Luận văn: Mô phỏng Sóng Cơ Truyền trong Cấu trúc Đa lớp và Ứng dụng trong Siêu âm Định lượng Xương

Chuyên khảo phân tích Luận văn mô phỏng sóng cơ truyền trong cấu trúc đa lớp và ứng dụng trong siêu âm định lượng xương, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên

• Tác giả: Nguyễn Thị Vân Anh
• Chuyên ngành: Siêu Âm
• Đề tài: Mô phỏng Sóng Cơ trong Cấu trúc Đa lớp: Ứng dụng trong Siêu âm Định lượng Xương
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TÍNH CHẤT CƠ HỌC CỦA XƯƠNG
• 1.1. Vai trò và cấu tạo của xương
• 1.1.1. Vai trò, chức năng của bộ xương
• 1.1.2. Phân loại xương
• 1.1.3. Cấu trúc vi mô của xương
• 1.2. Các đại lượng cơ học đặc trưng cho xương
• 1.2.1. Độ cứng và giới hạn chịu lực
• 1.2.2. Ứng suất, sức căng và độ đàn hồi
• 1.2.3. Suất đàn hồi thể tích và hệ số Poisson
• 1.2.4. Tính dị hướng
• 1.3. Các bệnh về xương
• 1.3.1. Loãng xương
• 1.3.2. Gãy xương
• 1.4. Kĩ thuật siêu âm và vai trò của nó trong chẩn đoán và điều trị các bệnh liên quan đến xương
• 1.4.1. Các kĩ thuật siêu âm
• 1.4.2. Định lượng siêu âm xương
• 2. PHƯƠNG PHÁP PHẦN TỬ HỮU HẠN
• 2.1. Phương pháp phần tử hữu hạn
• 2.1.1. Lịch sử phát triển của phương pháp phần tử hữu hạn
• 2.1.2. Các khái niệm và kĩ thuật cơ bản của FEM
• 2.2. Phương pháp trọng số thặng dư và Garlerkin FEM
• 2.2.1. Phương pháp trọng số thặng dư
• 2.2.2. Phương pháp Galerkin cho phần tử hữu hạn
• 2.3. Quy trình thực hiện Galerkin FEM
• 2.3.1. Giải phương trình vi phân đơn giản bằng Galerkin FEM
• 2.3.2. Tóm lược quy trình giải thuật Galerkin FEM
• 3. SỰ TRUYỀN CỦA SÓNG DẪN SIÊU ÂM TRONG CẤU TRÚC ĐA LỚP MÔ TẢ XƯƠNG DÀI
• 3.1. Sóng dẫn và phép định lượng sóng dẫn siêu âm trong xương dài
• 3.2. Mô hình đa lớp cho xương dài
• 3.3. Phương trình truyền sóng
• 3.3.1. Phương trình truyền sóng trong chất rắn
• 3.3.2. Phương trình truyền sóng trong chất lỏng
• 3.3.3. Các điều kiện biên
• 3.3.4. Giải phương trình bằng phương pháp phần tử hữu hạn bán giải tích
• 3.4. Các tham số dùng trong mô phỏng
• 3.5. Bản xương phẳng đặt trong không khí
• 3.5.1. Tín hiệu miền thời gian
• 3.5.2. Biến đổi Randon và hệ thức tán sắc
• 3.5.3. Ảnh hưởng của tần số sóng siêu âm
• 3.5.4. Ảnh hưởng của độ dày bản xương
• 3.5.5. Ảnh hưởng của vị trí nguồn
• 3.6. Bản xương phẳng phủ bởi lớp mô mềm
• Kết luận chung
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Mô phỏng sóng cơ trong cấu trúc đa lớp

Mô phỏng sóng cơ trong cấu trúc đa lớp là một lĩnh vực nghiên cứu quan trọng, đặc biệt trong ứng dụng siêu âm định lượng xương. Việc hiểu rõ về sóng cơ và cách chúng truyền qua các vật liệu khác nhau là cần thiết để phát triển các phương pháp chẩn đoán hiệu quả. Cấu trúc đa lớp của xương, bao gồm các lớp rắn và lỏng, tạo ra những thách thức trong việc mô phỏng và phân tích. Các nghiên cứu hiện tại đã chỉ ra rằng mô phỏng sóng cơ có thể giúp cải thiện độ chính xác trong việc đánh giá các tính chất cơ học của xương, từ đó hỗ trợ trong việc chẩn đoán các bệnh lý như loãng xương.

