Cơ Sở Pháp Lý Cho Việc Hội Nhập Quốc Tế Của Việt Nam Trong Lĩnh Vực Khoa Học Và Công Nghệ

Luận văn thạc sĩ VNU LS phân tích cơ sở pháp lý cho hội nhập quốc tế của Việt Nam trong khoa học và công nghệ, góp phần phát triển bền vững.

• Tác giả: Nguyễn Ngọc Vinh
• Người hướng dẫn: PGS. Đoàn Năng
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật học
• Đề tài: Cơ sở pháp lý cho việc hội nhập quốc tế của Việt Nam trong lĩnh vực khoa học và công nghệ
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu
• 1.2. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.3. Mục tiêu
• 1.4. Phƣơng pháp nghiên cứu
• 1.5. Nội dung nghiên cứu
• 1.6. Kết cấu của luận văn
• 2. MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ HỘI NHẬP QUỐC TẾ TRONG LĨNH VỰC KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ VÀ CƠ SỞ PHÁP LÝ CHO VIỆC HỘI NHẬP QUỐC TẾ TRONG LĨNH VỰC KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ
• 2.1. Hội nhập quốc tế trong lĩnh vực KH&CN
• 2.1.1. Khái niệm, hình thức và nội dung hội nhập quốc tế trong lĩnh vực KH&CN
• 2.1.2. Vai trò và xu hướng phát triển hội nhập quốc tế trong lĩnh vực KH&CN
• 2.1.3. Vai trò của hội nhập quốc tế trong lĩnh vực KH&CN
• 2.1.4. Xu hướng phát triển hội nhập quốc tế trong lĩnh vực KH&CN
• 2.2. Cơ sở pháp lý cho việc hội nhập quốc tế trong lĩnh vực KH&CN
• 2.2.1. Các điều ước quốc tế, thỏa thuận quốc tế trong lĩnh vực KH&CN
• 2.2.2. Các quy định của pháp luật quốc gia về hội nhập quốc tế trong lĩnh vực KH&CN
• 2.2.3. Kinh nghiệm một số nước về xây dựng cơ sở pháp lý điều chỉnh vấn đề hội nhập quốc tế trong lĩnh vực KH&CN
• 2.2.3.1. Nhóm các nước phát triển
• 2.2.3.2. Tại Nhật Bản
• 2.2.3.3. Tại Hàn Quốc
• 2.2.3.4. Tại Liên Bang Nga
• 2.2.3.5. Nhóm các nước đang phát triển
• 2.2.3.6. Tại Trung Quốc
• 3. THỰC TRẠNG, PHƢƠNG HƢỚNG VÀ QUAN ĐIỂM GIẢI PHÁP TIẾP TỤC HOÀN THIỆN CƠ SỞ PHÁP LÝ CHO HỘI NHẬP QUỐC TẾ CỦA VIỆT NAM TRONG LĨNH VỰC KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ
• 3.1. Thực trạng cơ sở pháp lý cho hội nhập quốc tế của Việt Nam trong lĩnh vực KH&CN
• 3.1.1. Quy định của Hiến pháp
• 3.1.2. Quy định của Luật khoa học và công nghệ
• 3.1.3. Quy định của một số đạo luật chuyên ngành hiện hành trong lĩnh vực KH&CN
• 3.1.4. Quy định về hợp tác quốc tế trong lĩnh vực công nghệ cao
• 3.1.5. Quy định về hợp tác quốc tế trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử
• 3.1.6. Quy định về hợp tác quốc tế trong lĩnh vực tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật
• 3.1.7. Quy định về hợp tác quốc tế trong lĩnh vực đo lường
• 3.1.8. Quy định về vấn đề chuyển giao công nghệ
• 3.1.9. Quy định tại một số đạo luật khác
• 3.1.10. Quy định của các văn bản cấp Chính phủ
• 3.1.11. Quy định về vấn đề hợp tác, đầu tư với nước ngoài trong lĩnh vực KH&CN
• 3.1.12. Quy định về việc thành lập tổ chức KH&CN có vốn nước ngoài và thành lập tổ chức KH&CN trực thuộc, văn phòng đại diện, chi nhánh của tổ chức KH&CN Việt Nam ở nước ngoài
• 3.1.13. Quy định về việc sử dụng, trọng dụng cá nhân hoạt động KH&CN
• 3.1.14. Quy định về việc thu hút cá nhân hoạt động KH&CN là người Việt Nam ở nước ngoài và chuyên gia nước ngoài tham gia hoạt động KH&CN tại Việt Nam
• 3.2. Quy định của các văn bản cấp Bộ
• 3.3. Đánh giá chung thực trạng cơ sở pháp lý quốc gia về hội nhập quốc tế trong lĩnh vực khoa học và công nghệ
• 3.4. Quy định của các điều ước quốc tế và các thỏa thuận quốc tế Việt Nam là thành viên
• 3.5. Phương hướng và quan điểm giải pháp tiếp tục hoàn thiện cơ sở pháp lý cho hội nhập quốc tế trong lĩnh vực KH&CN
• 3.5.1. Phương hướng
• 3.5.2. Giải pháp và kiến nghị phương án tiếp tục hoàn thiện các quy định về hội nhập quốc tế trong lĩnh vực KH&CN
• 3.5.3. Kiến nghị phương án tiếp tục hoàn thiện các quy định về hội nhập quốc tế trong lĩnh vực KH&CN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Cơ Sở Pháp Lý Hội Nhập Quốc Tế Của Việt Nam

