I. Giải mã diễn ngôn tính dục trong tiểu thuyết Nguyễn Đình Tú
Trong dòng chảy của văn học Việt Nam đương đại, Nguyễn Đình Tú nổi lên như một nhà văn có bút lực dồi dào và quan niệm nghệ thuật nhất quán. Ông không ngần ngại chạm đến những vấn đề nhạy cảm, đặc biệt là tính dục, để mã hóa tư tưởng và khám phá những tầng sâu của nhân sinh. Luận văn thạc sĩ về diễn ngôn tính dục trong tiểu thuyết Nguyễn Đình Tú qua hai tác phẩm tiêu biểu Hoang Tâm và Xác Phàm cung cấp một góc nhìn hệ thống, chuyên sâu về cách nhà văn sử dụng yếu tố này như một chiến lược phát ngôn nghệ thuật. Đây không đơn thuần là việc mô tả hành vi tính dục, mà là một nỗ lực kiến tạo tri thức, đối thoại với các giá trị văn hóa, đạo đức và lịch sử. Tiếp cận tiểu thuyết của ông dưới góc độ này giúp khai mở nhiều tầng giá trị ý nghĩa, đồng thời khẳng định tài năng và sự đóng góp của nhà văn trong nỗ lực cách tân nền văn học. Diễn ngôn tính dục không còn là yếu tố phụ, mà trở thành chìa khóa để giải mã những bí ẩn của cõi người, từ bi kịch cá nhân đến những chấn thương của cả một thế hệ. Qua đó, các tác phẩm của Nguyễn Đình Tú vượt ra khỏi khuôn khổ một câu chuyện thông thường, trở thành những suy nghiệm sâu sắc về bản thể, thân phận và khát vọng của con người trong một thế giới đầy biến động. Phân tích này sẽ đi sâu vào cách Nguyễn Đình Tú thể hiện sự phức tạp của tính dục, từ đó làm nổi bật những thông điệp nhân văn mà ông muốn gửi gắm.
1.1. Bối cảnh văn học Việt Nam đương đại và yếu tố tính dục
Sau thời kỳ Đổi mới, văn học Việt Nam chứng kiến một sự cởi mở mạnh mẽ. Chủ trương "mở cửa" đã tạo điều kiện cho các nhà văn mở rộng tầm nhìn, đổi mới tư duy nghệ thuật. Trong bối cảnh đó, tính dục không còn là vùng cấm mà trở thành một khuynh hướng sáng tác đáng chú ý. Các tác phẩm của Mạc Ngôn, Murakami du nhập vào Việt Nam đã mang đến những nhận thức mới, thúc đẩy các nhà văn trong nước vận động theo. Yếu tố tính dục trong văn học Việt Nam đương đại không chỉ để câu khách mà đã trở thành phương tiện để chuyển tải những ẩn ức mới của đời sống: khát vọng truy tìm bản thể, sự tồn vong của văn hóa, sự va chạm giữa hiện thực và tâm linh. Đây chính là bối cảnh quan trọng để hiểu rõ hơn sự xuất hiện và giá trị của diễn ngôn tính dục trong các tác phẩm của Nguyễn Đình Tú.
1.2. Quan niệm nghệ thuật độc đáo của nhà văn Nguyễn Đình Tú
Nguyễn Đình Tú quan niệm rằng: “cuộc sống có cái gì thì tiểu thuyết của tôi có cái đó. Làm sao cuộc sống này tồn tại khi không có sắc dục?". Tuy nhiên, ông khẳng định không lấy hiện thực sex để câu khách mà “dùng sex để nói về vấn đề khác”. Quan niệm này thể hiện một ý thức sáng tạo nghiêm túc. Ông xem tính dục là một yếu tố cần thiết nhưng phải được sử dụng một cách tiết chế, phục vụ cho ý đồ tư tưởng của tác phẩm. Từ Hồ sơ một tử tù, Nháp đến Hoang Tâm và Xác Phàm, có thể thấy sự trưởng thành vượt bậc trong "kĩ thuật xử lí yếu tố tính dục". Ông đã nâng tầm các yếu tố đơn lẻ trở thành một hệ thống diễn ngôn tính dục có ý thức, nhằm mã hóa những tư tưởng thẩm mỹ sâu sắc.
