I. Tổng quan về miễn trách nhiệm hình sự cho người dưới 18 tuổi
Chế định miễn trách nhiệm hình sự cho người dưới 18 tuổi phạm tội là một trong những biểu hiện rõ nét nhất của chính sách nhân đạo trong luật hình sự Việt Nam. Đây không chỉ là sự kế thừa truyền thống pháp lý dân tộc mà còn là sự nội luật hóa các công ước quốc tế về quyền trẻ em. Về bản chất, trách nhiệm hình sự (TNHS) là hậu quả pháp lý bất lợi mà người phạm tội phải gánh chịu trước Nhà nước, thể hiện qua bản án kết tội của Tòa án. Như TSKH Lê Cảm đã định nghĩa: “Trách nhiệm hình sự là hậu quả pháp lý của việc thực hiện tội phạm và được thể hiện bằng việc áp dụng đối với người phạm tội một hoặc nhiều biện pháp cưỡng chế của Nhà nước do luật hình sự quy định”. Theo đó, miễn trách nhiệm hình sự là việc không buộc người đã thực hiện hành vi phạm tội phải chịu hậu quả pháp lý bất lợi đó, khi có đủ các căn cứ do pháp luật quy định. Đối tượng được áp dụng là người đã thực hiện hành vi cấu thành tội phạm, không áp dụng cho người không có hành vi phạm tội. Chế định này đối với người dưới 18 tuổi mang những đặc điểm riêng biệt, xuất phát từ đặc trưng tâm sinh lý, mức độ nhận thức và khả năng kiềm chế còn hạn chế của lứa tuổi này. Mục tiêu chính sách không chỉ là trừng phạt mà chủ yếu là giáo dục, giúp đỡ họ nhận thức sai lầm, sửa chữa và phát triển lành mạnh. Do đó, việc áp dụng miễn trách nhiệm hình sự cho người dưới 18 tuổi phạm tội được Bộ luật Hình sự 2015 (BLHS 2015) quy định với phạm vi rộng hơn và điều kiện linh hoạt hơn so với người đã thành niên. Quyết định miễn TNHS có thể được đưa ra ở các giai đoạn tố tụng khác nhau, từ điều tra, truy tố đến xét xử, bởi các cơ quan tiến hành tố tụng có thẩm quyền. Hậu quả pháp lý của việc được miễn TNHS là người phạm tội không bị kết án, không bị coi là có tội, không phải chịu hình phạt và không mang án tích, nhưng có thể phải chịu các biện pháp giám sát, giáo dục đặc thù.
1.1. Khái niệm và bản chất pháp lý của trách nhiệm hình sự
Theo khoa học luật hình sự, trách nhiệm hình sự được hiểu là hậu quả pháp lý bất lợi mà người phạm tội phải gánh chịu trước Nhà nước do đã thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong BLHS. Cơ sở của TNHS là việc thực hiện một tội phạm cụ thể (Điều 2 BLHS 2015). Bản chất của nó là một dạng trách nhiệm pháp lý nghiêm khắc nhất, thể hiện sự lên án của Nhà nước đối với hành vi phạm tội và người phạm tội. Ngược lại, miễn trách nhiệm hình sự là một chế định nhân đạo, thể hiện việc Nhà nước không truy cứu TNHS đối với người phạm tội khi xét thấy không cần thiết, mặc dù hành vi của họ đã cấu thành tội phạm. Đây là sự khoan hồng đặc biệt, nhằm đạt được mục đích giáo dục, phòng ngừa tội phạm mà không cần áp dụng các biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc nhất.