Hội nhập quốc tế trong lĩnh vực khoa học và công nghệ (KH&CN) đã trở thành một phần quan trọng trong chiến lược phát triển của Việt Nam. Cơ sở pháp lý cho việc này không chỉ giúp Việt Nam tham gia vào các hoạt động hợp tác quốc tế mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho việc phát triển KH&CN trong nước. Việt Nam đã ký kết nhiều hiệp định hợp tác quốc tế và tham gia vào các tổ chức quốc tế, điều này cho thấy sự cam kết mạnh mẽ của chính phủ trong việc thúc đẩy hội nhập quốc tế.

1.1. Khái Niệm Về Hội Nhập Quốc Tế Trong KH CN

Hội nhập quốc tế trong KH&CN là quá trình mà các quốc gia hợp tác, chia sẻ kiến thức và công nghệ nhằm nâng cao năng lực nghiên cứu và phát triển. Điều này không chỉ giúp Việt Nam tiếp cận công nghệ tiên tiến mà còn tạo cơ hội cho các nhà khoa học trong nước giao lưu và học hỏi từ các chuyên gia quốc tế.

1.2. Vai Trò Của Cơ Sở Pháp Lý Trong Hội Nhập Quốc Tế

Cơ sở pháp lý đóng vai trò quan trọng trong việc định hình các quy định và chính sách liên quan đến hội nhập quốc tế. Nó giúp đảm bảo rằng các hoạt động hợp tác quốc tế diễn ra một cách minh bạch và hiệu quả, đồng thời bảo vệ quyền lợi của các bên tham gia.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Hội Nhập Quốc Tế Của Việt Nam

Mặc dù đã đạt được nhiều thành tựu trong hội nhập quốc tế, Việt Nam vẫn phải đối mặt với nhiều thách thức. Các vấn đề như thiếu hụt nhân lực chất lượng cao, cơ sở vật chất lạc hậu và sự phụ thuộc vào công nghệ nước ngoài là những rào cản lớn. Để vượt qua những thách thức này, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả.

2.1. Thiếu Hụt Nhân Lực Chất Lượng Cao

Một trong những thách thức lớn nhất là thiếu hụt nhân lực có trình độ cao trong lĩnh vực KH&CN. Điều này ảnh hưởng đến khả năng tham gia vào các dự án hợp tác quốc tế và làm giảm khả năng cạnh tranh của Việt Nam trên trường quốc tế.

2.2. Cơ Sở Vật Chất Lạc Hậu

Cơ sở vật chất cho nghiên cứu và phát triển KH&CN tại Việt Nam còn nhiều hạn chế. Việc đầu tư vào cơ sở hạ tầng nghiên cứu cần được ưu tiên để tạo điều kiện cho các nhà khoa học phát huy tối đa khả năng sáng tạo.

III. Phương Pháp Và Giải Pháp Để Hoàn Thiện Cơ Sở Pháp Lý

Để nâng cao hiệu quả hội nhập quốc tế trong lĩnh vực KH&CN, cần có những phương pháp và giải pháp cụ thể. Việc hoàn thiện cơ sở pháp lý là một trong những nhiệm vụ quan trọng nhất. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước và các tổ chức nghiên cứu để xây dựng một khung pháp lý đồng bộ.

3.1. Hoàn Thiện Các Quy Định Pháp Luật

Cần rà soát và sửa đổi các quy định pháp luật hiện hành để phù hợp với yêu cầu thực tiễn và tiêu chuẩn quốc tế. Điều này sẽ giúp tạo ra một môi trường pháp lý thuận lợi cho các hoạt động hợp tác quốc tế.

3.2. Tăng Cường Đầu Tư Vào Nghiên Cứu

Đầu tư vào nghiên cứu và phát triển là cần thiết để nâng cao năng lực cạnh tranh của Việt Nam. Cần có các chính sách khuyến khích đầu tư từ cả nhà nước và tư nhân vào lĩnh vực KH&CN.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Cơ Sở Pháp Lý Trong Hội Nhập Quốc Tế

Cơ sở pháp lý cho hội nhập quốc tế đã được áp dụng trong nhiều lĩnh vực khác nhau, từ nghiên cứu cơ bản đến ứng dụng công nghệ. Các kết quả nghiên cứu đã góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của Việt Nam trên thị trường quốc tế.

