CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ RỦI RO TÍN DỤNG KHÁCH HÀNG CÁ NHÂN TRONG CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. TỔNG QUAN VỀ NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Khái niệm, chức năng và vai trò 1.1 Khái niệm Ngân hàng thương mại Cùng với sự phát triển của kinh tế, Ngân hàng thương mại (NHTM) dường như không nằm ngoài sự phát triển của bất cứ một quốc gia nào, nhưng với mỗi quốc gia, tùy vào chức năng và nhiệm vụ của ngân hàng mà có những khái niệm về NHTM khác nhau. Ở đây tôi sẽ đề cập khái niệm NHTM theo Luật các tổ chức tín dụng năm 2010 của nước ta.
Trước khi tìm hiểu về khái niệm NHTM ta cùng tìm hiểu về tổ chức tín dụng. Theo Luật các tổ chức tín dụng thì: “Tổ chức tín dụng là doanh nghiệp thực hiện một, một số hoặc tất cả các hoạt động ngân hàng. Tổ chức tín dụng bao gồm ngân hàng, tổ chức tín dụng phi ngân hàng, tổ chức tài chính vi mô và quỹ tín dụng nhân dân”[14,2] Trong đó, theo Luật các tổ chức tín dụng năm 2010, Ngân hàng là loại hình tổ chức tín dụng có thể được thực hiện tất cả các hoạt động ngân hàng theo quy định của Luật này. Theo tính chất và mục tiêu hoạt động, các loại hình ngân hàng bao gồm ngân hàng thương mại, ngân hàng chính sách, ngân hàng hợp tác xã.
Như vậy, “ Ngân hàng thương mại là loại hình ngân hàng được thực hiện tất cả các hoạt động ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác theo quy định của Luật này nhằm mục tiêu lợi nhuận”[14,2] Hoạt động vì mục tiêu lợi nhuận chính là điểm khác biệt giữa NHTM với ngân hàng chính sách và ngân hàng hợp tác xã. Để phân biệt giữa ngân hàng với các tổ chức tín dụng khác là ngân hàng được phép thực hiện tất cả các hoạt động ngân hàng. Vậy các hoạt động ngân hàng đó là gì, Luật tổ chức tín dụng cũng quy định rất rõ: “Hoạt động ngân hàng là việc kinh doanh, cung ứng thường xuyên một hoặc 5 một số các nghiệp vụ sau đây:Nhận tiền gửi; Cấp tín dụng; Cung ứng dịch vụ thanh toán qua tài khoản”. [14,3] Ngân hàng được thực hiện tất cả các hoạt động trên, nhưng các tổ chức tín dụng khác thì chỉ được phép nhận tiền gửi và/ hoặc cấp tín dụng chứ không được thực hiện cung ứng dịch vụ qua tài khoản.
Tóm lại, nói một cách khái quát nhất thì NHTM là một doanh nghiệp hoạt động theo Luật các tổ chức tín dụng nhằm mục tiêu lợi nhuận.Chức năng của Ngân hàng thương mại Sự hình thành và phát triển của NHTM gắn liền với sự phát triển của kinh tế. Và đến nay, tuy đã hình thành lâu đời, nhưng đến cuối thế kỷ 20, mô hình ngân hàng 2 cấp ở các quốc gia mới được hoàn thiện, bao gồm một ngân hàng Trung ương có chức năng phát hành và quản lý tiền tệ, và các NHTM thực hiện nhiệm vụ kinh doanh tiền tệ. Ngày nay, hoạt động và các sản phẩm dịch vụ của NHTM rất đa dạng và phong phú, nhưng tựu chung lại chúng thể hiện 3 chức năng chính của NHTM như sau: Chức năng trung gian tín dụng: Là một tổ chức kinh doanh tiền tệ, NHTMđóng vai trò là cầu nối giữa người tạm thời thừa vốn và người cần vốn. Bằng nghiệp vụ huy động vốn, NHTM đóng vai trò là người đi vay và NHTM trở thành người cho vay thông qua nghiệp vụ cấp tín dụng.