1.2. Đặc điểm riêng của miễn TNHS cho người dưới 18 tuổi
Việc miễn trách nhiệm hình sự cho người dưới 18 tuổi phạm tội có những đặc điểm riêng. Thứ nhất, nó thể hiện sâu sắc nguyên tắc lấy giáo dục làm chủ đạo, mục tiêu là giúp người phạm tội sửa chữa sai lầm. Thứ hai, phạm vi áp dụng rộng hơn, bao gồm các căn cứ chung tại Điều 29 và căn cứ đặc thù tại Khoản 2 Điều 91 BLHS 2015. Thứ ba, thẩm quyền quyết định thuộc về các cơ quan tiến hành tố tụng trong từng giai đoạn. Thứ tư, khi được miễn TNHS theo Khoản 2 Điều 91, người dưới 18 tuổi bắt buộc phải chịu một trong các biện pháp giám sát, giáo dục như khiển trách, hòa giải tại cộng đồng. Đây là điểm khác biệt cơ bản so với việc miễn TNHS cho người đã thành niên, nhằm đảm bảo người phạm tội vẫn được quản lý và hỗ trợ để tái hòa nhập cộng đồng một cách tích cực.
1.3. Ý nghĩa nhân đạo trong chính sách hình sự Việt Nam
Chế định này có ý nghĩa to lớn, thể hiện chính sách hình sự ưu việt của Việt Nam. Nó không chỉ đảm bảo mục tiêu đấu tranh phòng chống tội phạm mà còn tạo điều kiện cho người dưới 18 tuổi có cơ hội sửa chữa, phát triển lành mạnh. Việc quy định cụ thể các căn cứ miễn TNHS giúp hạn chế sự tùy tiện trong áp dụng pháp luật, bảo đảm nguyên tắc pháp chế xã hội chủ nghĩa. Đồng thời, nó khuyến khích người phạm tội ăn năn hối cải, tích cực khắc phục hậu quả, góp phần xã hội hóa công tác giáo dục, phòng ngừa tội phạm. Đây cũng là sự cụ thể hóa cam kết của Việt Nam trong việc thực thi Công ước quốc tế về Quyền trẻ em, đảm bảo lợi ích tốt nhất cho trẻ em trong hệ thống tư pháp hình sự.
II. Các căn cứ miễn trách nhiệm hình sự cho người dưới 18 tuổi
Pháp luật hình sự Việt Nam quy định nhiều căn cứ miễn trách nhiệm hình sự áp dụng cho mọi đối tượng phạm tội, bao gồm cả người dưới 18 tuổi, và những căn cứ đặc thù chỉ dành riêng cho nhóm đối tượng này. Việc phân định rõ ràng các trường hợp này giúp các cơ quan tiến hành tố tụng có cơ sở pháp lý vững chắc để đưa ra quyết định phù hợp, đảm bảo tính công bằng và nhân đạo. Các căn cứ chung được quy định rải rác trong Phần những quy định chung và Phần các tội phạm của BLHS 2015. Nổi bật nhất là các trường hợp quy định tại Điều 16 (Tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội) và Điều 29. Điều 29 BLHS 2015 quy định các trường hợp miễn TNHS bắt buộc (do thay đổi chính sách, pháp luật; do có quyết định đại xá) và các trường hợp có thể được miễn TNHS (do chuyển biến tình hình; người phạm tội mắc bệnh hiểm nghèo; tự thú và lập công lớn...). Bên cạnh đó, căn cứ đặc thù và được áp dụng phổ biến nhất đối với người dưới 18 tuổi phạm tội là Khoản 2 Điều 91 BLHS 2015. Quy định này cho phép miễn TNHS khi người phạm tội đáp ứng đồng thời nhiều điều kiện như: phạm tội ít nghiêm trọng, nghiêm trọng (đối với người từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi) hoặc một số tội rất nghiêm trọng (đối với người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi), có nhiều tình tiết giảm nhẹ, tự nguyện khắc phục hậu quả và đủ điều kiện áp dụng biện pháp giám sát, giáo dục. Việc hiểu và vận dụng đúng các căn cứ miễn trách nhiệm hình sự này là yêu cầu bắt buộc để thực hiện hiệu quả chính sách nhân đạo của Nhà nước đối với người dưới 18 tuổi phạm tội.
