Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LÝ VỀ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI HOẠT ĐỘNG KHÁM, CHỮA BỆNH 1. Khái niệm, đặc điểm và vai trò quản lý nhà nước đối với hoạt động khám, chữa bệnh 1.Khái niệm Theo Điều 2 Luật Khám bệnh, chữa bệnh năm 2009: Quản lý nhà nước là hoạt động thực thi quyền hành pháp của nhà nước, đó là sự tác động có tổ chức và điều chỉnh bằng quyền lực nhà nước trên cơ sở pháp luật đối với hành vi con người cũng như các quan hệ xã hội, được thực hiện bởi một bên có thẩm quyền hành chính nhà nước trong quan hệ chấp hành, điều hành. Khám bệnh là việc hỏi bệnh, khai thác tiền sử bệnh, thăm khám thực thể, khi cần thiết thì chỉ định làm xét nghiệm cận lâm sàng, thăm dò chức năng để chẩn đoán và chỉ định phương pháp điều trị phù hợp đã được công nhận. Chữa bệnh là việc sử dụng phương pháp chuyên môn kỹ thuật đã được công nhận và thuốc đã được cấp phép lưu hành để cấp cứu, điều trị, chăm sóc, phục hồi chức năng cho người bệnh.
Cơ sở khám bệnh, chữa bệnh là cơ sở cố định hoặc lưu động đã được cấp giấy phép hoạt động và cung cấp dịch vụ khám bệnh, chữa bệnh. Quản lý nhà nước về khám, chữa bệnh là sự chỉ huy, điều hành hoạt động khám, chữa bệnh của các cơ quan nhà nước (lập pháp, hành pháp, tư pháp) để thực thi quyền lực nhà nước thông qua các văn bản quy phạm pháp luật, văn bản chỉ đạo, hướng dẫn của nhà nước. 8 Đơn vị sự nghiệp y tế công lập: là tổ chức do cơ quan nhà nước có thẩm quyền thành lập và quản lý theo quy định của pháp luật, có tư cách pháp nhân, con dấu, tài khoản và tổ chức bộ máy kế toán theo quy định của pháp luật về kế toán để thực hiện nhiệm vụ cung cấp dịch vụ công hoặc phục vụ quản lý nhà nước trong các lĩnh vực chuyên môn khám, chữa bệnh. Các đặc trưng của y tế công lập thể hiện qua những điểm sau: Thứ nhất, là tổ chức hoạt động theo nguyên tắc phục vụ xã hội, không vì mục đích kiếm lời, đặc điểm này xuất phát từ tính chất của dịch vụ công, chủ yếu cung cấp hàng hóa, dịch vụ cho xã hội không nhằm mục đích lợi nhuận như hoạt động sản xuất kinh doanh.
Nhà nước tổ chức, duy trì và tài trợ cho các hoạt động sự nghiệp y tế nhằm cung ứng cho xã hội dịch vụ khám chữa bệnh, chăm sóc sức khỏe cộng đồng, trước hết nhằm thực hiện vai trò nhà nước trong việc phân phối lại thu nhập trong xã hội, bảo đảm thực hiện công bằng xã hội, bảo đảm mọi tầng lớp, thành phần nhân dân đều có cơ hội tiếp cận với các dịch vụ y tế. Chính vì vậy sẽ thúc đẩy các ngành kinh tế phát triển, đảm bảo nguồn nhân lực dồi dào, khỏe mạnh, thúc đẩy phát triển kinh tế và không ngừng nâng cao đời sống tinh thần, sức khỏe nhân dân. Thứ hai, có sản phẩm mang lại lợi ích chung có tính bền vững và gắn bó hữu cơ với quá trình tạo ra của cải vật chất cũng như tinh thần. Sản phẩm cung cấp cho xã hội là dịch vụ khám chữa bệnh, chăm sóc sức khỏe cho cộng đồng.
