Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ LÂM NGHIỆP TRÊN ĐỊA BÀN CẤP HUYỆN 1. Cơ sở lý luận về lâm nghiệp 1. Khái niệm và đặc điểm lâm nghiệp 1. Một số khái niệm về lâm nghiệp Khái niệm lâm nghiệp: Quan điểm thứ nhất, cho rằng lâm nghiệp là một ngành sản xuất vật chất trong nền kinh tế quốc dân, có chức năng xây dựng và quản lý bảo vệ tài nguyên rừng.
Quan điểm thứ hai, cho rằng lâm nghiệp là một ngành sản xuất vật chất đặc biệt không chỉ có chức năng xây dựng, quản lý, bảo vệ rừng mà còn có chức năng khai thác sử dụng rừng. Quan điểm thứ ba, xuất phát từ thực trạng quản lý ngành lâm nghiệp và đứng trên giác độ khép kín của quá trình tái sản xuất, thì lâm nghiệp là một ngành sản xuất vật chất ngoài chức năng xây dựng rừng, quản lý bảo vệ rừng, khai thác vận chuyển và chế biến lâm sản. Theo giáo trình Kinh tế lâm nghiệp của Bùi Minh Vũ (2001), Nxb Thống kê Hà Nội. “Lâm nghiệp là ngành sản xuất vật chất độc lập của nền kinh tế quốc dân có nhiệm vụ trồng cây, gây rừng, chăm sóc, nuôi dưỡng và bảo vệ rừng; khai thác, vận chuyển và chế biến các sản phẩm từ rừng đồng thời duy trì tác dụng phòng hộ nhiều mặt của rừng” Theo Luật lâm nghiệp 2017 quy định: “Lâm nghiệp, là ngành kinh tế- kỹ thuật bao gồm quản lý, bảo vệ, phát triển, sử dụng rừng; chế biến và thương mại lâm sản” [35] Như vậy, từ các quan điểm trên có thể khẳng định rằng: Khái niệm lâm nghiệp đã xác định rõ đây là một ngành sản xuất vật chất thuộc lĩnh vực kinh tế- kỹ thuật bao gồm các khâu quản lý, bảo vệ, phát triển, sử dụng e 10 rừng; khai thác, chế biến và thương mại lâm sản; vừa góp phần phát triển kinh tế bền vững, giải quyết các vấn đề xã hội quan tâm (đời sống, việc làm cho cư dân nông thôn, miền núi) và bảo vệ môi trường sống; phù hợp với Chương trình mục tiêu quốc gia của Việt Nam và mục tiêu thiên niên kỷ của Liên Hợp quốc để giải quyết những vấn đề toàn cầu mà thế giới đều rất quan tâm trong đó có vấn đề bảo vệ môi trường và phát triển bền vững.
Đây là quan điểm phù hợp với xu thế hội nhập quốc tế hiện nay mà tất cả các quốc gia đều phải cam kết thực hiện. Khái niệm hoạt động lâm nghiệp: Hoạt động lâm nghiệp bao gồm một hoặc nhiều hoạt động như: Quản lý, bảo vệ, phát triển, sử dụng rừng; chế biến và thương mại lâm sản. Hoạt động lâm nghiệp phải đảm bảo 5 nguyên tắc được quy định tại Điều 3 của Luật Lâm nghiệp 2017. Quản lý rừng bền vững, là phương thức quản trị rừng bảo đảm đạt được các mục tiêu bảo vệ và phát triển rừng, nhưng không làm suy giảm các giá trị và nâng cao giá trị rừng, cải thiện sinh kế cho người dân, bảo vệ môi trường, góp phần giữ vững quốc phòng, an ninh.
Đặc điểm lâm nghiệp Thứ nhất, chu kỳ sản xuất lâm nghiệp dài. Đây là đặc điểm quan trọng, mang tính đặc thù. Chu kỳ sản xuất được tính là khoảng thời gian kể từ khi chuẩn bị đưa các yếu tố vào sản xuất đến khi tạo ra sản phẩm sẵn sàng tiêu thụ. Do đặc điểm sản xuất dài đã ảnh hưởng không nhỏ đến tình hình tổ chức sản xuất, tình hình quản lý, sử dụng các yếu tố nguồn lực trong lâm nghiệp.
