CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIEN VE XÓA DOI GIẢM NGHEO 1. Một số vấn đề lý luận cơ bản về đói nghèo 1. Các khái niệm về đói nghèo * Thế nào là đói nghèo Doi nghèo là van dé mang tính toàn cau và tồn tại ở nhiều thời đại. Mỗi quốc gia, mỗi thời đại lại có những cách lý giải về quan niệm, nguyên nhân, cách giải quyết khác nhau đối với đói nghèo.
Mỗi vùng, quốc gia, mỗi thời kỳ lại có những tiêu chí xác định đói nghèo khác nhau cho phù hop với hoàn cảnh. Vì vậy, có thể nói đói nghèo mang tính thời gian và không gian. Hiện nay có nhiều quan niệm về đói nghèo nhưng về cơ bản là giống nhau. Mỗi quốc gia có thê đưa ra cho mình một quan niệm riêng, đói nghèo có thể được xem xét trên nhiều khía cạnh về kinh tế, văn hoá, chính trị, xã hội.Có thê hiểu theo nghĩa gói gọn trong van dé thu nhập, chi tiêu, dinh dưỡng, giáo dục.hoặc theo nghĩa rộng hơn là sự phat triển toàn diện của con người.
Các nước ở vùng châu Á - Thái Bình Dương sử dụng khái niệm đói nghèo do tổ chức ESCAP đưa ra vào tháng 9 -1993: “Nghéo đói là tình trạng của một bộ phận dân cư không được hưởng và thoả mãn những nhu cau cơ bản của con người đã được xã hội thừa nhận tuỳ theo trình độ phát triển kinh tế - xã hội và phong tục tập quán của các địa phương `. Đây chỉ là một định nghĩa do một tổ chức khu vực châu Á-Thái Bình Dương đưa ra nhưng có thể xem đây là một định nghĩa chung nhất về đói nghèo, một định nghĩa có tính chất hướng dẫn về phương pháp đánh giá, nhận diện nét cơ bản, phô biến về đói nghèo. Các tiêu chí và chuẩn mực đánh giá còn để ngỏ về mặt lượng, bởi nó chưa tính đến những khác biệt và độ chênh lệch giữa các vùng, các điều kiện lịch sử cụ thé quy định trình độ phát triển ở mỗi nơi. Điều đó có nghĩa là định nghĩa này đã chú trọng tới tính thời gian và không gian của nghèo đói.
Định nghĩa này có thể áp dụng cho nhiều vùng, nhiều quốc gia, nhiều thời đại, từ đó mỗi vùng, mỗi quốc gia có thê tự đưa ra tiêu chí xác định đói nghèo phù hợp với mình trong từng hoàn cảnh cụ thê. Quan niệm hạt nhân có trong định nghĩa này là nhu cầu cơ bản của con người. Căn cứ xác định đói hay nghèo là ở chỗ đối với những nhu cầu cơ bản ay con người không được hưởng và thoả mãn. Nhu cầu cơ bản ở đây chính là cái thiết yếu, tối thiêu dé duy tri sự ton tại của con người như ăn, mặc, ở.
Còn theo Ngân hàng phát triển Chau A thì: “Nghéo là tình trạng thiếu những tài sản cơ bản và cơ hội mà moi con người có quyên được hưởng. Moi người can được tiếp cận với giáo dục cở sở và dịch vụ chăm sóc sức khoẻ cơ ban”. Có thé nói các quan niệm nay không có sự khác biệt đáng kẻ, tiêu chí dé xác định đều dựa trên mức chi tiêu dé thoả mãn nhu cầu cơ bản của con người. Sự khác biệt ở đây là mức độ thoả mãn các nhu cầu này là khác nhau giữa các khu vực.