Đó chính là những hàng hóa công cộng, có thể dùng chung cho nhiều người “không loại trừ” và “không tranh giành”. Chính vì vậy mà mọi người có thể tiêu dùng loại hàng hóa đặc biệt này, phạm vi tác động sâu rộng của nó đến tất cả các ngành kinh tế quốc dân. Hoạt động trong lĩnh vực y tế đảm bảo cho lực lượng lao động có sức khỏe, tinh thần tốt để quá trình lao động tạo ra của cải vật chất ngày càng hiệu quả, gắn bó hữu cơ với quá trình tái sản xuất xã hội. 9 Thứ ba, hoạt động luôn gắn liền và bị chi phối bởi các chương trình phát triển kinh tế, xã hội của nhà nước.
Chính phủ tổ chức và duy trì và đảm bảo hoạt động sự nghiệp y tế là để thực hiện các nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội. Để thực hiện các mục tiêu kinh tế - xã hội nhất định. Chính phủ tổ chức các chương trình mục tiêu quốc gia như: Chương trình Dân số Kế hoạch hóa gia đình, Chương trình Sức khỏe sinh sản, Chương trình phòng chống HIV/AIDS,…Những chương trình mục tiêu quốc gia này chỉ có nhà nước với vai trò của mình mới có thể thực hiện một cách triệt để và có hiệu quả. Để các chương trình này đi vào cuộc sống cần có các tổ chức để thực hiện, triển khai và nhà nước đã sử dụng các đơn vị sự nghiệp công lập để thực hiện bởi nếu để y tế tư nhân thì mục tiêu lợi nhuận sẽ lấn át mục tiêu xã hội, từ đó dẫn đến các mục tiêu xã hội trở nên khó khăn khi thực hiện, kìm hãm sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước.
Đặc điểm của hoạt động quản lý nhà nước Quản lý nhà nước ra đời cùng lúc với sự ra đời của nhà nước. Chế độ chính trị, trình độ phát triển kinh tế - xã hội của mỗi quốc gia qua từng giai đoạn lịch sử quyết định đến sự thay đổi của quản lý nhà nước. Quản lý nhà nước bao gồm hoạt động lập pháp, hành pháp và tư pháp. Vì vậy, quản lý nhà nước là một dạng quản lý xã hội đặc biệt, mang tính quyền lực nhà nước và sử dụng pháp luật nhà nước để điều chỉnh các hành vi con người trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội do các cơ quan trong bộ máy nhà nước thực hiện nhằm thỏa mãn nhu cầu hợp pháp của con người, duy trì sự ổn định và phát triển của xã hội.
Quản lý nhà nước gồm có các đặc điểm: Thứ nhất, là hoạt động mang tính quyền lực nhà nước và sử dụng pháp luật nhà nước để điều chỉnh hành vi con người trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội, có thể nói đây là đặc điểm quan trọng trong quản lý nhà nước về khám, chữa bệnh. 10 Quyền lực là yếu tố gắn liền với quản lý, đó là điều kiện phát sinh và duy trì các quan hệ xã hội, bảo đảm hiệu lực hiệu quả quản lý. Cấu trúc của quyền lực xã hội xét về phạm vi, nội dung, chủ thể,. được hình thành bởi nhiều quyền lực khác nhau, các quyền lực này cùng tồn tại, đan xen, tác động qua lại lẫn nhau tạo nên một chỉnh thể của quyền lực xã hội.
Nhà nước là một tổ chức pháp lý của cộng đồng dân cư trên phạm vi lãnh thổ quốc gia, ngoài trách nhiệm bảo vệ chủ quyền lãnh thổ, nhà nước còn có trách nhiệm quản lý dân cư, bảo vệ công dân của mình, đồng thời phải thiết lập và duy trì trật tự xã hội. Muốn vậy, nhà nước phải có “quyền lực nhà nước” và quyền lực ấy phải được bảo đảm thực hiện bằng sức mạnh cưỡng chế của nhà nước. Nghĩa là quyền lực đó phải mang tính pháp lý và phải được bảo đảm thực hiện bằng hệ thống các thiết chế bạo lực của nhà nước. Với tư cách là một bộ máy công quyền, nhà nước thực hiện đồng thời chức năng giai cấp và chức năng xã hội.
