Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ “TAM NÔNG” 1. Quan niệm về vấn đề “tam nông” và nội dung của vấn đề “tam nông” 1. Quan niệm về vấn đề “tam nông” 1.1 Khái niệm “tam nông” “Tam nông” là tên gọi tắt của ba nội dung: nông nghiệp, nông dân, nông thôn. Trong đó: Nông nghiệp là một khái niệm chỉ ngành nghề sản xuất trên cơ sở lấy đất đai, mặt nước, đồng cỏ và các điều kiện tự nhiên khác làm tư liệu sản xuất chủ yếu.
Nông nghiệp có hai đặc điểm khác với các ngành nghề khác: Một là, quá trình sản xuất thường chịu sự chi phối của điều kiện thiên nhiên; Hai là, sản nghiệp có sự ngắt quãng theo dây chuyền, nông nghiệp chỉ là khâu sản xuất trung gian, còn các khâu trước và sau sản xuất không thuộc phạm trù nông nghiệp. Nó là sản nghiệp cơ sở (nền tảng) của các sản nghiệp thứ hai (công nghiệp), sản nghiệp thứ ba (dịch vụ); là sản nghiệp đầu tiên cho sự sinh tồn của cư dân, là sản nghiệp chính của nông dân. Nông nghiệp là một ngành kinh tế quan trọng của Việt Nam. Hiện nay, Việt Nam về cơ bản vẫn là một nước nông nghiệp.
Nông thôn là phần lãnh thổ của một đơn vị hành chính nằm ngoài lãnh thổ đô thị, có môi trường tự nhiên, hoàn cảnh kinh tế xã hội, điều kiện sống khác với thành thị và dân cư chủ yếu làm nông nghiệp. Về mặt địa lý tự nhiên ở nước ta, nông thôn là một địa bàn rộng lớn tạo thành các vành đai bao quanh các thành thị. Về kinh tế, nông thôn là địa bàn hoạt động chủ yếu của các ngành sản xuất vật chất nông – lâm – ngư nghiệp; Ngoài ra còn có các ngành nghề phi nông nghiệp như: công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, dịch vụ. 12 Về tổ chức xã hội – cơ cấu dân cư, ở nông thôn chủ yếu là nông dân và gia đình họ với mật độ dân cư thường thấp hơn ở đô thị.
Ngoài ra có một số người làm việc ở nông thôn nhưng sống ở đô thị; một số người làm việc ở đô thị nhưng sống ở nông thôn. Về văn hóa, nông thôn là nơi có vai trò quan trọng trong việc bảo tồn lưu giữ các di sản văn hóa truyền thống chủ yếu của dân tộc như: phong tục, tập quán cổ truyền, các ngành nghề truyền thống, các di tích lịch sử. Trình độ dân trí, khoa học công nghệ và kết cấu hạ tầng của cộng đồng dân cư nông thôn thường thấp kém, thua xa so với đô thị. Nông dân là những người lao động cư trú ở nông thôn, tham gia sản xuất nông nghiệp.
Nông dân sống chủ yếu bằng ruộng vườn, sông nước, ao hồ sau đó đến các ngành nghề mà tư liệu sản xuất chính là đất đai. Lẽ đương nhiên, “nông dân”, “nông nghiệp”, “nông thôn” không phải là một khái niệm mà ba phạm trù có quan hệ mật thiết với nhau trên cùng một tầng diện. Vấn đề “tam nông” Vấn đề “tam nông” là tên gọi chung của ba loại vấn đề được sắp xếp theo thứ tự, bao gồm “vấn đề nông nghiệp”, “vấn đề nông dân” và “vấn đề nông thôn”. Tuy nhiên, ba vấn đề này có mối quan hệ gắn bó với nhau, tùy thuộc lẫn nhau.