4.1. Kết Quả Nghiên Cứu Và Phát Triển

Nhiều dự án nghiên cứu đã được thực hiện thành công nhờ vào sự hỗ trợ từ các tổ chức quốc tế. Điều này không chỉ giúp nâng cao trình độ công nghệ mà còn tạo ra nhiều sản phẩm có giá trị cho thị trường.

4.2. Hợp Tác Quốc Tế Trong Lĩnh Vực KH CN

Việc ký kết các hiệp định hợp tác quốc tế đã mở ra nhiều cơ hội cho các nhà khoa học Việt Nam. Họ có thể tham gia vào các dự án nghiên cứu chung và trao đổi kinh nghiệm với các chuyên gia quốc tế.

V. Kết Luận Về Tương Lai Của Hội Nhập Quốc Tế Trong KH CN

Tương lai của hội nhập quốc tế trong lĩnh vực KH&CN của Việt Nam phụ thuộc vào khả năng hoàn thiện cơ sở pháp lý và nâng cao năng lực nghiên cứu. Cần có sự cam kết mạnh mẽ từ chính phủ và các tổ chức liên quan để thúc đẩy quá trình này.

5.1. Tầm Nhìn Đến Năm 2030

Việt Nam cần đặt ra mục tiêu rõ ràng cho việc hội nhập quốc tế trong lĩnh vực KH&CN đến năm 2030. Điều này bao gồm việc nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và cải thiện cơ sở vật chất.

5.2. Định Hướng Chính Sách Trong Tương Lai

Các chính sách cần được điều chỉnh để phù hợp với xu hướng phát triển của thế giới. Việc xây dựng một khung pháp lý linh hoạt sẽ giúp Việt Nam thích ứng nhanh chóng với những thay đổi trong môi trường quốc tế.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tính đến thời điểm thực hiện nghiên cứu, Việt Nam đã mở rộng quan hệ hợp tác khoa học và công nghệ với gần 70 quốc gia, tổ chức quốc tế và vùng lãnh thổ, ký kết hơn 80 hiệp định cấp Chính phủ và cấp Bộ, đồng thời trở thành thành viên của gần 100 tổ chức khoa học quốc tế. Từ năm 2000 đến năm 2015, hơn 500 thỏa thuận và hợp đồng nghiên cứu - triển khai đã được ký kết và thực hiện. Tuy nhiên, hoạt động này vẫn bộc lộ nhiều hạn chế khi phần lớn quan hệ diễn ra theo phương thức một chiều, Việt Nam chủ yếu đóng vai trò bên tiếp nhận tài trợ thụ động, dẫn đến sự phụ thuộc và bất bình đẳng trong phân chia quyền lợi, nghĩa vụ. Vấn đề nghiên cứu cốt lõi của luận văn là giải quyết khoảng trống thể chế và sự thiếu đồng bộ của hệ thống văn bản pháp luật điều chỉnh quan hệ khoa học công nghệ xuyên biên giới. Mục tiêu cụ thể là làm rõ cơ sở lý luận, đánh giá thực trạng các quy định pháp luật hiện hành và đề xuất giải pháp lập pháp hoàn thiện khung pháp lý cho hội nhập quốc tế. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào hệ thống pháp luật Việt Nam giai đoạn 2000-2015, có so sánh đối chiếu với kinh nghiệm của các quốc gia phát triển và đang phát triển. Ý nghĩa của nghiên cứu gắn liền với các chỉ số phát triển thực tiễn: tạo nền tảng pháp lý vững chắc nhằm tối ưu hóa đòn bẩy tài chính vượt tỷ lệ 1 đồng ngân sách đối ứng thu hút 6,6 đồng vốn quốc tế và nâng cao năng lực cạnh tranh công nghệ quốc gia.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự kết hợp giữa lý thuyết toàn cầu hóa - phân công lao động quốc tế trong khoa học công nghệ và lý thuyết nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa về hoàn thiện thể chế kinh tế - kỹ thuật. Lý thuyết toàn cầu hóa khẳng định sự phát triển khoa học công nghệ hiện đại mang tính xuyên biên giới, đòi hỏi sự phối hợp nghiên cứu toàn cầu, tuân thủ chuẩn mực quản trị chung và cùng chia sẻ lợi ích phát minh. Đồng thời, lý thuyết hoàn thiện pháp luật định hướng việc thể chế hóa các chủ trương, đường lối phát triển của Đảng thành các quy phạm pháp luật thực định có hiệu lực bắt buộc chung.