Do đó, nhà nước phải sử dụng tổng hợp các nguồn lực, kể cả quyền lực nhà nước để thiết lập và bảo vệ trật tự, an toàn xã hội, thúc đẩy kinh tế - xã hội phát triển và nhất là bảo vệ và phục vụ cho lợi ích chung của cộng đồng, của xã hội, trong đó có lợi ích của tất cả các giai cấp, các tầng lớp, các nhóm người trong xã hội [3]. Thứ hai, quản lý nhà nước về khám, chữa bệnh được tiến hành bởi các cơ quan trong bộ máy nhà nước nhằm thỏa mãn nhu cầu hợp pháp của con người, duy trì sự ổn định và phát triển xã hội. Bộ máy nhà nước là hệ thống các cơ quan từ Trung ương xuống địa phương, bao gồm: cơ quan lập pháp, hành pháp và tư pháp,…Hoạt động của bộ máy nhằm thực hiện các chức năng của nhà nước, phục vụ lợi ích của giai cấp thống trị. Bộ máy nhà nước bao gồm nhiều cơ quan, mỗi cơ quan có chức năng, nhiệm vụ riêng phù hợp với phạm vi quyền hạn được giao.
Tuy nhiên, 11 trong nhiều hoạt động khác như: ổn định tổ chức nội bộ của các cơ quan nhà nước, hoạt động quản lý được tiến hành bởi các bộ,…từ đó có thể kết luận chủ thể quản lý hành chính nhà nước là chủ thể mang quyền lực nhà nước trong lĩnh vực hành pháp. Như vậy, quản lý hành chính nhà nước có đối tượng tác động là các quan hệ xã hội phát sinh trên tất cả các mặt của đời sống xã hội. Thứ ba, quản lý nhà nước về khám, chữa bệnh là hoạt động mang tính thống nhất, liên tục, được tổ chức một cách chặt chẽ, có tính chấp hành và điều hành. Để đảm bảo tính pháp chế trong hoạt động hành pháp, bộ máy các cơ quan hành pháp được tổ chức thống nhất từ Trung ương đến địa phương, đứng đầu là Chính phủ, nhờ đó mà các hoạt động của bộ máy được chỉ đạo, điều hành, thống nhất, đảm bảo lợi ích chung của cả nước, đảm bảo sự liên kết, phối hợp nhịp nhàng giữa các địa phương tạo nên sức mạnh tổng hợp.
Tuy nhiên, do tính đặc thù về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội ở mỗi địa phương là khác nhau nên để những yếu tố của từng địa phương được phát huy một cách tối đa thì trong quản lý điều hành, bộ máy hành chính cần được tổ chức theo hướng phân cấp, trao quyền tự quyết, tạo sự chủ động sáng tạo cho chính quyền địa phương. Bên cạnh đó, sự vận động không ngừng của đời sống xã hội đòi hỏi quản lý hành chính nhà nước phải liên tục, kịp thời và linh hoạt. Trong tình hình kinh tế - xã hội, khoa học kỹ thuật ngày càng phát triển thì bệnh tật cũng ngày càng gia tăng, vì vậy, khám chữa bệnh đóng vai trò quan trọng trong công tác chăm sóc sức khỏe nhân dân. Ngoài ra trong hoạt động, quản lý nhà nước còn mang tính chấp hành và điều hành được tiến hành trên cơ sở pháp luật với mục đích thực hiện pháp luật, chúng luôn đan xen, song song tạo nên sự đặc thù của hoạt động quản lý hành chính nhà nước [22,tr.