1.1. Cấu trúc đa lớp của xương

Cấu trúc đa lớp của xương bao gồm các lớp xương cứng và lớp mô mềm, tạo ra một hệ thống phức tạp. Cấu trúc đa lớp này không chỉ ảnh hưởng đến cách sóng siêu âm truyền qua mà còn quyết định đến các đặc tính cơ học của xương. Việc mô phỏng chính xác các lớp này là rất quan trọng để hiểu rõ hơn về sự truyền sóng và các thông số liên quan. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng tính chất cơ học của xương có thể thay đổi đáng kể tùy thuộc vào độ dày và thành phần của các lớp, từ đó ảnh hưởng đến khả năng chẩn đoán và điều trị các bệnh lý liên quan đến xương.

1.2. Ứng dụng siêu âm trong định lượng xương

Siêu âm định lượng xương (QUS) đã trở thành một công cụ quan trọng trong việc đánh giá mật độ xương và các đặc tính cơ học khác. Ứng dụng siêu âm cho phép đo lường không xâm lấn và an toàn, đặc biệt là cho các đối tượng nhạy cảm như trẻ em và phụ nữ mang thai. Các kỹ thuật siêu âm như đo xung-phản xạ và đo truyền ngang đã được phát triển để cải thiện độ chính xác trong việc đánh giá mật độ xương. Những nghiên cứu gần đây cho thấy rằng siêu âm định lượng xương có thể cung cấp thông tin giá trị về tình trạng xương, giúp phát hiện sớm các bệnh lý như loãng xương.

II. Phân tích sóng siêu âm trong cấu trúc xương

Phân tích sóng siêu âm trong cấu trúc xương là một phần quan trọng trong nghiên cứu mô phỏng. Phân tích sóng cho phép hiểu rõ hơn về cách sóng siêu âm tương tác với các lớp khác nhau của xương. Các phương trình truyền sóng được áp dụng để mô phỏng sự truyền sóng trong các môi trường khác nhau, từ đó giúp xác định các thông số như vận tốc sóng và độ suy giảm. Việc sử dụng phương pháp phần tử hữu hạn (FEM) trong mô phỏng đã cho thấy hiệu quả cao trong việc dự đoán hành vi của sóng siêu âm trong cấu trúc xương.

2.1. Phương trình truyền sóng

Phương trình truyền sóng là công cụ chính trong việc mô phỏng sự truyền sóng trong các vật liệu. Các phương trình này giúp xác định cách sóng siêu âm di chuyển qua các lớp khác nhau của xương, từ đó cung cấp thông tin về các đặc tính cơ học của xương. Việc áp dụng các điều kiện biên phù hợp trong mô phỏng là rất quan trọng để đảm bảo tính chính xác của kết quả. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng phương trình truyền sóng có thể được sử dụng để dự đoán sự thay đổi trong tín hiệu siêu âm khi các thông số như độ dày và thành phần của xương thay đổi.

2.2. Tín hiệu thu được từ mô phỏng

Tín hiệu thu được từ mô phỏng sóng siêu âm cung cấp thông tin quan trọng về các đặc tính của xương. Các tín hiệu này có thể được phân tích để xác định mật độ xương, độ đàn hồi và các thông số khác. Việc phân tích tín hiệu trong miền thời gian và tần số giúp hiểu rõ hơn về cách sóng siêu âm tương tác với cấu trúc xương. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng tín hiệu thu được có thể phản ánh chính xác tình trạng xương, từ đó hỗ trợ trong việc chẩn đoán và theo dõi các bệnh lý liên quan đến xương.

III. Đánh giá và ứng dụng thực tiễn

Đánh giá và ứng dụng thực tiễn của mô phỏng sóng cơ trong cấu trúc đa lớp là rất quan trọng trong lĩnh vực y học. Việc hiểu rõ về đánh giá xương thông qua mô phỏng giúp cải thiện các phương pháp chẩn đoán và điều trị. Các ứng dụng của siêu âm định lượng xương đã cho thấy tiềm năng lớn trong việc phát hiện sớm các bệnh lý như loãng xương. Hơn nữa, việc phát triển các thiết bị siêu âm nhỏ gọn và dễ sử dụng đã mở ra nhiều cơ hội mới trong chăm sóc sức khỏe.

