Chương 1. VOI TRONG ĐỜI SỐNG VĂN HÓA CON NGƯỜI 1. Voi trong văn hóa thế giới Từ xa xưa, Voi đã có một vị trí quan trọng trong đời sống tinh thần của con người. Mỗi một nơi đều có cái nhìn và các đánh giá khác nhau về loài Voi.
Trong “Từ điển văn hóa thế giới” của Jean Chevalier, Alain Gheer brant (Nxb Đà Nẵng, Trường Viết Văn Nguyễn Du, 2002), giới thuyết về Voi như sau: Nếu đối với các nước phương Tây, con Voi là hình ảnh sống động của sự nặng nề và vụng về thì người Châu Á lại nhìn nhận con Voi một cách khác hẳn. Con Voi là vật cưỡi của các vua chúa và trước hết là của thiên vương Indra. Như vậy, Voi tượng trưng cho uy quyền đế vương. Voi còn là tên gọi của thần Civa khi nói về những chức năng tối thượng của thần đó.
Tác động của vương quyền khi ổn định là mang lại hòa bình, thịnh vượng, uy quyền của Voi(mâtangi) là ban cho những ai cầu khấn nó có được tất cả những gì họ mong muốn. Tại nhiều khu vực, nhất là tại các khu vực có gió mùa, sự ban ơn đó là mưa, là phước lành Trời cho. Voi còn là biểu tượng , không phải sự nặng nề mà là sự ổn định của tính cách bất di bất dịch. Trong Yoga, Voi thuộc luân xa 1(Chakramuladhara), tương ứng với nguyên tố đất và với màu đất son.
Voi còn đi cùng Đức Bồ Tát bất biến (Boddhisattva Akshobhya). Trong một số biểu tượng vũ trụ(mandala) của giáo phái Mật tông, ta thấy Voi chầu ở các cổng hướng ra bốn phương; ở Ăngkor, ở miền Đông Mebon và nhất là ở Băng Cốc, Voi cũng được đặt ở những vị trí như vậy. Điều đó biểu thị quyền thống trị của trung tâm vương quyền đối với mọi phương trên thế gian. Cùng với những biểu tượng khác, Voi được ở gần thần Vishnu, chúa tể của ba thế giới, chứng tỏ con vật này có quyền tối thượng trên thế gian.
Voi còn gợi lên hình ảnh thần Ganesha, biểu tượng của tri thức. Phần thân của thần này còn là tiểu vũ trụ, là sự biểu hiện, nhưng cái đầu Voi của thần 6 đã là đại vũ trụ, là cái không hiển hiện. Theo cách giải thích này thì Voi chính là sự khởi đầu và sự kết thúc; vừa có thể hiểu là quá trình phát triển của thế giới hình tượng bắt đầu từ âm tiết “om”(tức là cái không hiển hiện), và vừa có thể hiểu là sự đắc đạo của người luyện Yoga. Ga-ja, con Voi, là alpha mà cũng là omega.
Trong các hình thức của đạo Phật cũng rất hay dùng biểu tượng con Voi: Hoàng hậu Maya thụ thai từ một con Voi, sinh ra Đức Phật. Ở đây, Voi đóng vai trò của một thiên thần, ta có thể ngỡ ngàng về điều này nếu như ta chưa biết rằng Voi là công cụ của hành động và của việc ban phước lành của Trời. Đôi khi, Voi cũng được thể hiện đứng một mình để biểu thị sự “đầu thai” đức Phật. Khi Voi đứng trên một trụ cột thì đó là hình ảnh của sự giác ngộ, nó đưa trở về biểu tượng tri thức, hiện thân bằng Ganesha.
Cuối cùng, Voi là vật cưỡi của Bồ Tát Samantabhadra, với một ý nghĩa rất gần, nhằm diễn đạt một cách không kém mạnh mẽ uy lực của tri thức. Cũng như con bò đực, con rùa con cá sấu và một số con vật khác ở Ấn Độ và Tây Tạng; Voi còn là con vật cõng thế giới; vũ trụ nằm trên lưng con Voi với tư cách là con vật cõng vũ trụ; Voi hiện hình thành cột tượng của rất nhiều đền đài. Voi được coi là con vật vũ trụ vì nó có cấu trúc của vũ trụ: bốn cây cột chống đỡ một khối cầu. Voi được xem là con vật cõng thế giới, cả vũ trụ nằm trên lưng con Voi.