2.1. Phân tích các trường hợp miễn TNHS theo quy định chung
Các quy định chung về miễn trách nhiệm hình sự áp dụng cho cả người đã thành niên và người dưới 18 tuổi. Tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội (Điều 16) là trường hợp được miễn TNHS một cách đương nhiên. Theo Điều 29 BLHS 2015, các trường hợp miễn TNHS bao gồm: do sự thay đổi chính sách, pháp luật làm cho hành vi không còn nguy hiểm; khi có quyết định đại xá; khi người phạm tội không còn nguy hiểm cho xã hội do chuyển biến tình hình; hoặc khi người phạm tội ít nghiêm trọng hoặc nghiêm trọng do vô ý đã hòa giải thành với bị hại. Các quy định này thể hiện sự linh hoạt của pháp luật, cho phép chấm dứt việc truy cứu TNHS khi mục đích của hình phạt không còn cần thiết.
2.2. Quy định đặc thù tại Điều 91 Bộ luật Hình sự 2015
Khoản 2 Điều 91 BLHS 2015 là căn cứ miễn trách nhiệm hình sự đặc thù, chỉ áp dụng cho người dưới 18 tuổi phạm tội. Điều kiện để được xem xét miễn TNHS theo quy định này rất cụ thể: (1) Thuộc các trường hợp phạm tội được liệt kê (ví dụ: người từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi phạm tội ít nghiêm trọng, nghiêm trọng); (2) Có nhiều tình tiết giảm nhẹ (từ hai tình tiết trở lên); (3) Tự nguyện khắc phục phần lớn hậu quả; (4) Không thuộc trường hợp được miễn TNHS theo Điều 29; và (5) Đủ điều kiện áp dụng một trong các biện pháp giám sát, giáo dục. Đây là quy định thể hiện rõ nhất chính sách ưu tiên giáo dục, tạo cơ hội cho người phạm tội vị thành niên sửa chữa lỗi lầm mà không cần thông qua thủ tục tố tụng hình sự đầy đủ.
2.3. Các trường hợp miễn TNHS quy định tại Phần các tội phạm
Ngoài các quy định chung, Phần các tội phạm của BLHS 2015 còn quy định một số trường hợp miễn trách nhiệm hình sự cụ thể đối với một số tội danh mà người từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi có thể thực hiện. Ví dụ, người đã nhận làm gián điệp nhưng không thực hiện nhiệm vụ và tự thú thì được miễn TNHS (Khoản 4 Điều 110). Người đưa hối lộ hoặc môi giới hối lộ mà chủ động khai báo trước khi bị phát giác có thể được miễn TNHS (Khoản 7 Điều 364, Khoản 6 Điều 365). Người không tố giác tội phạm nhưng đã có hành động can ngăn hoặc hạn chế tác hại của tội phạm cũng có thể được xem xét miễn TNHS (Khoản 2 Điều 390). Những quy định này nhằm khuyến khích người phạm tội hợp tác với cơ quan chức năng và ngăn chặn hậu quả.
III. Thực tiễn áp dụng miễn TNHS cho người dưới 18 tuổi 2017 2021
Giai đoạn 2017-2021, sau khi BLHS 2015 có hiệu lực, thực tiễn áp dụng quy định về miễn trách nhiệm hình sự cho người dưới 18 tuổi phạm tội đã đạt được nhiều kết quả tích cực, nhưng cũng bộc lộ không ít hạn chế. Thống kê của Viện kiểm sát nhân dân tối cao cho thấy, trong 5 năm, toàn quốc đã khởi tố 19.564 người dưới 18 tuổi, chiếm khoảng 3,5% tổng số người bị khởi tố. Số liệu này phản ánh tình hình tội phạm vị thành niên vẫn diễn biến phức tạp. Tuy nhiên, việc áp dụng các quy định về miễn TNHS đã thể hiện rõ chính sách nhân đạo. Tỷ lệ bị can dưới 18 tuổi được miễn TNHS trong giai đoạn điều tra và truy tố có xu hướng tăng, cho thấy các cơ quan tiến hành tố tụng đã nhận thức và vận dụng tốt hơn các quy định pháp luật, đặc biệt là Điều 91 BLHS 2015. Việc này không chỉ giúp giảm tải cho hệ thống tư pháp mà còn tránh được những tác động tiêu cực của việc giam giữ, xét xử đối với tâm lý của người chưa thành niên. Mặc dù vậy, thực tiễn áp dụng vẫn còn nhiều vướng mắc. Việc xác định các điều kiện như “có nhiều tình tiết giảm nhẹ” hay “vai trò không đáng kể” đôi khi còn mang tính chủ quan, thiếu thống nhất. Sự phối hợp giữa các cơ quan trong việc áp dụng biện pháp giám sát, giáo dục chưa thực sự đồng bộ và hiệu quả, dẫn đến khó khăn khi quyết định miễn trách nhiệm hình sự.