3.1. Giá trị của mô phỏng trong y học

Mô phỏng sóng cơ trong cấu trúc đa lớp không chỉ giúp cải thiện độ chính xác trong chẩn đoán mà còn hỗ trợ trong việc phát triển các phương pháp điều trị mới. Việc sử dụng mô phỏng để dự đoán hành vi của sóng siêu âm trong xương có thể giúp các bác sĩ đưa ra quyết định chính xác hơn trong việc điều trị các bệnh lý liên quan đến xương. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng giá trị của mô phỏng trong y học là rất lớn, đặc biệt trong việc cải thiện chất lượng chăm sóc sức khỏe.

3.2. Ứng dụng trong thực tiễn

Ứng dụng của mô phỏng sóng cơ trong thực tiễn đã cho thấy nhiều lợi ích. Các thiết bị siêu âm định lượng xương đã được phát triển và thương mại hóa, giúp người dùng dễ dàng tiếp cận các phương pháp chẩn đoán hiện đại. Việc sử dụng siêu âm trong chẩn đoán và theo dõi các bệnh lý xương đã trở thành một xu hướng mới trong y học. Các nghiên cứu tiếp theo cần tập trung vào việc cải thiện độ chính xác và khả năng ứng dụng của các phương pháp này trong thực tiễn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong gần 20 năm qua, kỹ thuật siêu âm định lượng xương (Bone Quantitative Ultrasound - Bone QUS) đã trở thành một hướng nghiên cứu quan trọng trong lĩnh vực y học, đặc biệt trong chẩn đoán và theo dõi các bệnh lý về xương như loãng xương và gãy xương. Theo báo cáo của ngành, Bone QUS có ưu điểm vượt trội so với phương pháp X-ray truyền thống khi không gây ion hóa tế bào sống, phù hợp cho cả trẻ em và phụ nữ mang thai. Mục tiêu chính của luận văn là mô phỏng tín hiệu sóng siêu âm thu được trong cấu hình đo truyền dọc trên xương dài, dựa trên mô hình toán học đa lớp mô tả xương và khảo sát sự phụ thuộc của tín hiệu vào các tham số đo như tần số sóng, độ dày xương và vị trí nguồn phát. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào mô hình xương dài với cấu trúc đa lớp gồm lớp xương đặc, mô mềm và tủy sống, sử dụng phương pháp phần tử hữu hạn bán giải tích (SAFE) để mô phỏng sự truyền sóng siêu âm. Ý nghĩa của nghiên cứu được thể hiện qua khả năng ứng dụng trong thiết kế bộ tham số tối ưu cho các thiết bị siêu âm định lượng xương, góp phần nâng cao độ chính xác và hiệu quả trong chẩn đoán y học.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên hai khung lý thuyết chính: lý thuyết sóng đàn hồi trong môi trường đa lớp và phương pháp phần tử hữu hạn (FEM). Lý thuyết sóng đàn hồi mô tả sự truyền sóng siêu âm trong môi trường rắn và lỏng, bao gồm phương trình Navier và Christoffel, cho phép phân tích các sóng dọc (L-wave) và sóng ngang (S-wave) trong xương. Các khái niệm quan trọng gồm sóng dẫn siêu âm (ultrasonic guided wave), sóng Lamb đối xứng và phản xứng, vận tốc pha và vận tốc nhóm của sóng, cùng với hệ thức tán sắc biểu diễn mối quan hệ giữa tần số và vận tốc sóng. Phương pháp phần tử hữu hạn bán giải tích (SAFE) được áp dụng để giải các phương trình sóng trong mô hình đa lớp, kết hợp biến đổi Laplace và Fourier nhằm giảm thời gian tính toán và tăng độ chính xác mô phỏng.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu nghiên cứu bao gồm các thông số vật liệu của xương và mô mềm lấy từ tài liệu tham khảo, mô hình toán học đa lớp gồm lớp xương đặc (rắn), lớp mô mềm và tủy sống (lỏng). Phương pháp phân tích sử dụng SAFE để mô phỏng sự truyền sóng siêu âm trong cấu trúc đa lớp, với cỡ mẫu mô phỏng gồm bản xương dày 6 mm, lớp mô mềm dày 4 mm, và tủy sống vô hạn. Các tham số mô phỏng gồm tần số sóng siêu âm từ 250 kHz đến 1 MHz, vị trí nguồn phát và đầu thu được bố trí dọc theo trục xương. Timeline nghiên cứu bao gồm việc thiết lập mô hình, chạy mô phỏng với các biến đổi tham số, và phân tích kết quả tín hiệu thu được qua biến đổi Randon và hệ thức tán sắc.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Mô phỏng thành công sóng dẫn siêu âm trong xương đa lớp: Phương pháp SAFE cho phép mô phỏng chính xác các tín hiệu sóng dẫn thu được trong cấu hình đo truyền dọc, với sự phù hợp gần như tuyệt đối giữa kết quả mô phỏng và lý thuyết sóng Lamb (đối xứng và phản xứng). Ví dụ, vận tốc pha của sóng dẫn được xác định chính xác trong khoảng 1.7 km/s đến 4 km/s tùy theo mode sóng.