Khung nghiên cứu vận dụng 4 khái niệm trung tâm bao gồm:

1. Hội nhập quốc tế về khoa học và công nghệ: Quá trình các quốc gia chủ động liên kết, chia sẻ nguồn lực và tuân thủ luật chơi chung trên thị trường tri thức.
2. Cơ sở pháp lý quốc tế: Hệ thống các điều ước quốc tế, thỏa thuận song phương và đa phương tạo hành lang cho hoạt động nghiên cứu phối hợp.
3. Cơ sở pháp lý quốc gia: Toàn bộ hệ thống luật, nghị định, thông tư điều chỉnh quyền, nghĩa vụ của các tổ chức, cá nhân tham gia hoạt động khoa học công nghệ có yếu tố nước ngoài.
4. Chuyển giao công nghệ và bảo hộ tài sản trí tuệ: Cơ chế pháp lý bảo đảm việc tiếp nhận, làm chủ công nghệ tiên tiến và phân chia quyền sở hữu thành quả nghiên cứu.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn bao gồm hệ thống văn bản quy phạm pháp luật thực định (Hiến pháp năm 2013, Luật Khoa học và Công nghệ năm 2013, 7 luật chuyên ngành liên quan), hơn 80 điều ước quốc tế và dữ liệu thống kê từ 336 nhiệm vụ hợp tác quốc tế theo nghị định thư.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao quát 336 nhiệm vụ khoa học công nghệ cấp nhà nước tại 27 bộ, ngành, địa phương và dữ liệu thực thi pháp luật của 6 quốc gia điển hình (Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc, Bỉ, Liên bang Nga, Trung Quốc). Phương pháp chọn mẫu có chủ đích được áp dụng nhằm lựa chọn các quốc gia đại diện tiêu biểu cho cả nhóm nước phát triển dẫn đầu về công nghệ và nhóm nước đang phát triển có điều kiện tương đồng với Việt Nam.

Phương pháp phân tích chủ đạo gồm phương pháp duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, phương pháp phân tích - tổng hợp, phương pháp tiếp cận hệ thống, phương pháp so sánh luật học và phương pháp chuyên gia. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là nhằm bảo đảm tính khách quan, giúp nhận diện đa chiều sự tương thích giữa quy định trong nước với chuẩn mực pháp lý quốc tế trong timeline nghiên cứu từ năm 2000 đến năm 2015.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, nghiên cứu chứng minh hiệu quả đòn bẩy tài chính vượt bậc từ hoạt động hội nhập khoa học công nghệ. Giai đoạn 2001-2008, thông qua 336 nhiệm vụ nghị định thư, với 365 tỷ đồng vốn đối ứng từ ngân sách nhà nước (khoảng 19,2 triệu USD), Việt Nam đã huy động được 128 triệu USD từ đối tác nước ngoài. Tỷ lệ này khẳng định 1 đồng vốn trong nước đã thu hút được 6,6 đồng ngoại lực, trong đó kinh phí từ đối tác nước ngoài chiếm tới 87% tổng nguồn lực đầu tư.

Thứ hai, kết quả hợp tác quốc tế mang lại bước tiến lớn về phát triển nguồn nhân lực và năng lực nội sinh. Các chương trình hợp tác đã hỗ trợ đào tạo 105 tiến sĩ, 121 thạc sĩ, tạo điều kiện cho 409 lượt cán bộ nghiên cứu dài hạn và 775 lượt cán bộ trao đổi ngắn hạn tại nước ngoài. Các nhiệm vụ này đã công bố 147 bài báo quốc tế, 301 bài báo trong nước, tiếp nhận chuyển giao hệ thống trang thiết bị đo đạc, quan trắc trị giá khoảng 7,5 triệu USD, đồng thời tạo ra 158 mẫu sản phẩm thương mại và 8 sáng chế được bảo hộ trong nước.

Thứ ba, hệ thống pháp luật bộc lộ sự thiếu đồng bộ và bất cập trong cơ chế quản trị. Mặc dù Luật Khoa học và Công nghệ năm 2013 đã bổ sung một chương riêng về hội nhập quốc tế, nhưng các quy định về thành lập tổ chức khoa học có vốn đầu tư nước ngoài, thủ tục cấp thị thực cho chuyên gia kiều bào và cơ chế phân chia quyền sở hữu trí tuệ trong các đề tài nghiên cứu chung vẫn còn nhiều rào cản.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản của các bất cập trên là do tư duy lập pháp chậm đổi mới, việc ban hành các văn bản hướng dẫn dưới luật còn phân tán và chưa theo kịp chuẩn mực quốc tế. Khi so sánh với thế giới, Bỉ dành tới 34% tổng ngân sách khoa học (hơn 74,5 triệu Euro năm 2000) cho các cơ sở nghiên cứu quốc tế, Mỹ dành 5-6% ngân sách liên bang hằng năm tài trợ cho các dự án khoa học quốc tế, còn Nga thu hút hơn 2 tỷ USD vốn ngoại lực vào công nghệ cao nhờ cơ chế thuế linh hoạt (thuế thu nhập cá nhân 13%, thuế lợi nhuận 20%). Tại châu Á, Hàn Quốc ban hành chính sách Thẻ xanh cho chuyên gia nước ngoài, trong khi Trung Quốc áp dụng chính sách ưu đãi đặc biệt về thuế và công viên công nghệ để thu hút nhân tài hồi hương.

