CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU , CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN DỊCH VỤ THẺ THANH TOÁN TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu có liên quan đến đề tài Tại Việt Nam, dịch vụ thẻ thanh toán đã được biết đến hơn 10 năm trước đây, nhưng phải đến năm 1998 thị trường thẻ mới trở nên sôi động khi có sự tham gia của nhiều ngân hàng. Bởi lợi nhuận từ dịch vụ này rất hấp dẫn đối với các ngân hàng và đó chính là cơ hội để các Ngân hàng thương mại Việt Nam nâng cao khả năng cạnh tranh và đây cũng là một trong những nghiệp vụ ngân hàng hiện đại giúp Việt Nam đi tắt đón đầu trong dịch vụ ngân hàng, giúp hoạt động ngân hàng trong nước có sức mạnh cạnh tranh về công nghệ với các ngân hàng nước ngoài trong lĩnh vực mới mẻ này. Tuy nhiên, dịch vụ thanh toán thẻ cũng đem lại không ít những khó khăn cho các ngân hàng Việt Nam như: khó khăn về kinh tế xã hội, khoa học công nghệ nói chung và bản thân ngân hàng nói riêng đã gây nhiều trở ngại đối với việc thúc đẩy hoạt động kinh doanh dịch vụ thẻ đạt tới những giá trị tiềm năng vốn có của nó, buộc ngân hàng phải không ngừng tự mình nhìn lại và đưa ra các biện pháp giải quyết để có thể đứng vững và khẳng định vị thế của mình trên thị trường.
Hoạt động sôi nổi của thị trường thẻ những năm qua đã thu hút sự chú ý của nhiều nhà nghiên cứu. Đã có nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề dịch vụ thẻ thanh toán, có thể tổng hợp các công trình đó như sau: Trần Hữu Đại (2013), Phát triển dịch vụ phi tín dụng tại các ngân hàng thương mại Việt Nam, Luận văn thạc sỹ Đại học Ngân hàng TP Hồ Chí Minh) nghiên cứu sự phát triển dịch vụ phi tín dụng trên hai khía cạnh quy mô và chất lượng để thấy được ưu điểm và hạn chế trong việc phát triển dịch vụ phi 4 tín dụng của các NHTM Việt Nam. Trên cơ sở đó, Luận văn đề ra các giải pháp phát triển dịch vụ phi tín dụng của các NHTM Việt Nam. Nghiên cứu sơ bộ được thực hiện bằng phương pháp định tính thông qua lấy ý kiến chuyên gia dùng để điều chỉnh và bổ sung thang đo chất lượng dịch vụ phi tín dụng và tác động của nó đến sự hài lòng của khách hàng.
Nghiên cứu chính thức được thực hiện bằng phương pháp nghiên cứu định lượng thông qua bảng câu hỏi phỏng vấn trực tiếp. Ngô Khánh Toàn (2014), Phát triển dịch vụ thẻ thanh toán tại ngân hàng thương mại cổ phần Công thương Việt Nam, Luận văn Thạc sỹ, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh) nghiên cứu trọng tâm là các dịch vụ thanh toán truyền thống và hiện đại, trong đó đối tượng được cung cấp dịch vụ là người dân và các DNNVV. Chuỗi số liệu phân tích từ năm 2008 - 2013 và tầm nhìn đến năm 2030. Trong đó, quan điểm về dịch vụ ngân hàng được nghiên cứu theo phạm vi rộng bao gồm toàn bộ các dịch vụ mà ngân hàng cung cấp cho khách hàng.
Phát triển dịch vụ thẻ thanh toán chính là sự gia tăng cả về số lượng và chất lượng dịch vụ, nhằm phục vụ tốt nhất nhu cầu của khách hàng là DNNVV và khách hàng cá nhân thông qua hệ thống mạng lưới các điểm giao dịch và hệ thống mạng thông tin, điện tử viễn thông. Xác định rõ nội dung của phát triển dịch vụ thẻ thanh toán và xây dựng các chỉ tiêu đánh giá nhằm đo lường mức độ thành công của việc phát triển dịch vụ thẻ thanh toán. Làm rõ nhân tố ảnh hưởng đến phát triển dịch vụ thẻ thanh toán. Căn cứ vào mục tiêu phát triển dịch vụ thẻ thanh toán của Vietinbank đến năm 2025, tầm nhìn đến năm 2030 Luận văn đưa ra 6 nhóm giải pháp phát triển dịch vụ thẻ thanh toán tại Vietinbank.
