CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÂN TÍCH HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG TRONG CÁC NGÂN HÀNG HOẠT ĐỘNG PHI LỢI NHUẬN 1. TỔNG QUAN VỀ NGÂN HÀNG PHI LỢI NHUẬN 1. Khái niệm và đặc điểm hoạt động của ngân hàng phi lợi nhuận 1. Khái niệm Trước tiên, cần làm rõ khái niệm phi lợi nhuận khi nói tới khái niệm ngân hàng phi lợi nhuận.
Phi lợi nhuận tiếng anh được viết là “non-for-profit” hay còn gọi là “non-profit” và khi vận dụng vào trong các tổ chức kinh tế được hiểu là “không phân chia lợi nhuận cho các chủ sở hữu, cổ đông” mà lợi nhuận của nó sẽ được tái sử dụng cho mục tiêu của tổ chức. Vì vậy, bất cứ tổ chức kinh tế nào, đáp ứng tiêu chí kể trên thì đều được coi là tổ chức phi lợi nhuận. Trong thực tế có rất nhiều người nhầm lẫn khái niệm “phi lợi nhuận” thì có nghĩa là không có lợi nhuận; cách hiểu này là sai, bởi lẽ có rất nhiều tổ chức tuy là phi lợi nhuận, nhưng vẫn phải đảm bảo hoạt động có hiệu quả, mang lại lợi nhuận. Vì vậy, việc xác định một tổ chức có phải là tổ chức phi lợi nhuận hay không phụ thuộc vào cách họ ứng xử với lợi nhuận, chứ không phải việc họ có lợi nhuận hay không.
Về bản chất, Ngân hàng cũng là một tổ chức kinh tế hoạt động trên thị trường tiền tệ. Theo khoản 1, điều 4 của Luật các Tổ chức tín dụng năm 2010 quy định: “Tổ chức tín dụng là doanh nghiệp thực hiện một, một số hoặc tất cả các hoạt động ngân hàng. Tổ chức tín dụng bao gồm ngân hàng, tổ chức tín dụng phi ngân hàng, tổ chức tài chính vi mô và quỹ tín dụng nhân dân". Trong đó, Ngân hàng là một trong các tổ chức tín dụng quan trọng nhất của nền kinh tế cung cấp các dịch vụ tài chính đa dạng nhất - đặc biệt là tín dụng, tiết kiệm và dịch vụ thanh toán và thực hiện nhiều chức năng tài chính nhất so với bất kỳ một tổ chức kinh doanh nào trong nền kinh tế.
Đồng thời, cũng theo khoản 2 điều 4, Luật các Tổ chức tín dụng năm 2010 thì ngân hàng là loại hình tổ chức tín dụng có thể được thực hiện tất cả các e 13 hoạt động ngân hàng theo quy định và tùy theo tính chất, mục tiêu hoạt động và tôn chỉ hoạt động mà có các loại hình ngân hàng bao gồm ngân hàng thương mại, ngân hàng chính sách, ngân hàng hợp tác xã; trong đó, ngân hàng chính sách được quy định tại điều 17 của Luật như sau: “Ngân hàng chính sách do Chính phủ thành lập và hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận nhằm thực hiện các chính sách kinh tế - xã hội của Nhà nước” [8] Tóm lại, khái niệm Ngân hàng phi lợi nhuận có thể được hiểu là tổ chức tín dụng mà hoạt động chủ yếu là tài trợ trung và dài hạn cho các dự án đầu tư phát triển nhằm thực hiện chính sách xoá đói giảm nghèo thông qua các khoản vay cho các công trình xây dựng thuỷ lợi và giao thông nông thôn, xây dựng cơ sở hạ tầng cho các làng nghề, xây dựng cơ sở hạ tầng kinh tế - xã hội cho các vùng sâu, vùng xa và hỗ trợ xuất khẩu, tài trợ có hiệu quả các chương trình phát triển kinh tế do Chính phủ hoạch định. Phương thức hoạt động chủ yếu là đầu tư trung và dài hạn cho các công trình kinh tế trọng điểm, hỗ trợ các doanh nghiệp phát triển thông qua đầu tư đổi mới thiết bị và công nghệ. Đặc điểm hoạt động của ngân hàng phi lợi nhuận Do tính chất đặc thù của ngân hàng phi lợi nhuận là hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận nên tôn chỉ hoạt động và đặc điểm hoạt động của ngân hàng này có thể khái quát như sau: Thứ nhất, Ngân hàng phi lợi nhuận thuộc sở hữu nhà nước, có mối quan hệ chặt chẽ với chính phủ, một ngân hàng phi lợi nhuận được thành lập điển hình bằng một đạo luật đặc biệt và Chính phủ sở hữu toàn bộ bởi vì nó có nhiệm vụ thực hiện các chính sách của Chính phủ; là công cụ của Chính phủ để phục vụ phát triển kinh tế - xã hội. Vì vậy, các hoạt động của ngân hàng phi lợi nhuận phải đặt dưới sự kiểm soát của các cơ quan quản lý Nhà nước mà đứng đầu là Chính phủ.