Về phương thức biểu đạt dữ liệu, các phát hiện này có thể được trình bày rõ nét thông qua biểu đồ cột thể hiện sự chênh lệch giữa tỷ lệ vốn đối ứng nội địa (13%) và vốn tài trợ quốc tế huy động được (87%), cùng bảng ma trận đối chiếu 7 đạo luật chuyên ngành để làm rõ các điểm chồng chéo về quyền hạn cấp phép và bảo hộ công nghệ.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Hoàn thiện hệ thống văn bản hướng dẫn thi hành Luật Khoa học và Công nghệ năm 2013: Bộ Khoa học và Công nghệ chủ trì phối hợp với Bộ Tư pháp ban hành đồng bộ các nghị định về hợp tác, đầu tư với nước ngoài trước năm 2018, đặt mục tiêu nâng tỷ lệ các đề tài hợp tác nghiên cứu đa phương lên tối thiểu 25% trong tổng số nhiệm vụ khoa học cấp quốc gia.
2. Đổi mới chính sách ưu đãi tài chính, thuế và thị thực cho nhân lực chất lượng cao: Bộ Nội vụ, Bộ Tài chính và Bộ Ngoại giao phối hợp xây dựng cơ chế cấp thị thực dài hạn tương tự mô hình Thẻ xanh của Hàn Quốc và áp dụng mức ưu đãi thuế thu nhập cá nhân 10-13% cho chuyên gia quốc tế, hướng tới thu hút hơn 1.000 lượt chuyên gia kiều bào về nước làm việc trong giai đoạn 2016-2020.
3. Chuẩn hóa quy chế bảo hộ và thương mại hóa quyền sở hữu trí tuệ xuyên biên giới: Cục Sở hữu trí tuệ xây dựng khung hợp đồng chuẩn về phân chia tỷ lệ sở hữu phát minh, sáng chế phát sinh từ các đề tài hợp tác quốc tế, phấn đấu đạt mục tiêu tăng trưởng số lượng văn bằng bảo hộ sáng chế quốc tế lên ít nhất 20 bằng mỗi năm.
4. Đơn giản hóa thủ tục thành lập tổ chức khoa học công nghệ có vốn đầu tư nước ngoài: Phân cấp thẩm quyền quyết định cho 27 bộ, ngành và các viện nghiên cứu đầu ngành trước năm 2017, tạo điều kiện thuận lợi để xây dựng từ 5 đến 10 phòng thí nghiệm hỗn hợp đạt tiêu chuẩn quốc tế tại Việt Nam.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cơ quan quản lý nhà nước và hoạch định chính sách: Bộ Khoa học và Công nghệ, Bộ Ngoại giao, Bộ Tư pháp sử dụng luận văn làm tài liệu căn cứ để hoàn thiện các văn bản quy phạm pháp luật và tối ưu hóa quy trình đàm phán hơn 80 hiệp định song phương, đa phương.
2. Viện nghiên cứu, trường đại học và các tổ chức khoa học công nghệ: Lãnh đạo và cán bộ quản lý tại hơn 500 cơ sở nghiên cứu - triển khai áp dụng các phân tích pháp lý để xây dựng đề án hợp tác quốc tế, phòng ngừa rủi ro tranh chấp sở hữu trí tuệ.
3. Doanh nghiệp công nghệ cao và nhà đầu tư nước ngoài: Các doanh nghiệp hoạt động tại 27 tỉnh, thành phố trọng điểm tham khảo để nắm bắt quy định pháp luật về chuyển giao công nghệ, ưu đãi đầu tư và hợp tác phát triển sản phẩm công nghệ cao.
4. Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Luật học: Sử dụng công trình như một tài liệu nghiên cứu chuyên sâu với hệ thống hơn 100 dữ liệu kiểm chứng về kinh nghiệm lập pháp so sánh từ 6 quốc gia tiên tiến.

Câu hỏi thường gặp

1. Luật Khoa học và Công nghệ năm 2013 có bước tiến đột phá nào về hội nhập quốc tế?

Luật Khoa học và Công nghệ năm 2013 lần đầu tiên thiết kế một chương riêng quy định về hội nhập quốc tế. Điều này tạo hành lang pháp lý mở cho việc thành lập tổ chức nghiên cứu có vốn nước ngoài và bảo đảm quyền bình đẳng cho hơn 500 đơn vị khoa học trong nước khi tham gia các chương trình toàn cầu.

2. Hiệu quả kinh tế nổi bật nhất từ 336 nhiệm vụ nghị định thư được ghi nhận là gì?

Thông qua 336 nhiệm vụ nghị định thư, với 365 tỷ đồng vốn đối ứng ngân sách, Việt Nam đã huy động được 128 triệu USD tài trợ từ đối tác quốc tế. Hiệu ứng đòn bẩy đạt tỷ lệ 1 đồng vốn trong nước thu hút 6,6 đồng ngoại lực, kèm theo hơn 7,5 triệu USD trang thiết bị kỹ thuật hiện đại.