II. Cách tính dục hé lộ nhân tính nguyên sơ và bi kịch
Một trong những khám phá cốt lõi của luận văn thạc sĩ này là cách Nguyễn Đình Tú sử dụng tính dục để phơi bày “nhân tính nguyên sơ” của con người. Bản năng tính dục được xem là một trong những động lực căn bản nhất, một biểu hiện tự nhiên của sự sống. Tuy nhiên, trong tiểu thuyết Nguyễn Đình Tú, bản năng này không tồn tại một cách giản đơn, cố định. Nó biến đổi dị thường, thậm chí có thể mất đi hoàn toàn trước những tác động nghiệt ngã của hiện thực. Sự mất mát này chính là khởi nguồn cho những bi kịch sâu sắc, đẩy nhân vật vào hành trình đau đớn để tìm lại chính mình. Tác giả không chỉ mô tả trạng thái "phi tính dục" mà còn đi sâu truy tìm nguyên nhân của nó, thường bắt nguồn từ những chấn thương hậu chiến hoặc những cú sốc văn hóa trong xã hội hiện đại. Qua đó, diễn ngôn tính dục trở thành một lăng kính để soi chiếu mối quan hệ phức tạp giữa cá nhân và xã hội, giữa bản năng và hoàn cảnh. Bi kịch của các nhân vật trong Hoang Tâm và Xác Phàm cho thấy rằng khi con người đánh mất đi phần bản năng cơ bản nhất, họ cũng đứng trước nguy cơ đánh mất hạnh phúc và sự cân bằng trong cuộc sống.
2.1. Phân tích bản năng tính dục dị thường trong tiểu thuyết Xác Phàm
Nhân vật Nam trong Xác Phàm là một minh chứng điển hình cho sự dị thường của bản năng tính dục. Ngay từ khi sinh ra, Nam đã là một "sinh thể kì lạ" không thể xác định giới tính. Cơ thể Nam trải qua những biến đổi phức tạp, từ trạng thái liên giới tính, song tính, đến việc thần thức của một người phụ nữ nhập vào. Sự phức tạp này đặt ra những câu hỏi sâu sắc về bản chất của giới tính và bản dạng. Qua Nam, Nguyễn Đình Tú thể hiện một thế giới quan nhân văn về bình đẳng giới, cho thấy xu hướng tính dục của con người là vô cùng đa dạng và không nên bị áp đặt bởi những định kiến xã hội. Nam là một "xác phàm" chờ đợi thần thức trú ngụ, và chính sự dị thường trong bản năng tính dục của nhân vật đã mở ra một diễn ngôn mới mẻ về thân phận con người.
2.2. Ảnh hưởng của chấn thương hậu chiến đến tính dục Hoang Tâm
Trong Hoang Tâm, nhân vật Anh mắc chứng "tắt dục" – mất hoàn toàn bản năng tính dục – một hệ quả trực tiếp từ những chấn thương hậu chiến. Những ám ảnh kinh hoàng về cái chết, về sự tàn bạo của chiến tranh đã gây ra những chấn thương tâm lý nghiêm trọng, dẫn đến chấn thương sinh lý. Anh chứng kiến đồng đội bị sát hại dã man, tự tay nhặt nhạnh từng mảnh thân xác, và những hình ảnh đó “ám lấy đầu óc Anh, hễ có dịp là lại hiện về bủa vây”. Cùng với đó, sự băng hoại của xã hội hiện đại càng khiến anh mất niềm tin. Nguyễn Đình Tú cho thấy, bản năng tính dục không phải là thứ bất biến; nó có thể bị hủy hoại bởi những tác động từ quá khứ và hiện tại, cho thấy mối liên kết chặt chẽ giữa bản chất con người và tổng hòa các mối quan hệ xã hội.
III. Phương pháp dùng tính dục để kiếm tìm bản thể con người
Trong bối cảnh hậu hiện đại, con người thường xuyên đối mặt với khủng hoảng niềm tin và cảm giác mất phương hướng. Câu hỏi "Tôi là ai?" trở thành một nỗi trăn trở thường trực. Tiểu thuyết Nguyễn Đình Tú đã chọn một con đường độc đáo để trả lời câu hỏi này: hành trình kiếm tìm bản thể thông qua việc nhận diện và lý giải bản năng tính dục. Các nhân vật không chỉ sống với tính dục của mình, mà họ còn phải vật lộn, đối diện và định nghĩa nó. Diễn ngôn tính dục ở đây không phải là mục đích, mà là phương tiện, là con đường để nhân vật nhận ra căn cước thật sự. Hành trình này đầy chông gai, đòi hỏi sự dấn thân và đối mặt với những mặc cảm sâu kín nhất. Qua việc miêu tả con người tính dục, nhà văn nhìn thấu những bản thể người đang loay hoay giữa những định kiến xã hội, những tổn thương quá khứ và những khát khao sâu thẳm. Đây là một điểm sáng tạo đặc biệt, cho thấy chiều sâu tư tưởng và sự nhạy bén của Nguyễn Đình Tú khi khai thác một vấn đề mang tính phổ quát của con người hiện đại.