2. Ảnh hưởng của tần số sóng siêu âm: Số lượng mode sóng dẫn được kích thích tăng theo tần số trung tâm của nguồn phát. Ở tần số 250 kHz, chỉ có 3 mode sóng bậc thấp được kích thích, trong khi ở 1 MHz, có đến 9 mode sóng được quan sát. Điều này cho thấy tần số cao giúp kích thích đa dạng các mode sóng, tăng khả năng phân tích tính chất xương.

3. Ảnh hưởng của độ dày bản xương: Khi độ dày xương tăng từ 2 mm lên 6 mm, số lượng mode sóng dẫn tăng từ 3 lên 7, đồng thời phần tán sắc của sóng rõ hơn ở xương mỏng, trong khi phần không tán sắc rõ hơn ở xương dày. Điều này phản ánh sự phụ thuộc của sóng dẫn vào cấu trúc hình học của xương.

4. Ảnh hưởng của vị trí nguồn phát và đầu thu: Khoảng cách giữa đầu phát và đầu thu ảnh hưởng đến độ phân giải của tín hiệu thu được. Khoảng cách nhỏ hơn giúp quan sát rõ hơn các mode sóng dẫn, cải thiện độ chính xác trong phân tích tín hiệu.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của các phát hiện trên xuất phát từ tính chất vật lý của sóng siêu âm trong môi trường đa lớp và tính dị hướng của xương. Sự tăng số lượng mode sóng với tần số cao là do các sóng có bước sóng nhỏ hơn, dễ dàng tương tác với các cấu trúc vi mô của xương. Độ dày xương ảnh hưởng đến sự cộng hưởng và tán sắc sóng, làm thay đổi phổ tín hiệu thu được. So sánh với các nghiên cứu trước đây, kết quả mô phỏng phù hợp với các báo cáo về sóng Lamb và sóng dẫn trong xương dài, đồng thời khẳng định ưu thế của phương pháp SAFE trong mô phỏng sóng siêu âm. Việc mô phỏng có thể được trình bày qua biểu đồ hệ thức tán sắc và phổ vận tốc pha theo tần số, giúp trực quan hóa sự phân bố các mode sóng và ảnh hưởng của các tham số đo.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tối ưu hóa tần số nguồn phát: Khuyến nghị sử dụng tần số trung tâm trong khoảng 500 kHz đến 1 MHz để kích thích đa dạng các mode sóng dẫn, nâng cao độ nhạy và độ chính xác của phép đo định lượng siêu âm xương. Thời gian thực hiện: 6-12 tháng, chủ thể: các nhà phát triển thiết bị y tế.

2. Thiết kế cấu hình đầu thu-phát với khoảng cách nhỏ: Giảm khoảng cách giữa đầu phát và đầu thu để cải thiện độ phân giải tín hiệu, giúp phân biệt rõ các mode sóng dẫn. Thời gian thực hiện: 3-6 tháng, chủ thể: kỹ sư thiết kế thiết bị.

3. Phát triển mô hình đa lớp chi tiết hơn: Mở rộng mô hình mô phỏng bao gồm các lớp mô mềm và tủy sống với tính chất vật liệu chính xác hơn để phản ánh thực tế sinh học, nâng cao độ tin cậy của kết quả mô phỏng. Thời gian thực hiện: 12-18 tháng, chủ thể: nhóm nghiên cứu học thuật.