Chính phủ bảo lãnh cho hoạt động của ngân hàng phi lợi nhuận, nguồn vốn của các ngân hàng phi lợi nhuận được Chính phủ hỗ trợ rất mạnh mẽ bằng các công cụ tài chính và bằng nguồn trái phiếu Chính phủ. Đây là một lợi thế của ngân hàng phi lợi nhuận với nguồn vốn lãi suất thấp. e 14 Thứ hai, Ngân hàng phi lợi nhuận nhận được nhiều ưu đãi từ Chính phủ trong việc thực hiện các nghĩa vụ tài chính như: miễn một số loại thuế, phí đối với các khoản lãi từ hoạt động cho vay, bảo lãnh, đầu tư,… Thứ ba, mục tiêu tối thượng trong hoạt động của ngân hàng phi lợi nhuận là hỗ trợ cho sự phát triển kinh tế - xã hội của các quốc gia. Đây là đặc điểm phản ánh sự khác biệt của ngân hàng phi lợi nhuận và các trung gian tài chính khác.
Ngân hàng phi lợi nhuận luôn hướng tới mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội nên đôi khi mục tiêu này mâu thuẫn với hiệu quả tài chính. Thứ tư, hoạt động ngân hàng phi lợi nhuận là cung cấp các khoản vay trung và dài hạn cho các dự án thuộc các lĩnh vực ưu tiên của Chính phủ, thường có tỷ suất sinh lời thấp và tỷ lệ rủi ro cao nên các khoản vay của ngân hàng phi lợi nhuận thường đóng vai trò là khoản cho vay cuối cùng. Chỉ trong trường hợp không có các nguồn cho vay nhà nước hay tư nhân khác cho dự án thì ngân hàng phi lợi nhuận mới sử dụng nguồn vốn cho vay dài hạn đặc biệt của mình để tài trợ cho các dự án này. Do mức rủi ro của các dự án này trong dài hạn là tương đối cao nên khu vực ngân hàng tư nhân không hoạt động chuyên trong lĩnh vực tài trợ phát triển sẽ hạn chế tài trợ cho các dự án này.
Thứ năm, với tôn chỉ hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận nên chỉ cần mức lợi nhuận tối thiểu để bảo toàn vốn là có thể thực hiện được các nhiệm vụ của mình. Từ đó cho thấy, trên cả mục tiêu tìm kiếm lợi nhuận cho riêng mình, Ngân hàng phi lợi nhuận dành ưu tiên trên hết cho việc hỗ trợ dự án có tính chất công cộng và an sinh xã hội. Thứ sáu, do đối tượng tài trợ của Ngân hàng là các dự án hình thành nên cơ sở hạ tầng, cụ thể là tăng cường đầu tư vào tài sản cố định vì những khoản cho vay đối với các dự án có tính chất công cộng chủ yếu là dùng để đầu tư, mua sắm máy móc thiết bị, điều này có nghĩa là rất ít khi ngân hàng phi lợi nhuận cho vay vốn lưu động. Vai trò và nguyên tắc hoạt động của ngân hàng phi lợi nhuận Hoạt động của ngân hàng phi lợi nhuận là không vì mục đích lợi nhuận.
