Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CHUNG VỀ ẢNH BÁO CHÍ TRÊN BÁO ĐIỆN TỬ CHO ĐIỆN THOẠI DI ĐỘNG 1.1 Một số khái niệm và thuật ngữ 1.1 Ảnh báo chí (press photo) Trong giới lý luận và thực tiễn ảnh báo chí của Việt Nam hiện nay vẫn tồn tại nhiều khái niệm về ảnh báo chí: Năm 1999, Trong Hội thảo của Câu lạc bộ Ảnh báo chí, Hội Nhà báo Việt Nam tổ chức có nêu ra khái niệm về ảnh báo chí như sau: “Ảnh báo chí là một loại hình báo chí có chức năng phản ánh, cung cấp thông tin mới, sự việc mới một cách độc lập, có vai trò trong việc ca ngợi con người mới với những hành động đẹp, điển hình, có khả năng phê phán những thiếu sót, phát hiện và phân tích những hiện tượng tiêu cực”. Năm 2002, trong cuốn “Cơ sở lý luận ảnh báo chí” (giáo trình nghiệp vụ báo chí), tác giả Nguyễn Tiến Mão, giảng viên Khoa báo chí, Học viện Báo chí và Tuyên truyền, HN đã đưa ra kh i niệm về ảnh báo chí: “Ảnh báo chí là một trong những hình thức thông tin của báo chí, thông qua việc phản ánh các hoạt động thực tiễn của đời sống xã hội, bằng những hình ảnh cụ thể, chân thực và sinh động, nhằm mang lại cho người xem một hà ượng thông tin, một giá trị tư tưởng và thẩm mỹ nhất định”.126] Năm 2007, trên website của Hội nghệ sĩ nhiếp ảnh Việt Nam đăng tải khái niệm ảnh báo chí như sau: “Ảnh báo chí là một loại ảnh mang tinh thời sự cao, có nội dung tư tưởng rõ ràng”. Theo Thạc sĩ Đỗ Phan Ái, giảng viên bộ môn “Báo ảnh”, Học viện Báo chí và Tuyên truyền, HN: “Ảnh báo chí là hình thức thông tin của báo chí, phản ánh đời sống xã hội bằng ảnh đơn hoặc nhóm ảnh một cách chân thực, sinh 11 động và có chú thích kèm theo, nhằ đem lại cho độc giả một ượng thông tin thẩm mỹ nhất định”.124] Tác giả Hà Huy Phượng, trong cuốn “Tổ chức nội dung và thiết kế, trình bày báo in” viết: “Ảnh báo chí là những bức ảnh có nội dung thông tin diễn tả thời sự, khách quan, chân thực các sự kiện, vấn đề của hiện thực bằng hình ảnh và đạt các yêu cầu về chất ượng kỹ thuật, nghệ thuật”.126] Trong cuốn “Thuật ngữ báo chí – truyền thông” do Phạm Thành Hưng biên soạn nêu: “Ảnh báo chí là một loại hình thông tin thị giác, một thành tố quan trọng đặc biệt của báo in, tạp chí in và báo điện tử. Do tác động bằng con đường thị giác trực tiếp, ghi nhận sự việc cụ thể qua kỹ thuật sử dụng ánh sáng trong không gian ba chiều, ảnh báo chí thường đe ại cho người xem cảm giác là sự vật được mô tả, ghi nhận chính xác hơn, đáng tin hơn bởi lẽ, ngôn từ của người viết báo”.125] Tác giả Hoàng Hòa trong “Nội san nghiệp vụ báo chí” của Thông tấn xã Việt Nam cho rằng: “Ảnh báo chí là những tấm ảnh có khả năng kết hợp với chú thích ngắn gọn cấu thành một tin hoàn chỉnh, cung cấp một ượng thông tin nhất định và được một tin hoàn chỉnh”.