với chức năng này NHTM không những đem lại lợi ích cho người gửi tiền, cho bản thân ngân hàng mà còn thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế Chức năng trung gian thanh toán: Trung gian thanh toán có nghĩa là ngân hàng thực hiện thanh toán theo yêu cầu của khách hàng bằng cách chuyển tiền từ tài khoản tiền gửi của họ sang tài khoản tiền gửi khác. Nền kinh tế càng phát triển thì chức năng này của NHTM càng quan trọng. Với chức năng này, NHTM giúp khách hàng thực hiện thanh toán giảm chi phí, thời gian thanh toán, giảm hiểu được rủi ro, tốc độ luân chuyển vốn của khách hàng cũng nhanh hơn đồng thời tiết kiệm chi phí lưu thông tiền mặt như chi phí kiểm đếm, in ấn, bảo quản tiền. Chức năng tạo tiền: NHTM không có chức năng phát hành tiền, nhưng từ một lượng tiền ban đầu, thông qua nghiệp vụ nhận tiền gửi, cấp tín dụng và chức 6 năng trung gian thanh toán, NHTM tạo ra một lượng tiền lớn hơn bao gồm lượng tiền ban đầu và một loại tiền khác gọi là tiền ghi sổ.
Đó chính là tiền trên tài khoản tiền gửi thanh toán của khách hàng. Chức năng tạo tiền của NHTM là một công cụ để NHNN thực thi chính sách tiền tệ quốc gia, ổn định giá trị đồng tiền.3 Vai trò của ngân hàng thương mại Là một chủ thể trong nền kinh tế, ngoài vai trò đóng góp vào ngân sách nhà nước một doanh nghiệp kinh doanh, NHTM còn có vai trò quan trọng của một tổ chức tín dụng. Thể hiện trong 2 vai trò chính: Tập trung vồn nhàn rỗi và cung cấp vốn cho nền kinh tế Ra đời trên cơ sở sự phát triển của nền kinh tế hàng hóa, NHTM ngày càng đóng vai trò quan trọng trong sản xuất và lưu thông hàng hóa. Với nghiệp vụ nhận tiền gửi, NHTM đứng ra nhận các nguồn tiền nhàn rỗi của các tổ chức, cá nhân khác và thông qua nghiệp vụ cấp tín dụng, vốn nhàn rỗi có thể đến tay các doanh nghiệp, cá nhân đang cần vốn, nhờ đó các doanh nghiệp có thể cải thiện hoạt động kinh doanh của mình.
Là chủ thể chính cung cấp vốn cho các doanh nghiệp, cá nhân, NHTM đã góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng vốn của nền kinh tế và từ đó thúc đẩy nền kinh tế phát triển, hiệu quả hơn. Là công cụ điều tiết kinh tế vĩ mô của Nhà nước Trong sự vận hành của nền kinh tế thị trường, hoạt động của ngân hàng thương mại nếu có hiệu quả sẽ thực sự trở thành công cụ hữu hiệu để Nhà nước điều tiết vĩ mô nền kinh tế. Thông qua hoạt động tín dụng và thanh toán giữa các ngân hàng thương mại trong hệ thống, các ngân hàng thương mại đã góp phần mở rộng hay thu hẹp lượng tiền trong lưu thông. Hơn nữa, bằng việc cấp các khoản tín dụng cho nền kinh tế, ngân hàng thương mại thực hiện việc dắt dẫn các luồng tiền, tập hợp, phân chia vốn của thị trường điều khiển chúng một cách có hiệu quả, thực thi vai trò điều tiết vĩ mô đúng theo phương châm “Nhà nước điều tiết ngân hàng, ngân hàng dẫn dắt thị trường”.2 Hoạt động tín dụng của Ngân hàng thương mại 1.1Khái niệm Tín dụng (TD) là quan hệ vay mượn dựa trên nguyên tắc hoàn trả kèm theo lợi tức, tín dụng ngân hàng cũng vậy, nó là mối quan hệ tín dụng giữa một bên là ngân 7 hàng và một bên là các chủ thể khác trong nền kinh tế, cũng dựa vào nguyên tắc tín dụng có hoản trả với một lãi suất nhất định trong một khoảng thời gian nhất định, trong đó ngân hàng đóng vai trò vừa là người đi vay vừa là người cho vay, hay nói cách khác, ngân hàng là một trung gian tài chính luân chuyển vốn từ nơi tạm thừa vốn sang nơi thiếu.