3.1. Thống kê số liệu khởi tố và truy tố người dưới 18 tuổi
Theo số liệu thống kê trong luận văn, từ năm 2017 đến 2021, tổng số người dưới 18 tuổi bị khởi tố là 19.564 và bị truy tố là 16.892. Các tội danh phổ biến nhất bao gồm trộm cắp tài sản, cố ý gây thương tích, cướp giật tài sản và gây rối trật tự công cộng. Đáng chú ý, tỷ lệ các bị can được miễn trách nhiệm hình sự trong giai đoạn điều tra dao động từ 7,5% đến 12,2%, và trong giai đoạn truy tố từ 1,9% đến 3,3% qua các năm. Các con số này cho thấy chế định miễn TNHS đã được áp dụng trong thực tế, góp phần hiện thực hóa chính sách nhân đạo của Nhà nước đối với người dưới 18 tuổi phạm tội.
3.2. Những kết quả đạt được trong công tác xét xử và điều tra
Thực tiễn cho thấy, các cơ quan tiến hành tố tụng đã ngày càng chú trọng hơn đến việc áp dụng các quy định có lợi cho người dưới 18 tuổi. Việc miễn TNHS, đặc biệt theo Khoản 2 Điều 91 BLHS 2015, đã giúp nhiều trường hợp phạm tội lần đầu, tính chất ít nghiêm trọng có cơ hội làm lại cuộc đời mà không phải trải qua quá trình xét xử nặng nề. Điều này phù hợp với tinh thần của Công ước quốc tế về Quyền trẻ em và Quy tắc Bắc Kinh. Công tác điều tra, truy tố, xét xử các vụ án liên quan đến người dưới 18 tuổi ngày càng được chuyên môn hóa, đảm bảo các thủ tục tố tụng thân thiện và phù hợp với lứa tuổi.
3.3. Hạn chế và vướng mắc trong quá trình áp dụng pháp luật
Bên cạnh kết quả đạt được, thực tiễn áp dụng còn tồn tại một số hạn chế. Nhận thức của một số cán bộ tiến hành tố tụng về chế định này chưa đầy đủ, dẫn đến việc áp dụng còn dè dặt hoặc không thống nhất. Việc xác định các điều kiện để miễn TNHS như “tự nguyện khắc phục phần lớn hậu quả” hay “vai trò không đáng kể trong vụ án đồng phạm” vẫn còn thiếu các văn bản hướng dẫn chi tiết, gây khó khăn cho việc áp dụng. Ngoài ra, hiệu quả của các biện pháp giám sát, giáo dục tại cộng đồng còn hạn chế do thiếu nguồn lực và sự phối hợp chặt chẽ giữa gia đình, nhà trường và chính quyền địa phương, ảnh hưởng đến quyết định miễn TNHS của các cơ quan có thẩm quyền.