Trước hết là vốn đầu tư lớn, vốn bị ứ đọng ở sản phẩm dang dở nằm tại rừng, dưới dạng rừng non, rừng chưa thành thục công nghệ, do đó tốc độ chu chuyến chậm, thời hạn thu hồi lâu và hiệu quả đầu tư thấp. Thứ hai, quá trình tái sản xuất tự nhiên xen kẽ với quá trình tái sản xuất kinh tế, trong đó quá trình tái sản xuất tự nhiên đóng vai trò quan e 11 trọng và quyết định. Tái sản xuất tự nhiên đó là quá trình sinh trưởng, phát triển của cây rừng bắt đầu từ quá trình gieo hạt tự nhiên, nảy mầm, lớn lên, ra hoa kết quả, khai thác rồi lại tiếp tục lặp đi lặp lại quá trình đó và tuân thủ theo quy luật sinh học (quá trình tái sinh tự nhiên). Tái sản xuất kinh tế được hiểu là quá trình lặp đi lặp lại sự phát triển của cây rừng dưới sự tác động của con người như bón phân, làm cỏ.(thâm canh) nhằm thỏa mãn mục đích nào đó của con người Do cây rừng luôn luôn chịu ảnh hưởng sâu sắc vào điều kiện tự nhiên nên quá trình tái sản xuất tự nhiên luôn giữ vai trò quan trọng và quyết định.
Điều này đặt ra cho công tác quản lý và kỹ thuật phải tôn trọng tự nhiên, hiểu biết quy luật tự nhiên, lợi dụng tối đa những ưu thế của tự nhiên đồng thời né tránh những bất lợi của tự nhiêm gây cản trở cho sản xuất kinh doanh. Thứ ba, tái sinh và khai thác rừng có mối quan hệ chặt chẽ với nhau. Xét về hình thức thì đây là hai mặt đối lập nhau, song lại thống nhất và liên quan chặt chẽ với nhau. Mục đích xây dựng là để lợi dụng và có lợi dụng, khai thác mới thu hồi được vốn đế tái sản xuất cho các chu kỳ tiếp theo.
Nếu đứng trên góc độ kỹ thuật thì khai thác còn được coi là một trong những giải pháp kỹ thuật quan trọng của tái sinh rừng. Thứ tư, sản xuất lâm nghiệp tiến hành trên quy mô rộng, chủ yếu hoạt động ngoài trời và trên những địa bàn có điều kiện tự nhiên phức tạp, vùng kinh tế, xã hội đặc biệt khó khăn. Đây là đặc thù rất rõ nét của sản xuất lâm nghiệp ở Việt Nam. Hiện nay, diện tích đất lâm nghiệp quản lý khoảng trên 19 triệu ha chiếm khoảng 60% diện tích tự nhiên toàn quốc, với 75% diện tích là đồi núi, dốc cao, địa hình chia cắt phức tạp, hiểm trở, đất đai thường bị xói mòn, sa mạc hóa, chua mặn không có khả năng canh tác nông nghiệp.
nên thu nhập thấp, đời sống của người làm nghề lâm nghiệp gặp rất nhiều khó khăn. e 12 Thứ năm, sản xuất lâm nghiệp có tính thời vụ. Quá trình sản xuất được tập trung vào một khoảng thời gian nào đó trong năm và được lặp đi lặp lại có tính quy luật. Trong sản xuất lâm nghiệp, tính thời vụ là đặc trưng của ngành sản xuất sinh học, do đặc tính sinh lý, sinh thái của cây rừng, do đòi hỏi của công nghệ (đặc biệt là công nghệ khai thác, vận chuyến) mà tình hình sản xuất diễn ra tập trung vào một số tháng trong năm, hiện tượng đó gọi là tính thời vụ.