4. Ứng dụng mô phỏng trong thiết kế bộ tham số đo: Sử dụng kết quả mô phỏng để xây dựng bộ tham số đo tối ưu cho các thiết bị siêu âm định lượng xương, nhằm cải thiện khả năng chẩn đoán và theo dõi bệnh lý xương. Thời gian thực hiện: 6-12 tháng, chủ thể: nhà sản xuất thiết bị y tế và các trung tâm nghiên cứu.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà nghiên cứu và giảng viên trong lĩnh vực y sinh học và kỹ thuật y sinh: Luận văn cung cấp kiến thức chuyên sâu về mô hình sóng siêu âm trong xương và phương pháp phần tử hữu hạn, hỗ trợ phát triển nghiên cứu và giảng dạy.

2. Kỹ sư phát triển thiết bị siêu âm y học: Thông tin về ảnh hưởng các tham số đo và mô hình đa lớp giúp thiết kế thiết bị siêu âm định lượng xương hiệu quả, nâng cao chất lượng sản phẩm.

3. Bác sĩ chuyên khoa xương khớp và chẩn đoán hình ảnh: Hiểu rõ cơ sở vật lý và kỹ thuật đo giúp cải thiện việc ứng dụng siêu âm trong chẩn đoán và theo dõi bệnh lý xương, đặc biệt loãng xương và gãy xương.

4. Sinh viên cao học và nghiên cứu sinh ngành kỹ thuật y sinh và vật lý y học: Luận văn là tài liệu tham khảo quý giá về phương pháp mô phỏng số, lý thuyết sóng và ứng dụng trong y học, hỗ trợ học tập và nghiên cứu chuyên sâu.

Câu hỏi thường gặp

1. Siêu âm định lượng xương khác gì so với X-ray trong chẩn đoán?
   Siêu âm định lượng xương không gây ion hóa tế bào, an toàn cho trẻ em và phụ nữ mang thai, đồng thời phản ánh tốt hơn tính chất cơ học của xương như độ đàn hồi, trong khi X-ray chỉ đo mật độ khoáng.

2. Phương pháp phần tử hữu hạn bán giải tích (SAFE) có ưu điểm gì?
   SAFE kết hợp biến đổi Laplace và Fourier giúp giảm thời gian tính toán so với FEM truyền thống, đồng thời mô phỏng chính xác sóng siêu âm trong môi trường đa lớp phức tạp như xương dài.

3. Tại sao tần số sóng siêu âm ảnh hưởng đến số lượng mode sóng dẫn?
   Tần số cao tương ứng bước sóng nhỏ hơn, kích thích được nhiều mode sóng hơn, giúp thu thập thông tin chi tiết hơn về cấu trúc và tính chất của xương.

4. Làm thế nào để cải thiện độ phân giải tín hiệu trong đo truyền dọc?
   Giảm khoảng cách giữa đầu phát và đầu thu giúp tăng độ phân giải, phân biệt rõ các mode sóng dẫn, từ đó nâng cao độ chính xác của phép đo.

5. Mô hình đa lớp trong nghiên cứu có thể áp dụng cho các loại xương khác không?
   Mô hình có thể điều chỉnh tham số vật liệu và độ dày để phù hợp với các loại xương khác nhau, tuy nhiên cần khảo sát thêm để đảm bảo tính chính xác trong từng trường hợp cụ thể.

Kết luận

• Áp dụng thành công phương pháp phần tử hữu hạn bán giải tích (SAFE) để mô phỏng sóng dẫn siêu âm trong cấu trúc đa lớp của xương dài.
• Xác định rõ ảnh hưởng của tần số sóng, độ dày xương và vị trí nguồn phát đến sự hình thành và quan sát các mode sóng dẫn.
• Kết quả mô phỏng phù hợp gần như tuyệt đối với lý thuyết sóng Lamb, khẳng định độ chính xác của phương pháp và mô hình.
• Đề xuất các giải pháp tối ưu hóa tham số đo nhằm nâng cao hiệu quả và độ chính xác của thiết bị siêu âm định lượng xương.
• Tiếp tục nghiên cứu mở rộng mô hình đa lớp và khảo sát tác động của các lớp mô mềm và tủy sống để hoàn thiện mô phỏng và ứng dụng trong thực tế.