IV. Phương pháp áp dụng biện pháp giám sát giáo dục hiệu quả
Một trong những điểm mới và tiến bộ của BLHS 2015 là quy định về việc áp dụng các biện pháp giám sát, giáo dục như một điều kiện bắt buộc đi kèm khi miễn trách nhiệm hình sự cho người dưới 18 tuổi phạm tội theo Khoản 2 Điều 91. Các biện pháp này bao gồm: khiển trách, hòa giải tại cộng đồng, và giáo dục tại xã, phường, thị trấn. Đây không phải là hình phạt mà là các biện pháp thay thế, mang tính chất giáo dục, phòng ngừa, nhằm giúp người phạm tội nhận thức lỗi lầm và tự sửa chữa trong môi trường cộng đồng quen thuộc. Mối quan hệ giữa miễn TNHS và các biện pháp này là mối quan hệ nhân quả và không thể tách rời: chỉ khi đủ điều kiện áp dụng một biện pháp giám sát, giáo dục thì mới có thể ra quyết định miễn TNHS. Để áp dụng hiệu quả, cần có sự đồng ý của người dưới 18 tuổi hoặc người đại diện hợp pháp của họ. Vai trò của gia đình, nhà trường, và các tổ chức xã hội là cực kỳ quan trọng. Gia đình cần là điểm tựa, phối hợp chặt chẽ với chính quyền để quản lý, động viên con em mình. Cộng đồng cần có cái nhìn bao dung, tạo điều kiện cho họ tái hòa nhập thay vì kỳ thị. Phương pháp áp dụng hiệu quả đòi hỏi sự phối hợp liên ngành, sự đầu tư về nguồn lực và con người, cũng như việc xây dựng các quy trình giám sát, đánh giá cụ thể để đảm bảo các biện pháp này thực sự phát huy tác dụng giáo dục, ngăn ngừa tái phạm, và hiện thực hóa mục tiêu của chính sách nhân đạo trong luật hình sự Việt Nam.
4.1. Mối quan hệ giữa miễn TNHS và biện pháp giám sát giáo dục
Theo quy định tại Khoản 2 Điều 91 BLHS 2015, việc áp dụng biện pháp giám sát, giáo dục là điều kiện tiên quyết và đồng thời với quyết định miễn trách nhiệm hình sự. Nếu không thể áp dụng các biện pháp này (ví dụ, do gia đình không hợp tác, đối tượng không có nơi cư trú ổn định), thì không thể miễn TNHS theo căn cứ này. Mối quan hệ này đảm bảo rằng sau khi được khoan hồng, người dưới 18 tuổi vẫn nằm trong sự quản lý, giáo dục của gia đình và xã hội, ngăn chặn nguy cơ tái phạm, thay vì bị bỏ rơi không có sự giám sát.
4.2. Các hình thức giám sát giáo dục Khiển trách và hòa giải
Các biện pháp giám sát, giáo dục được quy định cụ thể tại Điều 93, 94, 95 BLHS 2015. Khiển trách là biện pháp nhẹ nhất, áp dụng với các trường hợp phạm tội ít nghiêm trọng, thể hiện sự răn đe của cơ quan nhà nước trước sự chứng kiến của gia đình. Hòa giải tại cộng đồng được áp dụng khi người bị hại hoặc đại diện của họ đồng ý, nhằm giải quyết mâu thuẫn, giúp người phạm tội bồi thường thiệt hại và nhận được sự tha thứ, qua đó phục hồi các mối quan hệ xã hội. Giáo dục tại xã, phường, thị trấn là biện pháp nghiêm khắc hơn, có sự giám sát chặt chẽ của chính quyền địa phương và các tổ chức đoàn thể.
4.3. Vai trò của gia đình và cộng đồng trong quá trình giáo dục
Sự thành công của các biện pháp giám sát, giáo dục phụ thuộc rất lớn vào vai trò của gia đình và cộng đồng. Gia đình phải là chủ thể chính trong việc giáo dục, quản lý và động viên con em mình. Cộng đồng, bao gồm nhà trường, tổ dân phố, và các đoàn thể, cần tạo ra một môi trường lành mạnh, không kỳ thị, và tích cực hỗ trợ người dưới 18 tuổi sửa chữa lỗi lầm, học tập, rèn luyện để trở thành công dân có ích. Nếu thiếu đi sự chung tay này, các biện pháp dù được quy định chặt chẽ trong luật cũng khó có thể đạt được hiệu quả như mong đợi.