Thứ sáu, hoạt động sản xuất lâm nghiệp vừa mang mục tiêu kinh tế vừa mang mục tiêu xã hội. Mục tiêu kinh tế của sản xuất lâm nghiệp nhằm mục tiêu cung cấp nguyên vật liệu cho ngành, công nghiệp, xây dựng cơ bản, cung cấp lâm sản, đặc sản phục vụ cho nhu cầu tiêu dùng của xã hội. Mục tiêu xã hội, trong sản xuất lâm nghiệp là để giải quyết việc làm, thu nhập, nâng cao mức sống cho người dân; ngoài ra còn để phòng hộ, bảo vệ môi trường sống, bảo vệ di tích lịch sử, cảnh quan văn hóa và các danh lam thắng cảnh. Thứ bảy, sản xuất lâm nghiệp vừa mang tính chất là hoạt động sản xuất nông nghiệp vừa mang tính chất hoạt động sản xuất công nghiệp và xây dựng cơ bản; nên lĩnh vực này thu hút nhiều thành phần kinh tế tham gia.
Vai trò của lâm nghiệp đối với phát triển kinh tế- xã hội, môi trường và quốc phòng an ninh 1. Về kinh tế, lâm nghiệp có vai trò cung cấp lâm sản, đặc sản phục vụ các nhu cầu của xã hội. Rừng cung cấp lâm sản, đặc sản phục vụ cho nhu cầu tiêu dùng xã hội, trước hết là gỗ và lâm sản ngoài gỗ. Gỗ là sản phẩm chính của rừng, luôn được dùng làm đồ gia dụng trong gia đình như: Làm nhà, đóng tủ, giường, bàn ghế, sập… Trong sản xuất, gỗ còn được dùng làm nguyên liệu giấy, diêm, chế tạo công cụ sản xuất, xây dựng nhà xưởng Rừng cũng cung cấp động vật, thực vật phục vụ cho nhu cầu tiêu dùng của Nhân dân, cung cấp nguyên liệu để chế biến thực phẩm, cung cấp vật liệu e 13 cho sản xuất công nghiệp, nông nghiệp và xây dựng cơ bản.
Ngoài ra, rừng còn cung cấp nguồn dược liệu quý phục vụ cho nhu cầu chữa bệnh và nâng cao sức khỏe con người. Rừng chính là tài nguyên rất quý giá của đất nước. Về xã hội, có vai trò rất quan trọng: Là nguồn thu nhập chính của cư dân đang sinh sống ở các khu vực trung du, miền núi, là cơ sở quan trọng để phân bố dân cư, điều tiết lao động xã hội, giải quyết việc làm, góp phần giảm nghèo, nâng cao đời sống cho Nhân dân. Bên cạnh đó, rừng cũng có ý nghĩa trong việc bảo vệ các di tích lịch sử, nâng cao giá trị cảnh quan và là nơi phát triển du lịch sinh thái rất phong phú và đa dạng.
Hiện nay, Việt Nam ước tính có khoảng hơn 26 triệu người đang sống ở vùng rừng núi, vùng sâu, vùng xa, cuộc sống còn nhiều khó khăn. Tài nguyên rừng là nguồn thu nhập chính của họ. Vì vậy, ngành lâm nghiệp có vai trò rất quan trọng, góp phần cải thiện đời sống và giảm nghèo cho người dân ở vùng vùng trung du, miền núi, vùng đặc biệt khó khăn… 1. Về môi trường, có vai trò phòng hộ, bảo vệ môi trường sinh thái, cảnh quan văn hóa xã hội.
Rừng có chức năng phòng hộ đầu nguồn, giữ đất, giữ nước, điều hòa dòng chảy, chống xói mòn, rửa trôi, thoái hóa đất, chống bồi đắp sông ngòi, hồ đập, giảm thiểu lũ lụt, hạn hán, giữ gìn được nguồn thủy năng lớn cho các nhà máy thủy điện. Chức năng phòng hộ ven biển, chắn sóng, chắn gió, chống cát bay, chống sự xâm nhập của nước mặn, bảo vệ đồng ruộng và khu dân cư ven biển. Chức năng phòng hộ khu công nghiệp và khu đô thị, làm sạch không khí, tăng dưỡng khí, giảm thiểu tiếng ồn, điều hòa khí hậu, tạo điều kiện cho công nghiệp phát triển. Chức năng phòng hộ đồng ruộng và khu dân cư: Giữ nước, cố định phù sa, hạn chế lũ lụt và hạn hán, tăng độ ẩm và màu mỡ của đất.
Ngoài ra, rừng còn là đối tượng nghiên cứu của nhiều lĩnh vực khoa học, đặc biệt là nơi dự trữ sinh quyển bảo tồn các nguồn gen quý hiếm của quốc gia.