Sự e 15 ra đời của ngân hàng phi lợi nhuận có vai trò đặc biệt như là một công cụ của Nhà nước trong việc đánh giá, khuyến khích và tài trợ các dự án phát triển và là cầu nối đưa chính sách tín dụng ưu đãi của Chính phủ đến với nền kinh tế và các đối tượng chính sách khác; tạo điều kiện cho các đối tượng này tiếp cận được các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước. Cụ thể: Thứ nhất: Tài trợ cho các dự án phát triển Hoạt động chính của Ngân hàng phi lợi nhuận là tài trợ cho các dự án phát triển nhằm phát triển công nghiệp và nông nghiệp thông qua cho vay trung và dài hạn, ngân hàng khuyến khích phát triển cơ sở hạ tầng, phát triển doanh nghiệp thay đổi cơ cấu thu nhập và cơ cấu kinh tế,… Các loại dự án mà ngân hàng phi lợi nhuận tài trợ có ảnh hưởng quan trọng tới sự phát triển của vùng, ngành hoặc liên quan đến phân phối thu nhập cho các tầng lớp dân cư nghèo, cải thiện môi trường,… kết hợp với mục tiêu tài chính và các mục tiêu xã hội khác. Thứ hai: Xúc tiến các dự án phát triển Trên quan điểm của hoạt động ngân hàng phi lợi nhuận, thuật ngữ “xúc tiến” không giống như trong hoạt động bán hàng hoặc quảng cáo của các doanh nghiệp. Hoạt động xúc tiến dự án trong hoạt động ngân hàng phi lợi nhuận nghĩa là hoạt động như một nhà tổ chức các hoạt động để tạo ra sự đổi mới, một trung gian đảm nhận các rủi ro từ việc đầu tư vào các hình thức hoạt động sản xuất mới, thường bao gồm cả các dự án quan trọng chiến lược và táo bạo về mặt kỹ thuật.
Xúc tiến dự án là đặc biệt quan trọng trong trường hợp các dự án chưa được triển khai trước đó và hứa hẹn sẽ mang lại một tỷ suất sinh lợi tài chính hấp dẫn. Bản chất đổi mới của dự án cũng hàm chứa cả sự hứa hẹn về một tỷ suất sinh lợi kinh tế cao. Thứ ba: Tài trợ dài hạn và phát triển thị trường vốn Ngân hàng phi lợi nhuận cung cấp tài trợ cho việc đầu tư tài sản cố định dài hạn đối với các dự án phát triển. Nó bao gồm việc sẵn lòng gánh vác rủi ro của việc tài trợ cho các dự án dài hạn và cam kết nguồn vốn dài hạn.
Ở đây có một chú ý về thị trường tài chính quốc gia và thị trường vốn tại các quốc gia đang phát triển. Quốc gia càng nghèo thì mức tiết kiệm tạo ra càng thấp và khả năng hình thành thị e 16 trường vốn phát triển càng nhỏ. Nếu thị trường vốn của một quốc gia chỉ mới trong giai đoạn sơ khai thì sẽ không tồn tại hoạt động cung cấp nguồn vốn dài hạn hoặc sẽ thiếu hụt đi yếu tố vốn dài hạn tại thị trường tài chính quốc gia. Do đó, một vai trò quan trọng khác của các ngân hàng phi lợi nhuận là góp phần gia tăng nguồn cung đối với vốn đầu tư dài hạn và thông qua các hoạt động nhằm đạt được mục tiêu của mình, cũng góp phần thúc đẩy sự phát triển của thị trường vốn nội địa.
Nhằm gia tăng nguồn cung đối với vốn đầu tư dài hạn, các ngân hàng phi lợi nhuận trở thành đơn vị hỗ trợ phát triển thị trường vốn.