Đã có nhiều định nghĩa về tín dụng ngân hàng được đưa ra, ở nước ta, theo Luật Các tổ chức tín dụng thì cấp tín dụng được định nghĩa như sau: “Cấp tín dụng là việc thỏa thuận để tổ chức, cá nhân sử dụng một khoản tiền hoặc cam kết cho phép sử dụng một khoản tiền theo nguyên tắc có hoàn trả bằng nghiệp vụ cho vay, chiết khấu, cho thuê tài chính, bao thanh toán, bảo lãnh ngân hàng và các nghiệp vụ cấp tín dụng khác”[14,3] 1.2 Các hình thức cấp tín dụng Theo Luật các tố chức tín dụng 2010, hoạt động cấp tín dụng của NHTM bao gồm các hình thức sau đây: - Cho vay: Là hình thức cấp tín dụng, theo đó bên cho vay giao hoặc cam kết giao cho khách hàng một khoản tiền để sử dụng vào mục đích xác định trong một thời gian nhất định theo thỏa thuận với nguyên tắc có hoàn trả cả gốc và lãi. - Chiết khấu công cụ chuyển nhượng và giấy tờ có giá khác:Là việc mua có kỳ hạn hoặc mua có bảo lưu quyền truy đòi các công cụ chuyển nhượng, giấy tờ có giá khác của người thụ hưởng trước khi đến hạn thanh toán. - Tái chiết khấu công cụ chuyển nhượng và giấy tờ có giá khác: Là việc chiết khấu các công cụ chuyển nhượng, giấy tờ có giá khác đã được chiết khấu trước khi đến hạn thanh toán. - Bảo lãnh ngân hàng: Là hình thức cấp tín dụng, theo đó tổ chức tín dụng cam kết với bên nhận bảo lãnh về việc tổ chức tín dụng sẽ thực hiện nghĩa vụ tài chính thay cho khách hàng khi khách hàng không thực hiện hoặc thực hiện không đầy đủ nghĩa vụ đã cam kết; khách hàng phải nhận nợ và hoàn trả cho tổ chức tín dụng theo thỏa thuận.
- Bao thanh toán trong nước, bao thanh toán quốc tế đối với các ngân hàng được phép thực hiện bao thanh toán quốc tế: Là hình thức cấp tín dụng cho 8 bên bán hàng hoặc bên mua hàng thông qua việc mua lại có bảo lưu quyền truy đòi các khoản phải thu hoặc các khoản phải trả phát sinh từ việc mua, bán hàng hoá, cung ứng dịch vụ theo hợp đồng mua, bán hàng hoá, cung ứng dịch vụ. - Phát hành thẻ tín dụng: Là hình thức cấp tín dụng trong đó ngân hàng phát hành thẻ cấp cho chủ thẻ một hạn mức tín dụng tuần hoàn và chủ thẻ phải thanh toán một mức trả nợ tối thiểu cho ngân hàng vào ngày đến hạn.3 Tín dụng khách hàng cá nhân trong các Ngân hàng thương mại 1.1 Khái niệm Ở phần trước, ta đã biết được nhiều hình thức cấp tín dụng như cho vay, cấp bảo lãnh, chiết khấu. Nhưng cấp tín dụng cũng có thể phân loại dựa trên nhiều tiêu chí. Chẳng hạn như nếu dựa vào thời hạn cấp tín dụng thì ta có tín dụng ngắn hạn, trung hạn và dài hạn; dựa vào mục đích sử dụng vốn vay thì ta có tín dụng sản xuất kinh doanh và tín dụng tiêu dùng; hay là căn cứ vào tính chất đảm bảo của khoản vay thì có tín dụng có tài sản bảo đảm và tín dụng tín chấp.
Và nếu như căn cứa vào đối tượng cấp tín dụng thì có thể chia thành tín dụng khách hàng doanh nghiệp, tố chức và tín dụng khách hàng cá nhân.