Hành động tiếp theo là áp dụng các kết quả mô phỏng vào thiết kế và thử nghiệm thiết bị siêu âm định lượng xương, đồng thời mở rộng nghiên cứu để nâng cao khả năng chẩn đoán và theo dõi bệnh lý xương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. TÍNH CHẤT CƠ HỌC CỦA XƯƠNG 1.1 Vai trò và cấu tạo của xương 1.1 Vai trò, chức năng của bộ xương Bộ xương giúp tạo hình và đảm bảo cho hoạt động của cơ thể. Các xương liên kết với nhau tạo thành khung cứng và điểm tựa để nâng toàn bộ cơ thể, giúp cho người có tư thế đứng thẳng. Xương kết hợp với cơ tạo nên hệ đòn bẩy mà điểm tựa là các khớp xương, đảm bảo cho hoạt động của cơ thể.

Sự tăng trưởng về chiều cao và khả năng hoạt động của con người phụ thuộc rất lớn vào khung xương.1 Cấu tạo bộ khung xương của con người [1] Bộ xương có chức năng bảo vệ cho các cơ quan nội tạng. Thật vậy những khoảng trống tạo bởi bộ xương là nơi giữ các cơ quan nội tạng nội tạng: hộp sọ giữ bộ não; xương sống chứa tủy sống; xương sườn tạo thành hộp bảo vệ hai 3 LUẬN VĂN THẠC SỸ Nguyễn Thị Vân Anh cơ quan quan trọng là phổi và tim…Xương là nơi dự trữ các chất mỡ, các muối khoáng, đặc biệt là Canxi và phốt pho và điều hòa các khoáng chất trong cơ thể khi cần thiết. Tủy xương là nơi tạo ra huyết cầu cho cơ thể. Trung bình, có 2,6 triệu tế bào hồng cầu được sản xuất từ tủy xương.2 Phân loại xương a) Phân loại xương theo hình dạng Dựa theo hình dạng, ta có thể phân biệt các loại xương như sau: Xương phẳng (hay xương dẹt): Là các xương có dạng bản phẳng ta có thể tìm thấy các xương này ở hộp sọ, xương bả vai, xương chậu hay xương gót chân.

Xương ức, xương sườn cũng có thể coi là xương phẳng. Các xương này thường có cấu trúc xốp và tương đối nhẹ. Xương đặc Vỏ xương Xương xốp Hình 1.2 Cấu trúc xương phẳng và xương dài Xương ống (hay xương dài): Có cấu trúc dạng ống, khoảng trống ở giữa được lấp đầy bởi tủy bao gồm xương ở các chi trên (xương cánh tay, xương cẳng tay, xương đốt bàn tay) và xương ở các chi dưới (xương đùi, xương cẳng chân, xương mác, xương đốt bàn chân). Xương dài có chức năng hỗ trợ trọng lượng của cơ thể và tạo điều kiện cho việc di chuyển (Hình 1.

Xương ngắn: Thường gặp ở các khớp nối như xương cổ tay, cổ chân, bàn tay, bàn chân. Chúng có kích thước ngang, dọc, trước, sau gần bằng nhau. 4 LUẬN VĂN THẠC SỸ Nguyễn Thị Vân Anh Xương ngắn gộp lại với nhau có thể chịu được áp lực rất lớn, là nơi chịu trách nhiệm chính cho các vận động phức tạp của cơ thể (Hình 1.3 Xương ngắn ( xương bàn tay bàn chân) và xương có hình dạng bất định (xương sống) Xương có hình dạng bất định: là các xương có hình dạng khá phức tạp, có thể gặp ở xương đốt sống (Hình 1.3) và một số xương trong vùng chậu như pubis, ilium và ischium. Ngoài ra còn có xương vừng và xương có hốc khí: Các xương vừng là những cấu trúc xương nhỏ, tròn bám vào các gân gấp của bàn chân và thường ở vị trí rất gần so với khớp.

Xương giúp giảm ma sát và áp lực của gân gấp khi gân qua đoạn gần khớp. Xương có hốc khí có chứa không khí bên trong như xương trán, xương hàm, thân xương bướm b) Phân loại xương theo thành phần cấu tạo Xương đặc: Chiếm 70% khối lượng xương của cơ thể, có cấu trúc rắn chắc, và khối lượng riêng lớn. Xương đặc là loại xương chủ yếu cấu tạo nên thân của xương dài. Xương xốp: Thường gặp ở các đầu các xương ống, các xương ngắn và xương dẹt.

