Chương 1: Tổng quan về dự báo và chuỗi thời gian. Chương này sẽ giới thiệu những lý thuyết về dự báo như khái niệm, đặc điểm và các loại dự báo; lý thuyết về chuỗi thời gian, cụ thể là khái niệm về chuỗi thời gian và quá trình ngẫu nhiên, quá trình ARMA. Bởi việc thiết lập một mô hình dự báo chuỗi thời gian bậc cao thì những lý thuyết cơ bản trên là cần phải quan tâm, bởi để áp dụng một dự báo thành công thì phải hiểu tối đa về lĩnh vực dự báo. - Chương 2: Xây dựng mô hình dự báo chuỗi thời gian mờ bậc cao.
Mô tả sơ lược về lý thuyết tập mờ và đại số gia tử, đặc biệt chương sẽ viết về những mô hình dự báo chuỗi thời gian mờ như mô hình dự báo Song và Chissom, mô hình dự báo Chen, mô hình dự báo chuỗi thời gian mờ theo tiếp cận đại số gia tử. Theo đó, giới thiệu 6 bước xây dựng mô hình dự báo chuỗi thời gian mờ theo tiếp cận đại số gia tử, áp dụng dữ liệu của bài toán dự báo sản lượng tiêu thụ xăng dầu tại Cửa hàng 01— Petrolimex thuộc Công ty xăng dầu Bình Định vào các bước tính đề tìm ra kết quả dự báo tối ưu nhất. - Chương 3: Cái đặt và thử nghiệm Qua 6 bước áp dụng xây dựng mô hình dự báo sản lượng tiêu thụ xăng dầu ở chương 2, cho thấy cách tiếp cận theo đại số gia tử cho bài toán dự báo chuỗi thời gian phụ thuộc khá nhiều yếu tố: độ đo tính mờ của các gia tử, số nhãn ngôn ngữ được sử dụng (tương ứng sé khoang chia cac doan), cac tham số giải nghĩa. Do đó, để kiểm tra hiệu quả của phương pháp, chúng tôi sẽ thử nghiệm mô hình trong chương 3.
Chương này, chúng tôi tiến hành mô tả bài toán một cách kỹ lưỡng hơn qua số liệu sản lượng tiêu thụ xăng dầu theo từng tháng của hai năm liên tiếp. Áp dụng ngôn ngữ lập trinh Python dé “lam sạch” dự liệu và hỗ trợ cho việc đánh giá kết quả cuối cùng. TONG QUAN VE DU BAO VA CHUOI THOI GIAN 1. TONG QUAN VE DU BAO 1.
Khai niém du bao Dự báo là một sự tiên đoán xu hướng vận động của các hiện tượng, những việc sẽ xảy ra trong tương lai, dựa trên cơ sở phân tích một cách khoa học những số liệu đã được thu thập trong quá khứ và hiện tại. Dự báo đó có thé là một dự báo mang tính chất chính xác nhờ vào một số mô hình toán học (định lượng), hoặc dư báo chỉ là một dự đoán chủ quan, trực giác (định tính). Dù dự báo mang kết quả cuối cùng thế nào, thì nó vẫn thuộc về tư duy của con người, bởi con người luôn hướng về tương lai. Và trong thời đại bùng nô công nghệ thông tin, dự báo lại đóng một vai trò quan trọng hơn nữa, khi nhu cầu về thông tin thị trường, tình hình phát triển trong tương lai ngày càng cao, và đồng thời các phương pháp mô phỏng dự báo hiệu quả hơn nhờ sự hỗ trợ của máy tính.