Trần Quốc Huy (2013), Giải pháp phát triển các dịch vụ ngân hàng hiện đại tại Ngân hàng thương mại cổ phần ngoại thương Việt Nam Chi nhánh thành phố Hồ Chí Minh, Luận văn Thạc sỹ, Đại học Kinh tế TP Hồ 5 Chí Minh. Trong luận văn tác giả sử dụng các phương pháp thống kê, phân tích, so sánh, logic, tổng hợp, nghiên cứu lý thuyết và tổng kết thực tiễn những vấn đề cơ bản liên quan đến các dịch vụ ngân hàng điện đại của NHTM, đánh giá thực tiễn hoạt động dịch vụ ngân hàng hiện đại của Ngân hàng TMCP Ngoại thương Việt Nam Chi nhánh thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn từ năm 2008 – 2013 để đưa ra những giải pháp thích hợp để phát triển dịch vụ ngân hàng hiện đại. Đề tài hướng dẫn đến các đối tượng chủ yếu là các dịch vụ Ngân hàng hiện đại, một lĩnh vực ứng dụng các thành tựu công nghệ hiện đại, đang trên đà phát triển và được các NHTM đầu tư rất lớn trong thời gian gần đây. Đề tài cung cấp cho ngân hàng một bức tranh toàn cảnh về các dịch vụ ngân hàng hiện đại của NHTM trong những năm gần đây và đề xuất một số biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động kinh doanh trong các dịch vụ Ngân hàng bằng biện pháp cải thiện tốt vai trò công nghệ ngân hàng.
Đề tài cung cấp về mặt lý luận vai trò của thương mại điện tử đối với việc phát triển các dịch vụ ngân hàng hiện đại. Với phương châm nâng cao chất lượng các dịch vụ ngân hàng hiện đại nhằm thỏa mãn nhu cầu của khách hàng trước khi ngân hàng tiến hành gia tăng việc thu phí. Đề tài đã đưa ra được những giải pháp có tính khả thi để góp phần phát triển nhanh các dịch vụ ngân hàng hiện đại đa dạng, tiện ích, gia tăng tốc độ thanh toán, hạn chế sử dụng tiền mặt trong dân cư đáp ứng nhu cầu cạnh tranh ngày càng gay gắt của Ngân hàng Ngoại thương TP Hồ Chí Minh theo cơ chế thị trường. Trong luận văn tác giả với việc nghiên cứu những vấn đề cơ bản về dịch vụ ngân hàng hiện đại.
Để đưa ra các khái niệm và các dịch vụ ngân hàng hiện đại chủ yếu đầu tiên tác giả đưa ra các khái niệm về dịch vụ ngân hàng. Sau đó tác giả nêu lên các tiền đề quan trọng để phát triển các dịch vụ 6 ngân hàng hiện đại như vai trò, lợi ích của thương mại điện tử đối với việc phát triển các dịch vụ ngân hàng hiện đại. Tác giả cũng đã nêu lên những khó khăn, thuận lợi khi phát triển dịch vụ ngân hàng hiện đại tại Việt Nam. Tác giả cũng đưa ra báo cáo về doanh số thanh toán nội địa, quốc tế, kinh doanh ngoại tệ, chi trả kiều hối, dịch vụ thẻ, dịch vụ ngân hàng điện tử.
Từ việc phân tích đánh giá thực trạng phát triển dịch vụ ngân hàng hiện đại qua các chỉ tiêu tác giả đã chỉ ra kết quả đạt được, những tồn tại hạn chế và chỉ ra các nguyên nhân trong việc phát triển dịch vụ ngân hàng hiện đại tại Vietcombank thành phố Hồ Chí Minh. Cuối cùng tác giả cũng đưa ra 7 nhóm giải pháp chủ yếu nhằm phát triển dịch vụ ngân hàng hiện đại cho Ngân hàng Ngoại thương TP Hồ Chí Minh. Hoàng Tuấn Linh (2013), Giải pháp phát triển dịch vụ thẻ tại các ngân hàng thương mại nhà nước Việt Nam, Luận án tiến sĩ Đại học Kinh tế Quốc dân. Đối tượng nghiên cứu của luận án này là dịch vụ thẻ tại các ngân hàng thương mại nhà nước.