Ở các xương dài cũng có một lớp mỏng xương xốp nằm ở phần trong của ống xương, tiếp giáp với tủy sống. Xương xốp có cấu tạo gồm các lá xương đan chéo vào nhau tạo ra nhiều hốc lớn, thông nhau và chứa đầy tủy sống. 5 LUẬN VĂN THẠC SỸ Nguyễn Thị Vân Anh 1.3 Cấu trúc vi mô của xương Ở thang nano mét, xương được hợp thành bởi các phân tử collagen được xắp xếp thành các sợi nhỏ. Các sợi nhỏ này lại được xếp lại tạo thành các sợi xơ.

Các tinh thể khoáng xương được sắp hàng xen kẽ với các sợi xơ và các sợi sơ đã khoáng hóa này xắp xếp thành phiến xương có độ dày đặc trưng khoảng vài micro mét. Định hướng của các sợi xơ phụ thuộc vào các phiến xương và có thể thay đổi trong các lớp phụ của phiến.4 Cấu trúc vi mô của xương [2] Cách tổ chức này giống như kiểu cấu trúc gỗ dán xoắn. Một osteon tương đương một cấu trúc hình trụ với đường kính 100‐300 micrometters bao gồm một số lá xương xắp xếp quanh kênh Haversian chứa các mạch máu và dây thần kinh. Một osteon còn được gọi là một cấu trúc đơn vị (BSU) của xương.

Tại vùng ngoại vi của mỗi osteon, giữa khoảng cách của các osteons với osteons liền kề hoặc mô kẽ, có dòng chảy của chất khoáng, rất giàu proteoglycan. Trong xương xốp, mỗi bản xương có độ dày dao động quanh 100 micrometters được tạo thành từ các sợi xương sắp xếp song song. 6 LUẬN VĂN THẠC SỸ Nguyễn Thị Vân Anh 1.2 Các đại lượng cơ học đặc trưng cho xương 1.1 Độ cứng và giới hạn chịu lực Tác dụng một lực vào mặt cắt của xương sao cho hướng của lực song song với trục xương, ta thấy độ biến thiên của chiều dài xương phụ thuộc vào lực tác dụng theo dạng đồ thị sau ( hình 1.5 Sự phụ thuộc chiều dài của xương vào lực tác dụng lên xương Hệ số góc của phần tuyến tính trên đồ thị là độ cứng của xương. Độ cứng phản ánh khả năng chịu tác dụng lực của xương, có độ lớn phụ thuộc nhiều vào cấu trúc hình học của xương.

Độ cứng được tính bởi: , ở đó F là độ lớn lực tác dụng lên xương (tính bằng N), và ∆l là độ biến dạng của xương (tính bằng mm). Giới hạn chịu lực của xương được định nghĩa là lực tối đa mà xương chịu được mà không bị gãy, hỏng, được xác định bằng giá trị của lực tại điểm cực trị của đường cong trên. Các xương khác nhau có giới hạn chịu lực khác nhau. Giá trị của độ cứng và giới hạn chịu lực của một số xương trong cơ thể người được thể hiện dưới Bảng 1.

7 LUẬN VĂN THẠC SỸ Nguyễn Thị Vân Anh Loại xương Độ cứng (N/m) Giới hạn chịu lực (N) Xương đùi Ép đứng 5568(1597),{4937- 16948},9039(3412)a Ép bên 4000{1100-8700},2586(1146)a Cột sống Nén {2602-5802} Uốn trước 3109(1234) 630-2907},2098(815) Xương quay Nén 12946(3644) Bảng 1.1 Độ cứng và giới hạn chịu lực của một số loại xương[2] 1.2 Ứng suất, sức căng và độ đàn hồi Ứng suất  là lực tác dụng lên một đơn vị diện tích (A), được xác định bởi công thức: ¾ = F=A Sức căng  được tính bằng tỷ lệ giữa độ biến dạng (∆l) và chiều dài ban đầu (lo) của xương:   l / l0 .3 Suất đàn hồi thể tích và hệ số Poisson Suất đàn hồi thể tích đo lường khả năng chịu nén của khối vật chất theo P tất cả các hướng, xác định bởi   V. Ở đó, P là áp suất và V là thể tích V của mẫu. Khi chịu lực, xương có khả năng bị biến dạng theo cả hai hướng dọc theo và vuông góc với phương của lực tác dụng. Hệ số Poisson được định nghĩa là 8 LUẬN VĂN THẠC SỸ Nguyễn Thị Vân Anh tỉ số giữa sức căng theo phương vuông góc với phương tác dụng lực và sức căng song song với phương truyền lực: ( lOT / lOT )    T (lT / lT ) L Hệ số nén khối K quan hệ với suất Young (E) và hệ số Poisson (  ) bởi công thức sau: E K  (1  2 ) 1.4 Tính dị hướng Tính chất cơ học của xương là khác nhau theo các hướng khác nhau, bởi vậy xương có tính dị hướng.