Chính vì thế mà dự báo được sử dụng trong nhiều lĩnh vực khác nhau, mỗi lĩnh vực có một yêu cầu về dự báo riêng nên phương pháp dự báo được sử dụng cũng khác nhau. Hiện nay, dự báo với tư cách một ngành khoa học độc lập, có hệ thống lí luận, phương pháp luận và các phương pháp riêng nhằm nâng cao tính hiệu quả của dự báo. Nếu có hoạch định rõ ràng, và một phương pháp tiếp cận hiệu quả thì các nhà quản trị sẽ cho ra một kết quả dự báo chính xác, và phương pháp dự báo mà chúng tôi sẽ đề cập đến trong đề tài này là phương pháp phân tích cơ bản dựa trên dữ liệu chuỗi thời gian. Các nghiên cứu liên quan đến dữ liệu chuỗi thời gian và dự báo có rất nhiều, rất đa dạng, ở nhiều lĩnh vực khác nhau.
Trong luận văn này có thể tóm tắt một số nghiên cứu liên quan tiêu biểu dựa vào mô hình tự hồi quy AR (Auto Regressive). Đặc điểm của dự báo Đặc điểm cốt yếu của du bao chính là để đo các mức độ phát triển của các hiện tượng, sự việc trong tương lai, qua đó giúp các nhà quản trị doanh nghiệp chủ động hơn trong việc đề ra các kế hoạch và các quyết định cần thiết để phục vụ cho quá trình sản xuất kinh doanh, đầu tư, quảng bá, phân phối sản phâm, nguồn cung cấp tài chính. và chuẩn bị đầy đủ điều kiện cơ sở vật chất, kỹ thuật cho sự phát triển trong thời gian tới như: lao động, nguyên vật liệu, tư liệu lao động. Những ưu điểm của dự báo, bao gồm: e __ Trong các doanh nghiệp nếu công tác dự báo được thực hiện một cách nghiêm túc thì sẽ tạo điều kiện nâng cao khả năng cạnh tranh trên thị trường.
e _ Dự báo chính xác sẽ giảm bớt mức độ rủi ro cho doanh nghiệp nói riêng và toàn bộ nền kinh tế nói chung. e __ Dự báo chính xác là căn cứ đề các nhà hoạch định các chính sách phát triển kinh tế văn hoá xã hội trong toàn bộ nền kinh tế quốc dân. Nhờ có dự báo mà các chính sách kinh tế, các kế hoạch và chương trình phát triển kinh tế được xây dựng có cơ sở khoa học và mang lại hiệu quả kinh tế cao. Đồng thời, nhờ có dự báo thường xuyên và kịp thời, các nhà quản trị doanh nghiệp có thể đưa ra những biện pháp điều chỉnh các hoạt động kinh tế trong quá trình vận hành mình nhằm thu được hiệu quả sản xuất kinh doanh cao nhất.
Các loại dự báo Phân loại dự báo được căn cứ vào: kết quả dự báo, phương pháp dự báo và đối tượng dự báo. Căn cứ vào kết quả dự báo Dựa vào kết quả dự báo chúng ta có thể chia dự báo thành dự báo điểm và dự báo khoảng. Dự báo điểm là kết quả được biểu hiện bằng một gia tri duy nhất, dự báo khoảng là kết quả dự báo được cho trong một khoảng giá trị với xác suất tin cậy cho trước. Dự báo có thể là ngắn hạn, trung hạn hoặc dài hạn.
e __ Dự báo dài hạn là những dự báo có thời gian dự báo từ 5 năm trở lên. Thường dùng để dự báo những mục tiêu, chiến lược về kinh tế chính trị, khoa học kỹ thuật trong thời gian dài ở tầm vĩ mô. e __ Dự báo trung hạn là những dự báo có thời gian dự báo từ 3 đến 5 năm. Thường phục vụ cho việc xây dựng những kế hoạch trung hạn về kinh tế văn hoá xã hội.