Theo quan điểm này, một bức ảnh báo chí luôn có giá trị sử dụng của tự thân nó. Không chỉ đi kèm, bổ sung cho bài viết, mà bản thân một bức ảnh báo chí có thể trở thành một tin tức hoàn chỉnh (cùng với chú thích ngắn gọn). Dịch giả Trần Đức Tài trong cuốn “Ảnh báo chí” - Brian Horton dịch: “Ảnh báo chí kể lại một câu chuyện bằng hình ảnh, tường thuật với chiếc máy ảnh, ghi nhận một khoảnh khắc trong thời gian, cái phút giây điển hình khi một hình ảnh đúc kết câu chuyện”.124] Như vậy, qua các khái niệm trên có thể định nghĩa, ảnh báo chí là một hình thức thông tin của báo chí, thông qua những hình ảnh chân thực tác giả đã phản ánh đời sống xã hội một cách chính xác, nhằm cung cấp cho 12 người xem một lượng thông tin, một giá trị tư tưởng và thẩm mỹ nhất định về một sự kiện, một vấn đề đang xảy ra, cần được thông báo. Hệ thống các thể loại ảnh báo chí gồm những thể loại sau: Năm 2001, nhà Lý luận phê bình nhiếp ảnh Nguyễn Đức Chính trong cuốn “Ảnh báo chí” cho rằng ảnh báo chí có các thể loại sau: Ảnh tin, ảnh thể thao, ảnh bình luận, ảnh cổ động, ảnh tài liệu, ảnh tư iệu, ảnh tường thuật, ảnh truyện, ảnh ký sự, phóng sự ảnh.
Năm 2004, dịch giả Trần Đức Tài trong cuốn “Ảnh báo chí” - Brian Horton đã nêu ảnh báo chí Việt Nam thành 2 hình thức: Tin ảnh và phóng sự ảnh. Trong đó, phóng sự ảnh được báo chí thế giới chia làm 4 thể loại: Photo story (câu chuyện bằng ảnh), photo portfolio (ảnh bộ), photo feature (ảnh chuyên mục), photo essay (ký sự ảnh).124] Năm 2007, tại website của Hội nghệ sĩ Nhiếp ảnh Việt Nam nêu ra cách chia thành 6 thể loại: ảnh tin, ảnh bình luận, ảnh tường thuật, ảnh tài liệu, ảnh ký sự, ảnh phóng sự. Như vậy, trên cơ sở phân tích có chọn lọc và xét dưới các góc độ về đối tượng, nhiệm vụ, cách thức phản nh và ý đồ thực hiện tin, bài của tác giả, chúng tôi cho rằng hệ thống của các thể loại ảnh báo chí gồm những thể loại sau: Tin ảnh, phóng sự ảnh, ảnh bộ. Trong đó: Tin ảnh là thể loại cơ bản của báo chí, mục đích thông tin chính là qua ảnh, phản ánh các sự kiện nóng hổi của đời sống xã hội với lời chú thích nêu rõ ai, việc gì, ở đâu, như thế nào và tại sao theo đúng yêu cầu của một bản tin.
Phóng sự ảnh là một tập hợp ảnh (từ ba ảnh trở lên) được sắp xếp có chủ ý nhằm kể một câu chuyện cụ thể, có thật. Những tập hợp ảnh này thể hiện một chủ đề, mỗi ảnh có nhiệm vụ chi tiết hóa các khía cạnh khác nhau của vấn đề đó, để đưa đến cho người xem một lượng thông tin lớn hơn. Trong ảnh phóng sự luôn xuất hiện “cái tôi” tác giả. 13 Ảnh bộ tập hợp từ 3 bức ảnh trở lên, có thể chụp nhiều địa điểm hoặc một địa điểm, cùng phục vụ một chủ đề nhất định.
Đối tượng phản nh phong phú, đa dạng. Mô thức thể hiện không câu nệ, tùy theo logic và cảm nhận của tác giả. Đây cũng là thể loại được các phóng viên ảnh Việt Nam thường xuyên sử dụng. Mặc dù, việc phân chia các thể loại ảnh là rất cần thiết cho quá trình sáng tạo tác phẩm.
Nhưng thực tiễn báo chí cho thấy, trên báo chí thế giới và Việt Nam hiện nay, ranh giới giữa các thể loại có xu hướng xích gần nhau, thậm chí đan xen lẫn nhau, khó phân biệt. Ngoài ra, xét dưới góc độ công nghệ kỹ thuật, ảnh báo chí hiện đại khi ứng dụng trên môi trường báo điện tử cho ĐTDĐ còn được thể hiện dưới hai dạng thức: Ảnh tĩnh và ảnh động. Ảnh tĩnh (Still Image): tức là nó không chuyển động, thường được sử dụng phổ biến trên báo in, báo điện tử và được lưu ở các định dạng như jpg, jpeg, png… Ảnh tĩnh kết cấu gồm 2 phần: phần ảnh và phần chữ viết. Ảnh tĩnh trên báo điện tử cho ĐTDĐ có thể đứng độc lập hoặc có thể dưới dạng nhóm.