V. Bí quyết hoàn thiện quy định miễn trách nhiệm hình sự hiệu quả
Để nâng cao hiệu quả áp dụng chế định miễn trách nhiệm hình sự cho người dưới 18 tuổi phạm tội, việc hoàn thiện hệ thống pháp luật và nâng cao năng lực thực thi là yêu cầu cấp thiết. Dựa trên phân tích lý luận và thực tiễn áp dụng, có thể đề xuất một số giải pháp trọng tâm. Trước hết, cần tiếp tục hoàn thiện các quy định của luật hình sự Việt Nam, đặc biệt là các văn bản hướng dẫn thi hành BLHS 2015. Cần có hướng dẫn cụ thể, rõ ràng hơn về các khái niệm còn định tính như “vai trò không đáng kể”, “khắc phục phần lớn hậu quả” để đảm bảo áp dụng thống nhất trên toàn quốc. Thứ hai, việc nâng cao trình độ chuyên môn, nghiệp vụ và tinh thần trách nhiệm của đội ngũ người tiến hành tố tụng là bí quyết then chốt. Cần tổ chức các lớp tập huấn chuyên sâu về tư pháp người chưa thành niên, trang bị cho họ không chỉ kiến thức pháp luật mà còn cả kỹ năng tâm lý, xã hội học. Thứ ba, tăng cường công tác phối hợp liên ngành giữa Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát và Tòa án là yếu-tố-sống-còn. Sự phối hợp chặt chẽ ngay từ đầu sẽ giúp đánh giá toàn diện vụ việc và đưa ra quyết định miễn trách nhiệm hình sự kèm theo biện pháp giám sát, giáo dục phù hợp nhất. Cuối cùng, cần đẩy mạnh vai trò của gia đình, nhà trường và xã hội, tạo nên một mạng lưới hỗ trợ vững chắc, giúp người phạm tội tái hòa nhập cộng đồng và hiện thực hóa đầy đủ chính sách nhân đạo của pháp luật.
5.1. Hoàn thiện các quy định của pháp luật hình sự liên quan
Cần sớm ban hành các văn bản hướng dẫn chi tiết của Tòa án nhân dân tối cao và các cơ quan liên ngành về việc áp dụng Điều 91 và các điều khoản liên quan trong BLHS 2015. Việc làm rõ các tiêu chí định tính sẽ giúp các cơ quan tiến hành tố tụng có căn cứ vững chắc hơn khi ra quyết định, tránh tình trạng mỗi nơi hiểu và áp dụng một kiểu. Bên cạnh đó, cần nghiên cứu, bổ sung các quy định về thủ tục áp dụng các biện pháp giám sát, giáo dục để đảm bảo tính khả thi và hiệu quả trên thực tế.
5.2. Nâng cao năng lực của người tiến hành tố tụng hình sự
Giải pháp cốt lõi là đào tạo, bồi dưỡng chuyên sâu cho đội ngũ cán bộ làm công tác tư pháp hình sự liên quan đến người dưới 18 tuổi. Người tiến hành tố tụng không chỉ cần vững về pháp luật mà còn phải am hiểu tâm lý lứa tuổi, có kỹ năng làm việc thân thiện với trẻ em. Việc nâng cao nhận thức về tầm quan trọng của việc áp dụng các biện pháp thay thế xử lý hình sự, trong đó có miễn trách nhiệm hình sự, sẽ giúp họ mạnh dạn và chủ động hơn trong việc áp dụng các quy định nhân đạo của pháp luật.
5.3. Tăng cường công tác hướng dẫn và phối hợp liên ngành
Hiệu quả của việc miễn trách nhiệm hình sự phụ thuộc lớn vào sự phối hợp đồng bộ giữa các cơ quan điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án hình sự, cũng như các cơ quan, tổ chức ở địa phương. Cần xây dựng quy chế phối hợp liên ngành cụ thể trong việc trao đổi thông tin, đánh giá nhân thân người phạm tội, và theo dõi, giám sát quá trình thực hiện các biện pháp giám sát, giáo dục. Việc tăng cường công tác tổng kết thực tiễn áp dụng và hướng dẫn nghiệp vụ sẽ giúp tháo gỡ kịp thời các khó khăn, vướng mắc từ cơ sở.