Voi còn là hiện hình thành cột tượng của rất nhiều đền đài. Voi được coi là con vật vũ trụ vì nó có cấu trúc của vũ trụ: bốn cây cột chống đỡ một khối cầu. Ở Châu Phi, theo tín ngưỡng của bộ tộc Baoule, Voi tượng trưng cho sức mạnh, sự thịnh vượng, tuổi thọ và đạo lí. Bộ tộc Ekoi lại coi Voi là biểu tượng của bạo lực và xấu xí.
Ở cấp độ ẩn dụ, nếu chỉ xét thân hình đồ sộ của nó thì Voi là biểu hiện của uy quyền vua chúa, với bản tính đa nghi và cảnh giác; Voi gợi lên hình ảnh một ông Vua biết tránh những sự dại dột, bất cẩn và nếu ta tin lời Phine và Elien thì Voi thể hiện lòng sùng đạo: “Khi trăng thượng tuần mới mọc, theo lời người ta 7 kể cho tôi nghe thì đàn Voi, không rõ là do một trí khôn tự nhiên hay huyền bí nào liền mang những cành lá mà chúng vừa nhổ nơi chúng tới ăn, chúng giơ cao những cành lá ấy và ngước mắt lên nhìn trời nhè nhẹ khua như thể nói lên lời cầu nguyện vị nữ thần phù hộ và ban phước lành cho chúng. Và Voi cũng là biểu hiện của tiết hạnh nếu sự thực là như Aristote nói, khi con cái mang thai hai năm, con đực không “gần gũi” con cái và cũng không “phủ” một con cái nào khác; và người ta còn cho là Voi biết trừng trị tội ngoại tình. Có một bức tranh khắc thuộc thế kỉ XVII minh họa những chuyện huyễn hoặc này; trên bức tranh, một con Voi đang đọ sức với một con lợn lòi như là tiết hạnh đấu tranh với nhục dục. Ở Ấn Độ, người ta kể rằng, trong một vòng luân hồi, Phật từng là con Voi lớn, sống cô đơn trong rừng.
Cánh rừng đó cách xa vùng dân cư bởi sa mạc mênh mông. Có lần, khi đi qua mé rừng, Voi nghe thấy tiếng kêu từ phía sa mạc. Đi theo hướng tiếng kêu, Voi nhìn thấy mọi người, dáng vẻ mệt mỏi, đói và khát. Voi-Bồ Tát đã chỉ cho mọi người đi về hướng có hồ nước, ở đó họ có thể uống, đồng thời thông báo cho họ biết rằng, ở đó có thịt con Voi to, có thể giúp họ qua cơn đói để đi hết sa mạc.
Sau khi nói ra điều đó, tự ngài đi theo con đường khác và đến bờ vực của hồ, rồi từ đó, lao xuống tảng đá và chết. Khi đến hồ nước, mọi người tìm thấy ở đó con Voi đã chết. Họ nhận ra đó chính là con Voi-Bồ Tát, và mọi người đều tỏ lòng biết ơn vị cứu tinh của mình. Trong văn hóa Ấn Độ giáo thì con Voi là hình tượng phổ biến.
Voi là biểu tượng vật linh trong Ấn Độ giáo vì nó là vật cưỡi của thần Inđra hay còn gọi là Thần Sấm Sét – Thần Chiến tranh hay Thần Hộ mệnh. Hình tượng Voi trong kiến trúc Ấn Độ được thể hiện rất phong phú, sinh động với nhiều tư thế khác nhau, mang ý nghĩa và màu sắc tôn giáo, Voi thường được khắc tạc cùng với thần Inđra. Ganesha là một vị thần đáng kính trong Ấn Độ giáo, nhân dạng của thần kì dị, với đầu Voi mình người. Thần Ganesha là biểu tượng của tài trí, hạnh 8 phúc và thành công.