3.1. Hành trình nhận diện giới tính của nhân vật trong Xác Phàm
Cuộc đời của Nam trong Xác Phàm là một hành trình liên tục kiếm tìm bản thể qua câu hỏi về giới tính. Từ câu hỏi ngỡ ngàng của Việt lúc nhỏ: "Mày là ai vậy?", nỗi mặc cảm thân xác và "cảm thức hiện sinh tính dục" đã đeo bám Nam suốt đời. Anh liên tục tự vấn: "Tại sao Nam lại không có chim như Việt? Nam là con trai hay là con gái?". Hành trình này được đẩy lên cao trào khi Nam trở về pháo đài Cảnh Giác, nơi anh cảm thấy “như là em bị lạc mất chính em và đang tìm lại được mình”. Cuối cùng, Nam nhận ra mình chỉ là một xác phàm chờ đợi sự giải thoát của thần thức. Cuộc tìm kiếm bản thể của Nam cho thấy, đôi khi, việc hiểu được mình là ai cũng chính là điểm kết thúc của một kiếp người.
3.2. Nỗ lực phục hồi bản năng để tìm lại mình trong Hoang Tâm
Đối với nhân vật Anh trong Hoang Tâm, hành trình kiếm tìm bản thể chính là hành trình tìm lại bản năng tính dục đã mất. Anh phải đi đến "đất nguyên thủy, vào cửa núi mà tìm lại mình". Trong không gian nguyên sơ, huyền ảo đó, bản năng của anh dần được phục hồi. Cuộc gặp gỡ và ái ân với Son Phấn không chỉ là một hành vi tính dục, mà là một nghi lễ linh thiêng giúp anh tìm lại căn cước của một người đàn ông. Nguyễn Đình Tú mô tả khoảnh khắc đó như “vật báu bị mất vừa tìm lại được”. Khi bản năng được phục hồi, Anh mới tìm lại được ý nghĩa sống và khát khao trở về với gia đình. Hành trình này khẳng định rằng, với con người, việc trở về với “nhân tính nguyên sơ” là con đường tất yếu để tìm thấy bản thể.
IV. Bí quyết thể hiện khát vọng hạnh phúc qua diễn ngôn tính dục
Hạnh phúc là khát vọng muôn đời của nhân loại. Trong tiểu thuyết Nguyễn Đình Tú, khát vọng hạnh phúc luôn gắn liền mật thiết với sự trọn vẹn của tính dục. Nhà văn thể hiện một nỗi lo âu sâu sắc trước thực tế con người đang dần đánh mất hạnh phúc khi bản năng gốc bị tổn thương hoặc hủy hoại. Theo quan điểm của phân tâm học, sự hòa quyện giữa thể xác và tinh thần là điều kiện cần cho một hạnh phúc vẹn toàn. Khi một trong hai yếu tố này khiếm khuyết, bi kịch là điều không thể tránh khỏi. Các nhân vật trong Hoang Tâm và Xác Phàm đều phải trải qua nỗi đau đớn khi đời sống tính dục không trọn vẹn, đẩy họ vào tình trạng bất hạnh. Tuy nhiên, Nguyễn Đình Tú không để nhân vật chìm trong tuyệt vọng. Ông mở ra những con đường để họ mưu cầu hạnh phúc, dù những con đường đó có thể rất cực đoan: trở về nguyên thủy, phẫu thuật chuyển giới, hay để cho thần thức trỗi dậy. Qua đó, diễn ngôn tính dục trở thành một sân khấu để trình diễn những khát vọng hạnh phúc mãnh liệt nhất của con người, kể cả những linh hồn đã khuất.
4.1. Bi kịch của các xác phàm phi tính dục trong hai tiểu thuyết
Nhiều nhân vật trong hai tiểu thuyết rơi vào bi kịch khi trở thành những “xác phàm phi tính dục”. Nhân vật Anh trong Hoang Tâm mất vợ, mất gia đình vì không thể thực hiện vai trò của người chồng. Anh sống trong “nỗi thống khổ của một kẻ không sao ru ngủ được chính mình”. Tương tự, Việt trong Xác Phàm cũng rơi vào bi kịch khi không thể làm tình với một xác phàm mang hình hài nam giới, dù bên trong là thần thức của vợ mình. Việt cảm thấy "đau đớn, bất lực trong cơn hoan lạc bất thành". Những bi kịch này cho thấy, khi bản năng tính dục mất đi, con người không chỉ mất đi khoái cảm mà còn mất đi cả nền tảng của hạnh phúc gia đình và sự kết nối sâu sắc với người khác.