Tóm lại, nghèo đói là tình trạng của một bộ phận dân cư có mức thu nhập thấp băng hoặc thấp hơn mức tối thiểu dé duy trì một cuộc sống ở một khu vực, tại một thời điểm nhất định. * Khai niệm doi Doi là tinh trạng thu nhập không đủ chi dùng cho nhu cầu ăn. Sự nghèo khổ tuyệt đối, sự bần cùng được biểu hiện là đói, là tình trạng con người không có ăn, ăn không đủ lượng dinh dưỡng tối thiểu cần thiết, sự đứt đoạn trong nhu cầu ăn. Đói là một khái niệm biểu đạt tình trạng con người ăn không đủ no, không đủ năng lượng tối cần thiết để duy trì sự sống hàng ngày và không đủ sức dé lao động, dé tái sản xuất sức lao động.
Đây là trường hợp đói gay gắt kinh niên, là tình trạng thiếu ăn thường xuyên. Còn nếu con người trong những hoàn cảnh đột xuất, bất ngờ do thiên tai bão lũ, mat mùa, bệnh tật, rơi vào cùng cực, không có lương thực, thực phẩm dé ăn, có thé dẫn tới cái chết thì đó là trường hợp đói gay gắt cấp tính, phải cứu trợ khân cấp. Dù ở dạng nào thì đói đều đi liền với thiếu đinh dưỡng, suy dinh dưỡng. Biểu hiện của đói là: thất thường về lượng, đứt bữa, đứt bữa kéo dài.
Về mặt năng lượng nếu trong một ngày con người chỉ được thoả mãn mức 1500calo/ngay thì đó là thiếu đói, dưới mức đó là đói gay gắt. * Khái niệm nghèo Về mặt kinh tế nghèo đồng nghĩa với nghèo khổ, nghèo túng, túng thiếu. Trong hoàn cảnh nghèo thì người nghèo và hộ nghèo cũng vẫn chỉ vật lộn với những mưu sinh hàng ngày về kinh tế vật chất, biểu hiện trực tiếp nhất là ở bữa ăn. Họ không thé vươn tới các nhu cầu về văn hoá - tinh thần hoặc những nhu cầu này phải cắt giảm tới mức tối thiêu nhất, gần như không có.
Điều này đặc biệt rõ ở nông thôn với hiện tượng trẻ em thất học, bỏ học, các hộ nông dân nghèo không có khả năng dé hưởng thụ văn hoá, y tế, không đủ hoặc không thể mua sắm thêm quần áo cho nhu cầu mặc, sửa chữa nhà cửa cho nhu cầu ở. Nghèo là khái niệm chỉ tình trạng mà thu nhập thực tế của người dân chỉ dành chi hầu như toan bộ cho ăn, thậm chi còn không đủ chi cho ăn, phần tích luỹ hầu như không có. Các nhu cầu tối thiểu khác như ăn, mặc, văn hoá, y tế, giáo dục, di lại, giao tiếp chỉ đáp ứng một phần rất Ít ỏi, không đáng kể. Có hai dạng nghèo là nghèo tuyệt đối và nghèo tương đối: Nghèo tuyệt đối là tình trạng của một bộ phận dân cư không có khả năng thoả mãn các nhu cầu tối thiểu dé duy trì cuộc sống.
Nghèo tương đối là tình trạng của một bộ phận dân cư có mức sống dưới mức trung bình của cộng đồng tại địa phương. Người ta cũng định nghĩa về người nghèo, hộ nghèo, xã nghèo và quốc gia nghéo như sau: Hộ nghèo là những hộ có mức thu nhập bình quân đầu người dưới ngưỡng nghẻo. Người nghèo là những người năm trong hộ nghẻo, tuy nhiên cách nhìn nhận rộng hơn của cộng đồng quốc tế là những người thiếu một cách trầm trọng cơ hội lựa chọn và khả năng tham gia vào cuộc sống kinh tế xã hội của đất nước. Xã nghèo là xã có tỷ lệ hộ nghèo cao và thiếu các cơ sở hạ tầng thiết yếu phục vụ sản xuất và đời sống.
Một quốc gia được coi là nghèo khi thu nhập thực tế bình quân đầu người còn thấp, nguồn lực cực kỳ hạn hẹp, cơ sở hạ tang và môi trường yếu kém, có vị trí không thuận lợi trong giao lưu với cộng đồng quốc tế. * Mối quan hệ giữa đói và nghèo Doi và nghèo vừa có mối quan hệ với nhau, lại vừa có sự khác biệt về mức độ và cấp độ. Đã lâm vào tình trạng đói thì đương nhiên là nghèo. Theo tư duy của người Việt Nam, chúng ta thường nhận diện đói ở hai dạng đói kinh niên và đói gay gắt.