Luận án có phạm vi nghiên cứu là phát hành và thanh toán thẻ tại các Ngân hàng thương mại (NHTM) nhà nước đến hết năm 2015. Luận án đã tập trung nghiên cứu thực trạng phát hành và thanh toán thẻ tại 4 NHTM nhà nước là: Ngân hàng Ngoại thương Việt Nam, Ngân hàng Đầu tư và Phát triển Việt Nam, Ngân hàng TMCP Đầu tư và Phát triển Việt Nam và Ngân hàng Công thương Việt Nam (trước khi cổ phần hóa). Luận án đã nêu ra hệ thống lý luận chung về thẻ ngân hàng, tuy nhiên cũng chưa nêu rõ khái niệm dịch vụ thẻ ngân hàng. Các kết luận và giải pháp mà luận án đưa ra trong điều kiện thị trường thẻ chưa được phát triển như hiện nay.
Nguyễn Mai Thanh (2014), Giải pháp góp phần phát triển dịch vụ thanh toán thẻ ngân hàng ở Việt Nam, Luận án tiến sĩ Học viện Ngân hàng. Luận án này nghiên cứu về dịch vụ thẻ ngân hàng nói chung, giai đoạn nghiên cứu ở thời kỳ thẻ ngân hàng mới được đưa vào sử dụng tại Việt Nam, 7 công nghệ ngân hàng cũng như các dịch vụ phi tín dụng chưa phát triển. Kết luận và giải pháp của luận án chưa dự báo được sự phát triển đa dạng của các sản phẩm dịch vụ thẻ, tốc độ phát triển nhanh của thị trường dịch vụ thẻ như hiện nay. Nguyễn Vinh Quang (2014), Phát triển dịch vụ thanh toán thẻ tại Ngân hàng TMCP Ngoại thương Hà Nội, Luận án tiến sĩ trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân Hà Nội.
Đề tài này đánh giá chung về dịch vụ thẻ ở Việt Nam với mục tiêu là hệ thống hoá các vấn đề lý luận cơ bản về dịch vụ thanh toán thẻ ngân hàng, phân tích thực trạng dịch vụ thanh toán thẻ ngân hàng tại Ngân hàng TMCP Ngoại thương Hà Nội trong giai đoạn 2010 - 2014, đồng thời đề xuất các giải pháp để Ngân hàng TMCP Ngoại thương Hà Nội phát triển dịch vụ thanh toán thẻ đến năm 2018. Ngô Ngọc Mai (2015), Đa dạng hóa dịch vụ tại Ngân hàng thương mại Việt Nam, Luận văn Thạc sỹ, Đại học Kinh tế quốc dân, Hà Nội đã nghiên cứu luận cứ về đa dạng hóa dịch vụ của NHTM. Luận văn tập trung nghiên cứu tại 08 NHTMVN có vốn CSH và tổng TS lớn nhất và có lịch sử hoạt động trên 10 năm đến thời điểm 31/12/2014, bao gồm các NHTM: ACB, Agribank, BIDV, Eximbank, Sacombank, Techcombank, Vietcombank, Vietinbank. Tác giả sử dụng phương pháp mô hình hóa thành sơ đồ để nghiên cứu.
Nguồn số liệu sơ cấp được thu thập là khách hàng và cán bộ ngân hàng. Vận dụng Ma trận Ansoff trong việc nghiên cứu các khả năng đa dạng hóa dịch vụ tại NHTM, Luận văn đã chỉ ra ba phương thức thực hiện đa dạng hóa dịch vụ tại NHTMVN, bao gồm: phát triển DV hiện có vào thị trường mới, phát triển dịch vụ mới vào thị trường hiện tại và phát triển DV mới vào thị trường mới.