4.2. Sự trỗi dậy của thần thức và khao khát hạnh phúc bị kìm nén
Một nét đặc sắc trong tiểu thuyết Nguyễn Đình Tú là khát vọng hạnh phúc không chỉ thuộc về người sống, mà còn là nỗi ám ảnh của những thần thức đã khuất. Cha của Nam trong Xác Phàm là một liệt sĩ, cuộc sống vợ chồng chỉ gói gọn trong 25 ngày ngắn ngủi. Thần thức của ông trở về, nhập vào Nam để thỏa mãn niềm khao khát hạnh phúc còn dang dở. Khi đứng trước mẹ Nam, những ẩn ức tính dục trong thần thức người cha trỗi dậy mãnh liệt. Điều này cho thấy tính dục không chỉ là bản năng thể xác mà còn là một khao khát tinh thần mãnh liệt, có thể tồn tại vượt qua cả cái chết, thể hiện một cái nhìn đầy nhân văn về những khao khát sâu kín nhất của con người.
V. Top nghệ thuật kiến tạo diễn ngôn tính dục của Nguyễn Đình Tú
Để biến tính dục từ một yếu tố đơn lẻ thành một diễn ngôn tính dục mang tầm tư tưởng, Nguyễn Đình Tú đã sử dụng một cách điêu luyện các thủ pháp nghệ thuật. Luận văn đã chỉ ra những đặc sắc trong nghệ thuật kiến tạo của nhà văn, cho thấy sự trưởng thành và "có nghề" trong bút pháp. Ông không chỉ tập trung vào việc miêu tả hành vi mà còn kiến tạo nên cả một thế giới nghệ thuật phức hợp, nơi mọi yếu tố từ nhân vật, không gian, thời gian đến ngôn ngữ đều góp phần làm nổi bật diễn ngôn tính dục. Kỹ thuật lồng ghép, đan xen các lớp không gian, thời gian tạo nên một bầu không khí hư hư thực thực, vừa phản ánh hiện thực vừa mang màu sắc tâm linh, kỳ ảo. Ngôn ngữ và giọng điệu được chắt lọc, vừa trần trụi, trực diện, vừa giàu sức gợi, đầy trăn trở và suy nghiệm. Chính sự kết hợp nhuần nhuyễn của các yếu tố nghệ thuật này đã giúp Hoang Tâm và Xác Phàm trở thành những tác phẩm có chiều sâu, khám phá thành công những bí ẩn của cõi người qua lăng kính tính dục, khẳng định vị thế của Nguyễn Đình Tú trong văn đàn đương đại.
5.1. Kỹ thuật xây dựng nhân vật mang tính dục phức tạp
Nhân vật là phương tiện trung tâm để thể hiện diễn ngôn tính dục. Nguyễn Đình Tú không xây dựng những nhân vật đơn chiều mà tập trung khắc họa sự phức tạp, đa đoan trong đời sống tính dục của họ. Đó là những “xác phàm phi tính dục” như Anh, những sinh thể lưỡng tính như Nam, hay những thần thức mang ẩn ức. Tác giả đi sâu vào việc lý giải tâm lý, tâm linh trong mỗi con người, cho thấy những hành vi tính dục của họ đều bắt nguồn từ những nguyên nhân sâu xa, từ chấn thương hậu chiến đến những vấn đề bản thể. Cách xây dựng nhân vật này giúp tác phẩm thoát khỏi sự dung tục, hướng đến những suy ngẫm triết học về con người.
5.2. Vai trò của không gian và thời gian nghệ thuật trong tác phẩm
Không gian và thời gian nghệ thuật trong Hoang Tâm và Xác Phàm đóng vai trò quan trọng trong việc kiến tạo diễn ngôn. Tác giả khéo léo lồng ghép các không gian khác nhau: không gian hiện thực (thành phố, chiến trường) và không gian tâm linh, nguyên thủy (Cửa Núi). Tương tự, thời gian cũng được đan xen giữa quá khứ - hiện tại, giữa cõi thực và cõi mộng. Sự kết hợp này tạo ra một trường liên tưởng rộng lớn, giúp lý giải những vấn đề của hiện tại bằng những căn nguyên từ quá khứ, những hành vi ý thức bằng những động lực từ vô thức, làm cho diễn ngôn tính dục trở nên đa chiều và sâu sắc hơn.