Bởi vì, trong “vấn đề nông dân” bao gồm cả “vấn đề nông thôn” và “vấn đề nông nghiệp”; trong “vấn đề nông thôn” bao gồm cả “vấn đề nông dân” và “vấn đề nông nghiệp”; còn trong “vấn đề nông nghiệp” cũng bao gồm cả “vấn đề nông dân” và “vấn đề nông thôn”. Vấn đề “tam nông” là sự khái quát các cách nhìn khác nhau đối với một vấn đề đồng nhất, là ba hình thức biểu hiện khác nhau của cùng một loạt vấn đề. “Tam nông” đã và đang trở thành mối quan tâm nổi bật ở Việt Nam hiện nay. “Tam nông” không chỉ là vấn đề kinh tế, mà còn là vấn đề xã hội, 13 chính trị.
Vì vậy, vấn đề “tam nông” không phải là công việc của bản thân nông nghiệp, nội bộ nông thôn và bản thân nông dân, mà là vấn đề mang tính toàn cục có ảnh hưởng lâu dài của Việt Nam. Những nội dung cơ bản của vấn đề “tam nông” 1. Những nội dung cơ bản của vấn đề nông nghiệp Một là, việc sử dụng đất nông nghiệp hiện nay. Đất cho sản xuất nông nghiệp ngày càng có xu hướng giảm dần.
Trong những năm qua, hàng trăm hecta đất nông nghiệp bị thu hồi để chuyển thành đất công nghiệp và đô thị. Các khu công nghiệp, các khu vui chơi giải trí, sân golf, những khu dân cư mới mọc lên khắp nơi. Trong quá trình đô thị hóa, việc nhà nước phải thu hồi đất, trong đó đa phần là đất nông nghiệp, để đáp ứng nhu cầu xây dựng các khu công nghiệp, dịch vụ, các khu đô thị mới và phát triển kết cấu hạ tầng… là một xu thế khách quan, có tính phổ biến. Tuy nhiên, quá trình đô thị hóa diễn ra nhanh nhưng thiếu tính đồng bộ đã xóa tên cả những vùng đất, làng quê nổi tiếng trồng lúa, trồng hoa trước đây.
Bên cạnh đó, hàng loạt các nông trường, lâm trường bị đổ vỡ hoặc thay đổi phương thức quản lý đã dẫn tới tình trạng đất đai bị bỏ hoang hóa hoặc chuyển đổi mục đích trở thành phổ biến. Sự dễ dãi và cả sự yếu kém trong quy hoạch, kế hoạch quản lý sử dụng đất cùng với tư tưởng chạy theo lợi ích kinh tế trước mắt đã đưa tới tình trạng sử dụng đất tùy tiện, lãng phí. Hầu hết các khu công nghiệp, dịch vụ, dân cư… đều bám dọc các quốc lộ huyết mạch, các vùng nông thôn trù phú. Hệ quả là, hàng chục vạn hecta “đất cấu tượng”, “đất bờ xôi, ruộng mật” – bao đời nay là tư liệu sản xuất quan trọng và quí giá nhất của người nông dân; nền tảng bảo đảm an ninh lương thực quốc gia - đã bị sử dụng lãng phí.
Đất đai cho sản xuất nông nghiệp ở nước ta manh mún, nhỏ lẻ. Chính sách “khoán 100” được củng cố bởi “khoán 10” đã phân bổ lại đất cho nông dân nhưng rất manh mún hàng ngàn mảnh nhỏ. 14 Đất đai tuy là sở hữu quốc gia (toàn dân), nhưng mỗi người dân đều được quyền sử dụng trên mảnh đất được nhà nước giao trong thời gian lâu dài. Tuy nhiên, khi đất được chia cho các nông hộ, đặc biệt trên địa bàn các tỉnh miền Bắc và Trung bộ, người địa phương muốn chia thật đồng đều theo địa hình và theo độ màu mỡ của đất.