Đây thuần tuý vẫn là đói ăn, nằm trọn trong phạm trù kinh tế - vật chất. Nó khác với đói thông tin, đói thụ hưởng văn hóa thuộc phạm trù đời sống văn hóa tinh thần. Quan niệm về nghèo thì có thể có nghèo tuyệt đối và nghèo tương đối, tất nhiên dù ở dạng nào thì nghèo vẫn có quan hệ mật thiết với đói. Nghéo là một kiểu đói tiềm tàng va đói là tình trạng hiển nhiên của nghèo.
Sự nghèo và nghèo khổ kéo dài, nếu không ra khỏi cái vòng luân quân của cảnh trì trệ, túng thiếu thi chỉ cần xảy ra những biến cố đột xuất của hoàn cảnh là con người ta dé dàng rơi vào cảnh đói. Chúng ta có thé xoá được đói là do nhu cầu ăn của con người có giới hạn nên có thé phan dau xoá đói. Nhưng chúng ta chỉ có thể giảm nghèo là vì trong từng giai đoạn mức thu nhập và chi dùng tối thiêu là khác nhau và ngày cảng cao vì vậy bao giờ cũng có một bộ phận dân cư rơi vao tình trạng nghèo. Nguyên nhân dẫn tới đói nghèo * Nguyên nhân khách quan -Sự tác động của điều kiện tự nhiên: ở nông thôn, nông nghiệp là ngành sản xuất chủ yêu, đem lại nguồn thu nhập chủ yếu cho các hộ gia đình.
Tuy nhiên, sản xuất nông nghiệp lại phụ thuộc nhiều vào điều kiện tự nhiên, chính vì vậy sự diễn biến bat thường của điều kiện tự nhiên sẽ ảnh hưởng xấu tới sản xuất nông nghiệp, có thé dẫn tới mat mùa, lam người nông dân không có thu nhập, dẫn tời tình trạng nghèo đói. Đối với những nước có điều kiện tự nhiên thuận lợi, sự thất thường của khí hậu thời tiết vẫn có thé xảy ra. Vì vậy, nguyên nhân từ sự tác động của điều kiện tự nhiên đối với nông nghiệp là phố biến và chưa thé hạn chế ngay được. Đặc biệt đối với nước ta là một nước sản xuất nông nghiệp là chủ yếu thì càng cần phải quan tâm tới sự diễn biến của khí hậu thời tiết, cần phải có những biện pháp dự báo, hạn chế sự tác động của tình hình thời tiết.
-Nguyên nhân về chiến tranh: Trên Thế giới đã xảy ra hai cuộc chiến tranh lớn là chiến tranh Thế giới lần thứ nhất và lần thứ hai, ngoài ra thì còn có rất nhiều cuộc chiến tranh khu vực giữa các quốc gia. Các cuộc chiến tranh này đã ảnh hưởng xấu tới rất nhiều quốc gia. Những nước là điểm nóng của khu vực như nước ta, hậu quả của chiến tranh hết sức nặng nề: hầu hết cơ sở hạ tầng bị phá huỷ, sức lao động thiếu, làm nhiều người bị chết hoặc mang thương tật suốt đời, thậm chí còn ảnh hưởng tới các thế hệ sau, nền kinh tế suy kiệt, môi trường bị huỷ hoại. Đây là nguyên nhân gây nên nghẻo đói, đồng thời là các vấn đề xã hội cần phải giải quyết.
Hiện nay khi tình hình chính trị còn chưa ồn định thì chiến tranh còn là mối de doa lớn ảnh hưởng tới nên kinh tế của nhiều quốc gia. -Nguyên nhân về xã hội: Nông thôn là vùng lạc hậu hơn so với thành thị trong nhiều mặt như cơ sở hạ tầng (điện, đường giao thông, bệnh viện, 11 trạm y tế, trường học.