Theo truyền thuyết kể lại rằng: Một lần nọ, nữ thần Parvati trong khi tắm đã dùng đất có được do kì cọ trên cơ thể của mình tạo ra một cậu bé. Sau đó bà giao cho cậu bé này nhiệm vụ canh giữ phòng tắm của bà. Khi thần Shiva - chồng của nữ thần Parvati lúc đi ra ngoài trở về, đã vô cùng ngạc nhiên khi nhìn thấy một kẻ lạ hoắc không biết ở đâu tới đã ngang nhiên chặn cửa không cho mình vào. Đùng đùng nổi giận, thần Shiva đã chặt đứt đầu cậu bé.
Khi hay biết sự việc , nữ thần Parvati vô cùng buồn đau. Để an ủi vợ, thần Shiva bèn phái đội quân của ngài đi lấy đầu của bất cứ con vật nào mà họ gặp nếu con vật đó đang ngủ mà mặt quay về hướng Bắc. Đội quân của thần đi tìm, thấy một con Voi đang ngủ thì chặt đầu mang về. Thần Shiva sau đó gắn đầu Voi vào thân hình cậu bé, hồi sinh lại mạng sống và giao cho cậu nhiệm vụ lãnh đạo đội quân của mình.
Cậu bé này do đó có tên Ganesha(Ganesha có nghĩa là người cai quản hay chúa tể của một nhóm). Và thần Shiva cũng ban cho cậu bé thêm một đặc ân, rằng dân chúng sẽ thờ phụng và đọc tên của cậu bé này trước khi thực hiện một công việc nguy khó. Đó là những gì được mô tả trong Shiva Purana. Còn trong Brahma Vaivarta Purana thì câu chuyện lại được kể rằng: thần Shiva khuyên vợ mình là nữ thần Parvati nên chay tịnh một năm để cầu thân Vishnu ban cho họ một đứa con.
Nữ thần Parvati làm theo lời chồng và ước nguyện của họ đã trở thành hiện thực. Khi cậu bé chào đời, các thần linh ở khắp nơi đã tụ hội về để chúc mừng và ngắm nhìn cậu bé. Thần Shani, con trai của thần Surya (Thần Mặt Trời) cũng có mặt nhưng không chịu ngắm nhìn đứa bé này. Thần Parvati thấy lạ thì hỏi nguyên cớ; thần Shani bèn nói rằng nếu ngài nhìn vào cậu bé thì đầu cậu bé sẽ lập tức rơi lìa khỏi cổ.
Nghe vậy nhưng nữ thần Parvati vẫn không tin, vẫn nài nỉ thần Shani ngắm nhìn cậu bé một lần, và kết quả là đầu cậu bé đã rơi lìa khỏi cổ. Trước tình cảnh thảm thương ấy, các vị thần đều cùng nhau than khóc, riêng thần Vishnu đã vội vàng đi đến sông Pushpabhadra, mang đầu một con Voi về và gắn lên người cậu bé, làm sống lại cậu. Về sau Ganesha rất thông minh trí tuệ, trở thành một vị thần quan trọng và 9 được tin là bậc sáng tác nên bộ Mahabharata. Hay một câu chuyện khác lại nói về vị thần này như sau: Ganesha là con trai của thần Shiva và nữ thần Parvati.
Nữ thần Pravati luôn bị thần Shiva nhìn với con mắt thèm muốn nên nữ thần đã tìm cách tự bảo vệ mình. Do đó, bà đã tạo ra thần Ganesha khi Siva trên đường đi săn. Khi Siva đi săn trở về không nhận ra cơ thể nữ thần Parvati vì chúng được Ganesha che mất. Siva tức tối và chặt đứt đầu Ganesha.
Parvati cầu xin Siva để Ganesha được sống và cho Ganesha một cái đầu mới. Để Paravati không đau khổ, Siva đã ra lệnh chặt đầu con vật đầu tiên thần nhìn thấy gắn làm đầu cho Ganesha. Và con vật ấy chính là một con Voi. Hằng năm, ở Ấn Độ người ta tổ chức lễ hội Ganesh Chaturthi để tưởng nhớ ngày sinh của thần Ganesha, vị thần được thờ phụng phổ biến trong Ấn giáo, và cũng được xem là một trong bốn vị thần quan trọng của tôn giáo này.