3. Rào cản lớn nhất đối với việc thu hút trí thức kiều bào về nước cống hiến là gì?

Rào cản lớn nhất nằm ở thủ tục hành chính cư trú phức tạp, chính sách thuế thu nhập chưa ưu đãi và môi trường nghiên cứu thiếu đồng bộ. Dù đã ký hơn 80 hiệp định quốc tế, Việt Nam vẫn thiếu cơ chế cấp thị thực dài hạn và giao quyền tự chủ tài chính linh hoạt để giữ chân nhân tài.

4. Việt Nam có thể tiếp thu bài học kinh nghiệm gì từ mô hình của Hàn Quốc và Trung Quốc?

Việt Nam có thể học tập chính sách cấp Thẻ xanh cho chuyên gia công nghệ cao của Hàn Quốc và cơ chế lập các công viên công nghệ chuyên biệt kèm ưu đãi thuế 13-20% của Trung Quốc. Các giải pháp pháp lý này giúp tháo gỡ điểm nghẽn về nhân lực và kích thích dòng vốn đầu tư quốc tế.

5. Tại sao việc minh bạch hóa quyền sở hữu trí tuệ trong nghiên cứu chung lại mang tính sống còn?

Trong giai đoạn khảo sát, các dự án hợp tác quốc tế chỉ đăng ký được 8 bằng sáng chế trong nước do thiếu điều khoản phân chia bản quyền rõ ràng. Việc minh bạch hóa cơ chế sở hữu giúp bảo vệ quyền lợi hợp pháp của nhà khoa học Việt Nam và nâng cao tính bền vững khi thương mại hóa sản phẩm.

Kết luận

• Hội nhập quốc tế về khoa học và công nghệ là xu thế tất yếu, đòi hỏi một hệ thống pháp luật đồng bộ để chuyển đổi vị thế từ bên nhận viện trợ thụ động sang đối tác hợp tác bình đẳng.
• Hệ thống pháp luật Việt Nam đã định hình nền tảng vững chắc với hơn 80 hiệp định quốc tế và tư cách thành viên tại gần 100 tổ chức khoa học, nhưng vẫn cần hoàn thiện các văn bản hướng dẫn cụ thể.
• Thực tiễn triển khai 336 nhiệm vụ nghị định thư khẳng định hiệu quả đòn bẩy tài chính vượt trội (1:6,6) và đóng góp then chốt vào đào tạo 226 tiến sĩ, thạc sĩ chuyên ngành.
• Luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp thể chế toàn diện bao gồm cải cách thủ tục thành lập tổ chức khoa học, chính sách ưu đãi thuế, thị thực và bảo hộ sở hữu trí tuệ.
• Công trình cung cấp nguồn tư liệu học thuật và kinh nghiệm lập pháp so sánh giá trị từ 6 quốc gia, phục vụ trực tiếp cho công tác xây dựng chính sách.

Đóng góp chính của luận văn là hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và thực tiễn thi hành pháp luật, cung cấp luận cứ khoa học sắc bén cho lộ trình hoàn thiện thể chế khoa học công nghệ giai đoạn 2016-2020. Các cơ quan quản lý, viện nghiên cứu và nhà khoa học hãy tham khảo, áp dụng ngay các đề xuất trong luận văn để nâng cao năng lực hội nhập quốc tế và thúc đẩy sự phát triển bền vững của nền khoa học nước nhà.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, hai chương và phần kết luận. Một số vấn đề lý luận về hội nhập quốc tế trong lĩnh vực KH&CN và cơ sở pháp lý cho việc hội nhập quốc tế trong lĩnh vực KH&CN. Thực trạng, phương hướng và quan điểm giải pháp tiếp tục hoàn thiện cơ sở pháp lý cho hội nhập quốc tế của Việt Nam trong lĩnh vực KH&CN. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Chƣơng 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ HỘI NHẬP QUỐC TẾ TRONG LĨNH VỰC KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ VÀ CƠ SỞ PHÁP LÝ CHO VIỆC HỘI NHẬP QUỐC TẾ TRONG LĨNH VỰC KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ Hội nhập quốc tế về KH&CN là một trong những lĩnh vực hội nhập quốc tế được phát triển rộng rãi, phổ biến trên thế giới hiện nay.

Hội nhập quốc tế về KH&CN cũng được Việt Nam đặc biệt chú trọng phát triển nhằm tranh thủ tối đa nguồn lực và các thành tựu KH&CN từ các nước trên thế giới, đặc biệt từ các nước có nền KH&CN tiên tiến để phát triển nền KH&CN Việt Nam phục vụ sự nghiệp phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh quốc gia. Tại chương này, người viết sẽ phân tích, làm rõ hình thức, nội dung, vai trò và xu hướng phát triển của hội nhập quốc tế về KH&CN của Việt Nam. Hội nhập quốc tế trong lĩnh vực KH&CN 1. Khái niệm, hình thức và nội dung hội nhập quốc tế trong lĩnh vực KH&CN Trong xu thế phát triển mạnh mẽ của toàn cầu hóa, tự do hóa khu vực và quốc tế về kinh tế, thương mại v., hợp tác quốc tế về KH&CN giữa các quốc gia ngày càng được đẩy mạnh, hình thức và nội dung hợp tác ngày càng đa dạng và phong phú hơn.