Do đó, mỗi hộ đều có một ít đất ở mỗi vùng cao, vùng thấp, đất màu mỡ tốt, xấu… dẫn đến tình trạng đất đai chia cắt manh mún ra thành hàng nghìn thửa nhỏ, mỗi hộ tự canh tác riêng lẻ trên mảnh đất nhỏ bé của mình, rất trở ngại trong sản xuất hiện đại: sản phẩm không đồng đều, chất lượng thấp, giá thành cao… không còn lãi bao nhiêu. Hai là, vấn đề tổ chức sản xuất trong nông nghiệp. Để xây dựng nền nông nghiệp phát triển toàn diện theo hướng hiện đại, bền vững, sản xuất hàng hóa lớn, có năng suất, chất lượng, hiệu quả và khả năng cạnh tranh cao, không thể cứ duy trì kinh tế hộ nhỏ lẻ, phân tán và lạc hậu như hiện nay. Cần khẳng định: kinh tế nông hộ tự chủ tuy đã có vai trò quan trọng trong quá trình đổi mới, đóng góp to lớn vào sự phát triển vượt bậc của nông nghiệp nước ta, nhưng đến nay nó đã phát huy hết tiềm năng và đang bộc lộ những nhược điểm của sản xuất nhỏ, manh mún, đòi hỏi phải hợp tác lao động dưới nhiều hình thức từ thấp đến cao, như liên kết với các doanh nghiệp chế biến và tiêu thụ nông sản ; xây dựng các hợp tác xã, các nông trường; hình thành các trang trại lớn… Ba là, việc áp dụng khoa học – kỹ thuật trong sản xuất nông nghiệp.
Việc ứng dụng thành tựu khoa học – công nghệ vào quá trình sản xuất nông, lâm, ngư nghiệp còn chậm. Hầu hết các loại cây trồng vật nuôi có năng suất, chất lượng và khả năng cạnh tranh thấp. Năng suất cây trồng mới đạt từ 50% đến 70% mức bình quân của thế giới. Công tác nghiên cứu, chuyển giao khoa học, kỹ thuật, công nghệ mới còn nhiều bất cập.
Hệ thống quản lý thủy nông, thú y, bảo vệ thực vật, cung ứng giống, vật tư chưa đáp ứng được yêu cầu công nghiệp hóa nông nghiệp. 15 Bốn là, vấn đề chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp. Quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế trong nông nghiệp diễn ra hết sức chậm chạp. Trong cơ cấu GDP nông nghiệp (mở rộng), nông nghiệp vẫn chiếm ưu thế tuyệt đối (trên 63,4% năm 2010) so với lâm nghiệp (6,3%, 2010) và thủy sản(30,3%).
Trong cơ cấu giá trị sản xuất nông nghiệp, năm 2010 trồng trọt vẫn là hoạt động sản xuất chính (trên 73,7%) so với chăn nuôi (24,4%) và dịch vụ (khoảng 1,9%). Trong trồng trọt, tình trạng độc canh vẫn phổ biến và sản xuất lúa vẫn là ngành quan trọng nhất. Do chỉ dựa vào đầu tư lao động, tài nguyên và vật tư, càng ngày hiệu quả kinh tế của sản xuất nông nghiệp càng giảm dần. Nông nghiệp vẫn là nguồn việc làm và thu nhập chính của cư dân nông thôn.
Cơ cấu kinh tế chuyển dịch chậm hạn chế khả năng chuyển dịch lao động, tạo việc làm, tăng thu nhập cho người dân nông thôn. Hiệu quả của sản xuất nông nghiệp thấp tất yếu dẫn đến tình trạng thu nhập và khả năng tích lũy để tái đầu tư cho sản xuất nông nghiệp thấp. Những nội dung cơ bản của vấn đề nông dân Một là, vấn đề việc làm của nông dân. Ở nông thôn hiện nay, nông dân còn thiếu việc làm, nhất là lúc nông nhàn.
Nhiều lao động thanh niên đã rời bỏ nông nghiệp và nông thôn, tìm việc làm ở đô thị và các vùng công nghiệp. Tuy nhiên, lực lượng lao động này hầu hết chưa qua đào tạo, hoặc được đào tạo nhưng mới ở mức sơ cấp, trung cấp. Với năng lực và trình độ học vấn, chuyên môn như vậy người nông dân sẽ gặp rất nhiều khó khăn trong việc tiếp cận các thị trường lao động có chất lượng cao cả ở trong nước và nước ngoài. Thêm vào đó, nhiều nơi, nhất là các vùng miền núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, nông dân không quen với tập quán, tác phong làm việc công nghiệp.
Vì vậy, tình trạng công nhân bỏ hợp đồng lao động, vi phạm kỷ luật chỉ tham gia được các công việc thủ công với mức lương thấp vẫn khá phổ biến.