Nó không chỉ là yếu tố giúp tăng tính xác thực của thông tin báo chí mà còn là một “công cụ” giúp mắt người đọc được nghỉ ngơi, thư giãn, không cảm thấy nhàm ch n, đơn điệu khi tiếp nhận thông tin. Ảnh tĩnh được sáng tạo, lưu giữ, và bảo quản gọn nhẹ, đơn giản hơn so với ảnh động. Ảnh động (Animation): được xuất bản ở hai dạng cơ bản, tạm gọi là “ảnh động toàn” và “ảnh động điểm”. Ảnh động toàn là hình ảnh tĩnh riêng lẻ phát liên tục trong gia số nhỏ của giây, tạo cảm giác tất cả các đối tượng trong ảnh chuyển động như một đoạn phim ngắn, không có tiếng; Ảnh động điểm là chi tiết ảnh động trên nền tĩnh, trong đó điểm nhấn trong ảnh được trình chiếu trong trạng thái động.
Điểm nhấn trong ảnh động được xây dựng theo các thủ pháp như ảnh tĩnh truyền thống. Thông thường, ảnh động thường chỉ khoảng 10 hình tĩnh trên một giây nhằm hạn chế dung lượng. Ảnh động trên báo điện tử cho ĐTDĐ thường 14 làm nhiệm vụ thu hút, hấp dẫn và gây hưng phấn cho công chúng và được lưu dưới định dạng gif. Tuy nhiên, khâu sáng tạo và lưu giữ ảnh động tương đối kỳ công và tốn kém.
Như vậy, trong lý luận và thực tiễn, việc phân biệt và nắm rõ các đặc điểm cơ bản của từng thể loại ảnh báo chí là rất quan trọng. Từ đó, giúp nhà báo có cách tiếp cận vấn đề và cách chụp mang lại hiệu quả cao để truyền tải thông tin được nhiều nhất, hay nhất và hấp dẫn nhất đến công chúng.2 Xử lý ảnh báo chí Trong cuốn Đại từ điển Tiếng Việt của NXB Văn hóa - Thông tin nêu ra khái niệm: “Xử lý là sắp xếp và giải quyết công việc hoặc nhiệm vụ trong điều kiện cụ thể” [52,tr. Từ đó, chúng ta có thể hiểu: Xử lý ảnh báo chí là một hoạt động nghiệp vụ báo chí, được thực hiện trước khi đăng tải, nhằm chỉnh sửa về hình thức thông tin để đảm bảo độ chính xác và hấp dẫn cho mỗi bức ảnh. Hiện nay, ảnh báo chí trên các trang báo vẫn còn mắc phải một số lỗi cả về mặt nội dung lẫn về mặt kỹ thuật, nhiều ảnh mới chỉ mang tính cho có.
Do vậy, việc xử lý và sắp xếp ảnh ở vị trí nào của tin, bài; cách trình bày to hay nhỏ, màu sắc ra sao trên trang báo không phải là một sự sắp xếp ngẫu hứng mà bắt buộc phải có sự sắp xếp theo chủ đích, tính toán một cách khoa học, hợp lý nhằm mục đích giúp độc giả dễ dàng tiếp cận thông tin, tăng tính thẩm mỹ cho nội dung tin bài, đem lại hiệu quả truyền thông cao. Tuy nhiên, đây là một công việc đòi hỏi cần có nhiều kinh nghiệm, sự hiểu biết về xã hội cũng như về trình độ chuyên môn nhất định. Bởi giữa các khâu trong một quy trình sản xuất tin, bài luôn luôn có sự phối hợp, gắn kết chặt chẽ với nhau, đồng thời phải tuân thủ các tiêu chí mang nguyên tắc riêng. Vì thế, thông thường xử lý ảnh báo chí thường do biên tập viên đảm nhận.