nghịch chiều giữa tỷ lệ hộ nghèo và độ che phủ rừng theo thời gian.
• Cần lồng ghép chính sách giảm nghèo và bảo vệ rừng, phát triển sinh kế bền vững, nâng cao trình độ dân trí và cải thiện cơ sở hạ tầng để đạt mục tiêu phát triển bền vững.
• Các bước tiếp theo bao gồm triển khai các giải pháp đề xuất, theo dõi và đánh giá hiệu quả chính sách, đồng thời mở rộng nghiên cứu sang các vùng khác để hoàn thiện mô hình phát triển bền vững.

Hành động ngay hôm nay để bảo vệ rừng và nâng cao đời sống người dân vùng Trung du và Miền núi phía Bắc – chìa khóa cho sự phát triển bền vững của Việt Nam!

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ MỐI QUAN HỆ GIỮA NGHÈO ĐÓI VÀ BIẾN ĐỔI DIỆN TÍCH RỪNG 1. Quan niệm về mối quan hệ giữa nghèo đói và biến đổi diện rừng 1. Nghèo đói - Định nghĩa nghèo đói Nghèo đói là một phạm trù rất rộng và định nghĩa về nghèo đói có thể được hiểu không chỉ sự túng thiếu về mặt vật chất. Hiện nay, có rất nhiều định nghĩa về nghèo đói của các cơ quan, tổ chức khác nhau.

Trong phạm vi luận văn sử dụng định nghĩa được đưa ra trong Chiến lược toàn diện về tăng trưởng và xóa đói giảm nghèo của Việt Nam năm 2002: Nghèo là tình trạng một bộ phận dân cư không được hưởng và thỏa mãn các nhu cầu cơ bản của con người mà những nhu cầu này đã được xã hội thừa nhận tùy theo trình độ phát triển kinh tế - xã hội và phong tục tập quán của địa phương.1 - Các tiêu chí đánh giá nghèo đói Chuẩn nghèo (hay ngưỡng nghèo): Đây là một trong những thước đo quan trọng được sử dụng chủ yếu trong việc xác định tình trạng đói nghèo. Chuẩn nghèo là một mức độ phân chia ranh giới giữa “nghèo” và “không nghèo”. Tổng cục Thống kê (TCTK) định nghĩa về chuẩn nghèo như sau: Chuẩn nghèo là mức thu nhập (hoặc chi tiêu) bình quân đầu người được dùng làm tiêu chuẩn để xác định người nghèo hoặc hộ nghèo. Những người hoặc hộ có có thu nhập (hoặc chi tiêu) bình quân đầu người thấp hơn chuẩn nghèo được coi là người nghèo hoặc hộ nghèo.

Chuẩn nghèo còn chia ra chuẩn nghèo lương thực, thực phẩm và chuẩn nghèo chung. 1 Tríc: Chiến lược toàn diện về tăng trưởng và xóa đói giảm nghèo năm 2002, trang 17 6 Hiện nay, Việt Nam đang áp dụng hai chuẩn nghèo là chuẩn nghèo theo thu nhập và chuẩn nghèo theo chi tiêu. - Chuẩn nghèo theo thu nhập là mức thu nhập bình quân một người một tháng áp dụng để phân chia người nghèo và không nghèo. Chuẩn nghèo theo thu nhập được Chính phủ đưa ra theo từng giai đoạn phát triển và tách riêng biệt ở hai khu vực nông thôn và thành thị.

Theo Quyết định số 170/2005/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ ban hành ngày 8 tháng 7 năm 2005, chuẩn nghèo áp dụng trong giai đoạn 2006 - 2010 là 200.000 đồng/người/tháng ở nông thôn, 260.000 đồng/người/tháng ở thành thị2 và được cập nhật biến động giá của các năm tương ứng. Hiện nay, Bộ LĐTB và XH đang trình Chính phủ dự thảo chuẩn nghèo mới áp dụng trong giai đoạn 2011 – 2015 là 400.000 đồng/người/tháng ở nông thôn, 500.000 đồng/người/tháng ở thành thị. - Chuẩn nghèo theo chi tiêu là mức chi tiêu bình quân một người một tháng, dùng để xác định người nghèo và không nghèo. Chuẩn nghèo theo chi tiêu được đưa ra bởi TCTK và Ngân hàng thế giới (WB) và không phân biệt giữa thành thị và nông thôn.