ở tầm vi mô và vĩ mô. e Dự báo ngắn hạn là những dự báo có thời gian dự báo dưới 3 năm, loại dự báo này thường dùng để dự báo hoặc lập các kế hoạch kinh doanh trong khoảng thời gian ngắn nhằm phục vụ cho công tác chi dao kip thoi. Cách phân loại nay chỉ mang tính tương đối tuỳ thuộc vào từng loại hiện tượng để quy định khoảng cách thời gian cho phù hợp với loại hiện tượng đó: ví dụ trong dự báo kinh tế, đự báo dài hạn là những dự báo có tầm dự báo trên 5 năm, nhưng trong dự báo thời tiết, khí tượng học chỉ là một tuần. Thang thời gian đối với dự báo kinh tế dài hơn nhiều so với thang thời gian dự báo thời tiết.
Vì vậy, thang thời gian có thể đo bằng những đơn vị thích hợp (như quý, năm đối với dự báo kinh tế và ngày đối với dự báo thời tiết). Dựa vào các phương pháp dự báo Phương pháp dự báo thường chia thành 2 nhóm chính là phương pháp định tính (phương pháp chuyên gia) và phương pháp định lượng (phương trình hồi qui, dãy số thời gian,. Cụ thé, dự báo có thé chi thành 3 nhóm chính sau: e - Dự báo bằng phương pháp chuyên gia: Loại dự báo này được tiến hành trên cơ sở tổng hợp, xử lý ý kiến chủ quan của các chuyên gia thong thạo với hiện tượng được nghiên cứu, từ đó có phương pháp xử lý thích hợp đề ra các dự đoán. Phương pháp này có ưu thế trong trường hợp dự đoán những hiện tượng hay quá trình bao quát rộng, như sự thay đổi của môi trường, thời tiết, chiến tranh trong khoảng thời gian dài.
Để dự báo bằng phương pháp chuyên gia được chính xác hơn, các nhà quản trị đã cải tiến bằng phương pháp Delphi — là phương pháp dự báo cũng dựa trên ý kiến chuyên gia, nhưng thay vì lắng nghe ý kiến từ những cá nhân thì nay sử dụng một tập hợp những đánh giá của một nhóm chuyên gia. Mỗi chuyên gia được hỏi ý kiến và rồi dự báo của họ được trình bày dưới dạng thống kê tóm tắt. Việc trình bày những ý kiến này được thực hiện một cách gián tiếp (không CÓ Sự tiếp xúc trực tiếp) để tránh những sự tương tác trong nhóm nhỏ qua đó tạo nên những sai lệch nhất định trong kết quả dự báo. Sau đó người ta yêu cầu các chuyên gia duyệt xét lại những dự báo của họ trên cơ sở tóm tat tat cả các dự báo có thê có những bổ sung thêm.
e _ Dự báo theo phương trình hồi quy: Theo phương pháp này, mức độ cần dự báo phải được xây dựng trên cơ sở xây dựng mô hình hồi quy, mô hình này được xây dựng phù hợp với đặc điểm và xu thế phát triển của hiện tượng nghiên cứu. Để xây dựng mô hình hồi quy, đòi hỏi phải có tài liệu về hiện tượng cần dự báo và các hiện tượng có liên quan. Loại dự báo này thường được sử dụng để dự báo trung hạn và dài hạn ở tầm vĩ mô. e _ Dự báo dựa vào dãy số thời gian: Là dựa trên cơ sở day số thời gian phản ánh sự biến động của hiện tượng ở những thời gian đã qua để xác định mức độ của hiện tượng trong tương lai.
Căn cứ vào đối tượng dự báo Có thể chia dự báo thành: Dự báo khoa học, dự báo kinh tế, dự báo xã hội, dự báo tự nhiên, thiên văn học. - Dự báo khoa học: Là sự nghiên cứu khoa học về những triển vọng của một hiện tượng nảo đó, chủ yếu là những đánh giá sé luong va chi ra khoang thời gian mà trong đó hiện tượng có thể diễn ra những biến đồi. - Dự báo kinh tế: Là khoa học dự báo các hiện tượng kinh tế trong tương lai.