Tuy nhiên xu hướng phát triển hợp tác quốc tế về KH&CN không chỉ dừng ở việc đa dạng hóa hình thức và nội dung hợp tác mà đã, đang và tiếp tục bứt lên theo kịp, thậm chí cần đi trước một bước để phục vụ cho quá trình toàn cầu hóa, tự do hóa khu vực và quốc tế về kinh tế, thương mại. Đó chính là quá trình hội nhập quốc tế, toàn cầu hóa về KH&CN. KH&CN từ lâu đã trở thành nền tảng phát triển của nhiều ngành, lĩnh vực, của toàn bộ nền kinh tế của tất cả các nước phát triển cũng như các nước đang phát triển trên toàn thế giới hiện nay, đặc biệt là đối với các ngành công nghiệp công nghệ cao. Hội nhập quốc tế về KH&CN cũng đã và đang trở thành xu thế tất yếu giống như hội nhập quốc tế về kinh tế, thương mại và về các lĩnh 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] vực khác.

Có thể nói, với kết quả phát triển ngày càng mạnh mẽ của hội nhập quốc tế về KH&CN của đông đảo các quốc gia trên thế giới, quá trình quốc tế hóa hay toàn cầu hoá lĩnh vực KH&CN cũng đang diễn ra như toàn cầu hóa kinh tế và cũng trở thành xu hướng không thể đảo ngược. Tất cả các cường quốc cũng như các quốc gia chưa phải là cường quốc về KH&CN đều không thể đứng ngoài quá trình này. Vậy hội nhập quốc tế về KH&CN là gì, quốc tế hóa hay toàn cầu hóa KH&CN là gì ? Theo các nhà nghiên cứu, “Toàn cầu hoá KH&CN” là một quá trình phát triển KH&CN, bao gồm 3 nội dung chủ yếu: phối hợp mang tính toàn cầu đối với công tác nghiên cứu khai thác KH&CN theo nguyên tắc phát huy ưu thế từng nước và hợp lý nhất để đưa đến hiệu quả cao nhất; quản lý KH&CN toàn cầu, nghĩa là phương thức tổ chức nghiên cứu KH&CN theo nguyên tắc mở cửa toàn cầu, khiến các nước phải tuân theo khuôn khổ, chế độ và chuẩn mực quốc tế chung, tiến hành trao đổi, hợp tác KH&CN theo quy hoạch chung của thế giới, đảm bảo bản quyền đối với các phát minh và đối tượng sở hữu công nghiệp; các nước cùng nhau hưởng lợi trên phạm vi toàn cầu đối với thành quả nghiên cứu, khai thác KH&CN theo nguyên tắc và điều kiện chung.1 Ba mặt này liên kết với nhau, bổ sung, hỗ trợ cho nhau làm thành một thể thống nhất, tạo thành làn sóng chính của toàn cầu hoá KH&CN. Do toàn cầu hoá có động lực chủ yếu là thúc đẩy toàn cầu hoá kinh tế, trong đó các công ty công nghiệp xuyên quốc gia, đặc biệt các công ty công nghiệp xuyên quốc gia của Hoa Kỳ, của châu Âu và của các nước phát triển khác là lực lượng xung kích thúc đẩy vì toàn cầu hoá phục vụ trực tiếp cho chiến lược sản xuất và kinh doanh mang tính toàn cầu của các công ty này, và chính vì vậy hiện nay toàn cầu hoá KH&CN chủ yếu do các nước phát triển khởi xướng và làm chủ.

Toàn cầu hoá KH&CN có tác động làm thay đổi kết cấu KH&CN quốc 1 Vụ Pháp chế, Bộ Khoa học và Công nghệ (2013), Báo cáo tổng hợp đề tài nghiên cứu khoa học “Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn của việc đề xuất sửa đổi, bổ sung các quy định về hợp tác quốc tế trong lĩnh vực KH&CN” (Tr 15), Hà Nội. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] tế, trong đó các nước phát triển giữ vai trò chủ thể chủ yếu và thu lợi nhiều nhất. Tuy nhiên các nước đang phát triển cũng có thể hưởng lợi ích nhất định do quá trình này mang lại để phát triển nền KH&CN của mình, nếu biết triệt để khai thác cơ hội thì có cơ may đi tắt - đón đầu, tránh lãng phí tiền bạc, khai thác các thành tựu KH&CN của thế giới, tranh thủ nguồn lực xây dựng cơ sở vật chất – kỹ thuật cho KH&CN, đào tạo nguồn nhân lực KH&CN của mình, nhưng nếu xử lý không tốt sẽ phải hứng chịu nhiều thách thức và có thể còn bị lệ thuộc về kỹ thuật, dẫn đến lệ thuộc về kinh tế và cuối cùng là bị nô dịch về chính trị-xã hội. Nhờ quốc tế hóa, toàn cầu hoá mà KH&CN phát triển nhanh hơn, và ngược lại KH&CN phát triển nhanh lại đẩy mạnh quốc tế hóa, toàn cầu hoá, khu vực hoá, nhất là các lĩnh vực công nghệ thông tin, truyền thông, công nghệ truyền dẫn năng lượng và vận tải.2 Đối với các nước phát triển và có nền KH&CN hùng mạnh, việc hội nhập quốc tế về KH&CN, thậm chí tham gia sâu vào quá trình quốc tế hóa, toàn cầu hóa KH&CN sẽ mang lại cho họ nhiều lợi ích to lớn không ai có thể phủ nhận được.