Tỷ lệ nghèo: Tỷ lệ nghèo được xác định bằng số lượng người nghèo trên tổng dân số, thể hiện quy mô số người nằm dưới chuẩn nghèo, và thường được biển hiện dưới dạng phần trăm. Tỷ lệ nghèo cũng chia ra tỷ lệ nghèo chung và tỷ lệ nghèo lương thực, thực phẩm. Tỷ lệ nghèo chung là phần trăm số người có mức chi tiêu bình quân đầu người thấp hơn chuẩn nghèo chung, được tính theo công thức sau: 2 Nguồn: chinhphu.vn 7 Tỷ lệ nghèo lương thực, thực phẩm là phần trăm số hộ có mức thu nhập/ chi tiêu bình quân đầu người thấp hơn chuẩn nghèo lương thực, thực phẩm, được tính theo công thức sau: Ngoài ra còn một số chỉ tiêu khác để đánh giá nghèo đói như: khoảng nghèo, độ sâu của nghèo đói … nhưng trong phạm vi nghiên cứu, luận văn không tập trung phân tích nên không được đề cập ở đây. Rừng và biến đổi diện tích rừng Cho đến nay, trên thế giới cũng như ở Việt Nam có nhiều định nghĩa khác nhau về rừng nhưng đều dễ thống nhất rừng là một hệ sinh thái với những đặc trưng chủ yếu : Rừng là một thể tổng hợp phức tạp có mối quan hệ qua lại giữa các cá thể trong quần thể, giữa các quần thể trong quần xã và có sự thống nhất giữa chúng với hoàn cảnh trong hệ thống đó; Rừng luôn luôn có sự cân bằng động, có tính ổn định, tự điều hòa và tự phục hồi để chống lại những biến đổi của hoàn cảnh và những biến đổi về số lượng sinh vật, những khả năng này được hình thành do kết quả của sự tiến hóa lâu dài và kết quả của sự chọn lọc tự nhiên của tất cả các thành phần rừng; Rừng có khả năng tự phục hồi và trao đổi cao; Rừng có sự cân bằng đặc biệt về sự trao đổi năng lượng và vật chất, luôn luôn tồn tại quá trình tuần hoàn sinh vật, trao đổi vật chất năng lượng, đồng thời nó thải ra khỏi hệ sinh thái các chất và bổ sung thêm vào đó một số chất từ các hệ sinh thái khác; Sự vận động của các quá trình nằm trong các tác động tương hỗ phức tạp dẫn tới sự ổn định bền vững của hệ sinh thái rừng.

Để thống nhất, luận văn sử dụng khái niệm rừng được đưa ra trong Luật Bảo vệ và Phát triển rừng năm 2004 như sau: “Rừng là một hệ sinh thái gồm quần thể thực vật rừng, động vật rừng, vi sinh vật rừng, đất rừng và các yếu tố môi trường khác, trong đó cây gỗ, tre nứa hoặc hệ 8 thực vật đặc trưng là thành phần chính có độ che phủ của tán rừng3 từ 0,1 trở lên. Rừng gồm rừng trồng và rừng tự nhiên trên đất rừng sản xuất, đất rừng phòng hộ, đất rừng đặc dụng”4. Phân loại rừng: Có rất nhiều cách phân loại rừng ở Việt Nam, mỗi cách phân loại lại có các loại rừng khác nhau. Theo Thông tư số: 34/2009/TT-BNNPTNT của Bộ NN và PTNT về cách phân loại rừng thì có các cách phân loại và các loại rừng như sau: - Phân loại rừng theo mục đích sử dụng: bao gồm: rừng phòng hộ, rừng đặc dụng, rừng sản xuất.

- Phân loại rừng theo nguồn gốc hình thành: bao gồm: Rừng tự nhiên (gồm rừng nguyên sinh và rừng thứ sinh), rừng trồng (gồm rừng trồng mới và rừng tái sinh sau khi khai thác). - Phân loại rừng theo điều kiện lập địa: bao gồm: Rừng núi đất, rừng núi đá, rừng ngập nước. - Phân loại rừng theo loài cây,bao gồm: Rừng gỗ (rừng lá rộng, rừng lá kim và rừng hỗn giao), rừng tre nứa, rừng cau dừa, rừng hỗn giao gỗ và tre nứa - Phân loại rừng theo trữ lượng, bao gồm: Rừng rất giàu, rừng giàu, rừng trung bình, rừng nghèo và rừng chưa có trữ lượng. Các tiêu chí đánh giá rừng và biến đổi diện tích rừng: Diện tích rừng hiện có: Rừng gồm rừng trồng và rừng tự nhiên trên đất rừng sản xuất, đất rừng phòng hộ, đất rừng đặc dụng.