Có một số yếu tố tạo nên tính dị hướng cơ học của xương, bao gồm định hướng của BSU và mạng lưới xốp Havers, định hướng của lamellae và sự liên kết của các sợi collagen và tinh thể hydroxyapatite. Thường người ta coi xương có tính dị hướng trực giao, tức là tính chất xương biến thiên dọc theo trục vuông góc với trục xương.5 Độ xốp Độ xốp được định nghĩa là tỉ số phần thể tích rỗng trên tổng thể tích xương V  Vr / V. Độ xốp là khác nhau cho từng loại xương. Xương đặc có độ xốp rất thấp cỡ 2-3% trong khi xương xốp có độ xốp cỡ 70-80%.

Ngoài ra độ xốp còn phu thuộc vào độ tuổi và bệnh lý của xương. Ví dụ: xương người già có độ xốp lớn hơn xương của người trẻ; xương của người bị loãng xương có độ xốp lớn hơn xương người khỏe mạnh.3 Các bệnh về xương 1.1 Loãng xương Loãng xương (còn được gọi xốp xương hay thưa xương) là một bệnh lý của hệ thống xương, đặc trưng bởi sự giảm tỷ trọng khoáng chất của xương (Bone Mineral Density‐BMD) hay giảm trọng lượng của một đơn vị thể tích xương (Bone Mass Content – BMC), đồng thời với sự giảm bề dày lớp vỏ xương. Loãng xương thường xảy ra âm thầm, các triệu chứng lâm sàng không 9 LUẬN VĂN THẠC SỸ Nguyễn Thị Vân Anh thể hiện các một cách tức thời và rõ ràng. Loãng xương khiến cho sức chống đỡ và chịu lực của xương giảm đi, xương sẽ trở nên mỏng mảnh, dễ gãy, dễ lún và dễ xẹp, đặc biệt ở các vị trí chịu lực của cơ thể như: cột sống, cổ xương đùi, đầu dưới xương quay, xương dần trở nên mỏng mảnh, yếu và dễ gãy khi bị chấn thương dù rất nhẹ, thậm chí không rõ chấn thương.

Loãng xương do nhiều nguyên nhân khác nhau gây ra, bao gồm: kém phát triển thể chất từ khi còn nhỏ, còi xương, suy dinh dưỡng; có tiền sử gia đình cha, mẹ bị loãng xương hoặc gãy xương; ít hoạt động thể lực, ít hoạt động ngoài trời, bất động quá lâu ngày do bệnh tật hoặc do nghề nghiệp; có thói quen sử dụng nhiều rượu, bia, cà phê, thuốc lá; bị mắc một số bệnh hoặc đang sử dụng dài hạn một số thuốc có tác dụng phụ gây ảnh hướng đến sức khỏe của xương.2 Gãy xương Gãy xương là tình trạng tổ chức xương bị phá hủy do tác động cơ học, có thể là một vết nứt nhỏ trên thân xương hay tình trạng xương bị phá hủy hoàn toàn. Nguy cơ bị gãy xương phụ thuộc một phần vào lứa tuổi. Xương gãy khá phổ biến ở trẻ nhỏ, tuy nhiên gãy xương ở trẻ em thường ít phức tạp hơn gãy xương ở người lớn. Người lớn tuổi có xương giòn hơn dẫn đến nguy cơ gãy xương do té ngã.

Người bị loãng xương cũng có nguy cơ gãy xương cao hơn người khỏe mạnh.