Nếu trước đây hợp tác quốc tế về KH&CN của các nước kém phát triển và đang phát triển chỉ dừng ở vị trí nhận viện trợ, nhận giúp đỡ thụ động và do đó kết quả hợp tác rất kém hiệu quả, thì ngày nay họ đã, đang cố gắng từng bước chuyển sang thế chủ động hơn, thậm chí nhiều nước đang phát triển, đặc biệt các cường quốc kinh tế mới nổi đã có những bước đi mạnh mẽ theo hướng hội nhập quốc tế về KH&CN với ý nghĩa hợp tác quốc tế về KH&CN được chuyển biến về chất, được nâng lên tầm cao hơn, chủ động từ cả hai hay nhiều bên hợp tác, đi vào chiều sâu, bình đẳng, cùng có lợi, theo luật chơi chung [6, 32]. Vậy hội nhập quốc tế nói chung và hội nhập quốc tế về KH&CN nói riêng nên được hiểu như thế nào, bản chất, nội dung, xu hướng phát triển của nó 2 Vụ Pháp chế, Bộ Khoa học và Công nghệ (2013), Báo cáo tổng hợp đề tài nghiên cứu khoa học “Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn của việc đề xuất sửa đổi, bổ sung các quy định về hợp tác quốc tế trong lĩnh vực KH&CN” (Tr 15), Hà Nội. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] ra sao. Đây là vấn đề còn có nhiều ý kiến khác nhau.

Công trình nghiên cứu của TS. Phạm Quốc Trụ đã giới thiệu và phân tích các quan điểm khác nhau này: Ý kiến thứ nhất cho rằng, hội nhập quốc tế (intergration) là một sản phẩm hơn là một quá trình. Sản phẩm đó là một nhà nước liên bang như Hoa kỳ hay Thụy Sỹ [Carl J. Ý kiến thứ hai cho rằng hội nhập vừa là một quá trình vừa là một sản phẩm cuối cùng, chính là sự liên kết các quốc gia thông qua phát triển các luồng giao lưu như thương mại, đầu tư, thông tin, du lịch, văn hóa.từ đó dần dần hình thành cộng đồng an ninh (security community) kiểu như Hoa Kỳ hay Tây Âu [Karl W.

Deutsch and all, Political Community and the North Atlantic Area, Princeton University Press, Princeton, N.Ý kiến thứ ba cho rằng hội nhập là việc các nước mở rộng và làm sâu sắc quan hệ hợp tác mới trên cơ sở phân công lao động quốc tế có chủ đích, dựa vào lợi thế của mỗi nước. Phạm Quốc Trụ cho rằng cả ba cách hiểu nêu trên đều có khiếm khuyết và không chấp nhận được, đồng thời đề nghị coi “Hội nhập quốc tế là quá trình các nước tiến hành các hoạt động tăng cường sự gắn kết họ với nhau dựa trên sự chia sẻ về lợi ích, mục tiêu, giá trị, nguồn lực, quyền lực (thẩm quyền định đoạt chính sách) và tuân thủ các luật chơi chung trong khuôn khổ các định chế hoặc tổ chức quốc tế”. Đây là cách hiểu có cơ sở khoa học, toàn diện, đúng đắn, thể hiện đúng bản chất của hiện tượng.3 Hiện nay khái niệm hội nhập quốc tế được các nước sử dụng rộng rãi trong tất cả các lĩnh vực, kể cả lĩnh vực KH&CN. Khái niệm hội nhập quốc tế cũng được sử dụng rộng rãi ở Việt Nam trong các văn kiện của Đảng và Nhà nước với nội hàm như TS.

Phạm Quốc Trụ đề nghị. Khái niệm này được sử dụng trên mọi lĩnh vực, mọi diễn đàn, mọi phương tiện thông tin đại chúng đến mức trở thành thuật ngữ thân quen, câu nói cửa miệng của cán bộ, công chức và nhân dân. Thậm chí Đảng và Nhà nước ta còn khẳng định chủ trương nhất quán 3 Tạp chí Nghiên cứu quốc tế, Học viện Ngoại giao, số 2/2011, (tr. 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] là tích cực và chủ động hội nhập quốc tế.