Diện tích rừng hiện có là diện tích rừng tính tại thời điểm thống kê hoặc kiểm kê rừng. Độ che phủ rừng (hay tỷ lệ che phủ rừng): 3 Chú thích: Độ che phủ của tán rừng là mức độ che kín của tán cây rừng đối với đất rừng được biểu thị bằng tỷ lệ phần mười giữa diện tích đất rừng bị tán cây rừng che bóng và diện tích đất rừng 4 Trích Luật Bảo vệ và Phát triển rừng 9 Độ che phủ rừng là số đo tỷ lệ phần trăm diện tích có rừng so với diện tích tự nhiên của một vùng lãnh thổ. Độ che phủ rừng hàng năm là số đo đánh giá diện tích rừng tăng hay giảm trong một vùng lãnh thổ. Công thức để tính độ che phủ rừng: Trong đó: - Scr là diện tích có rừng - Smt là diện tích rừng trồng dưới 3 tuổi - Stn là tổng diện tích tự nhiên Theo TCTK, chỉ tiêu độ che phủ rừng (tính theo %) được tính hàng năm dựa trên số liệu về diện tích rừng hiện có và tổng diện tích đất tự nhiên.

Đây là chỉ tiêu phản ảnh tỷ lệ giữa diện tích rừng và diện tích đất tự nhiên. Chỉ tiêu này được tính cho cả nước và tất cả các tỉnh, thành phố có rừng. Diện tích rừng bị cháy: Diện tích rừng bị cháy là diện tích rừng tự nhiên và rừng trồng bị cháy không còn khả năng khôi phục. Chỉ tiêu này không bao gồm diện tích rừng lau lách và diện tích rừng không có giá trị kinh tế bị cháy.

Diện tích rừng bị phá: Diện tích rừng bị phá là diện tích rừng tự nhiên và rừng trồng bị chặt phá làm nương rẫy, lấy lâm sản, thổ sản hoặc chuyển đổi các mục đích khác mà không được cơ quan quản lý có thẩm quyền cho phép. Mối quan hệ giữa nghèo đói và biến đổi diện tích rừng Mối quan hệ giữa nghèo đói và rừng nằm trong một mối quan tâm lớn hơn đó là mối quan hệ chung giữa đói nghèo và môi trường, trong đó rừng và hệ sinh thái rừng là một thành phần của môi trường. Tuy nhiên, trong phạm vi luận văn tập 10 trung nghiên cứu mối quan hệ giữa nghèo đói và biến động diện tích rừng (bao gồm: tỷ lệ che phủ rừng, diện tích rừng bị cháy và diện tích rừng bị chặt phá). Nhìn chung, trên thế giới có những quan niệm rất khác nhau về mối quan hệ giữa đói nghèo và rừng.

Tuy nhiên, các quan niệm này tập trung vào hai hướng chính: - Nghèo đói là nguyên nhân dẫn đến tình trạng phá rừng: Theo Ngân hàng Phát triển Châu Á, các nguyên nhân chính của nạn phá rừng là do sức ép dân số đã làm gia tăng nhu cầu về các sản phẩm rừng (ADB: 2000). Theo ý kiến của De Koninck (1999), có bốn yếu tố cơ bản gây ra nạn phá rừng ở Việt Nam là: (1) một số dân tộc thiểu số dựa quá nhiều vào du canh du cư, (2) mở rộng đất làm nông nghiệp, (3) khai thác gỗ quá nhiều, (4) thu hoạch các sản phẩm rừng phục vụ cho nhu cầu sinh sống. Thực tế đã cho thấy người nghèo chủ yếu tập trung ở những vùng xa xôi hẻo lánh với điều kiện kiếm sống khó khăn và cũng là nơi có tỷ lệ rừng che phủ lớn nhất. Do tập quán du canh du cư của người dân vùng cao, họ chặt phá rừng để lấy đất canh tác.

Bên cạnh đó, họ khai thác các sản phẩm từ rừng (gỗ và lâm sản ngoài gỗ) một cách quá mức khiến cho rừng ngày càng bị tàn phá cả về số lượng và chất lượng. Thực tế không thể phủ nhận rằng đói nghèo khiến cho tình trạng phá rừng ngày càng trở nên căng thẳng hơn. - Tình trạng rừng cạn kiệt càng làm nghiêm trọng hơn vấn đề nghèo đói: Theo thống kê của Tổ chức Nông Lương thế giới (FAO), trên thế giới có khoảng 1.