Luận văn thạc sĩ nghiên cứu tính đa dạng các loài dơi mammalia chiroptera ở khu dự trữ sinh quyển cù lao chàm hội an

Luận văn thạc sĩ phân tích nghiên cứu tính đa dạng các loài dơi mammalia chiroptera ở khu dự trữ sinh quyển cù lao chàm hội an, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải

• Tác giả: Nguyễn Viết Thịnh
• Người hướng dẫn: TS. Vũ Đình Thống
• Trường học: Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam
• Chuyên ngành: Động vật học
• Đề tài: Nghiên cứu tính đa dạng các loài dơi (Mammalia: Chiroptera) ở khu dự trữ sinh quyển Cù Lao Chàm – Hội An
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VÀ LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
• 1.1. Khái quát về bộ Dơi (Chiroptera)
• 1.2. Lược sử nghiên cứu dơi ở Việt Nam
• 1.3. Khái quát về phân loại, nghiên cứu đặc điểm sinh thái và tiếng kêu siêu âm của dơi ở Việt Nam
• 1.4. Tình hình nghiên cứu động vật hoang dã ở Khu Dự trữ Sinh quyển Cù Lao Chàm – Hội An
• 1.5. Đặc điểm tự nhiên và dân sinh kinh tế ở Khu bảo tồn biển Cù Lao Chàm
• 1.6. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
• 1.7. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
• 2. CHƯƠNG 2: THỜI GIAN, ĐỊA ĐIỂM VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. THỜI GIAN VÀ ĐỊA ĐIỂM NGHIÊN CỨU
• 2.2. VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.2.1. Vật liệu nghiên cứu
• 2.2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. THÀNH PHẦN LOÀI DƠI BẮT GẶP Ở KHU DỰ TRỮ SINH QUYỂN CÙ LAO CHÀM – HỘI AN
• 3.2. MÔ TẢ KHÁI QUÁT CÁC LOÀI DƠI BẮT GẶP Ở KHU DỰ TRỮ SINH QUYỂN CÙ LAO CHÀM – HỘI AN
• 3.2.1. Dơi chó mũi ống Cynopterus horsfieldii
• 3.2.2. Dơi lá đuôi Rhinolophus affinis
• 3.2.3. Dơi lá mũi nhỏ Rhinolophus pusillus
• 3.2.4. Dơi nếp mũi nâu Hipposideros galeritus
• 3.2.5. Dơi nếp mũi xám lớn Hipposideros grandis
• 3.2.6. Dơi nếp mũi xinh Hipposideros pomona
• 3.3. KHÓA ĐỊNH LOẠI CÁC LOÀI DƠI BẮT GẶP Ở KHU DỰ TRỮ SINH QUYỂN CÙ LAO CHÀM – HỘI AN
• 3.3.1. Khóa định loại căn cứ vào đặc điểm hình thái ngoài
• 3.3.2. Khóa định loại căn cứ vào đặc điểm tiếng kêu siêu âm
• 3.4. SO SÁNH TÍNH ĐA DẠNG CỦA CÁC LOÀI DƠI Ở KHU DỰ TRỮ SINH QUYỂN CÙ LAO CHÀM – HỘI AN VÀ MỘT SỐ QUẦN ĐẢO CỦA VIỆT NAM ĐÃ CÓ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VỀ DƠI
• 3.5. NHẬN ĐỊNH VỀ TÌNH TRẠNG BẢO TỒN VÀ CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN HIỆN TRẠNG CỦA CÁC LOÀI DƠI Ở KHU DỰ TRỮ SINH QUYỂN CÙ LAO CHÀM – HỘI AN
• 3.6. ĐỀ XUẤT MỘT SỐ GIẢI PHÁP BẢO TỒN DƠI Ở KHU DỰ TRỮ SINH QUYỂN CÙ LAO CHÀM – HỘI AN
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• 1. Tài liệu tiếng Việt
• 2. Tài liệu tiếng Anh

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Đa Dạng Sinh Học Dơi Cù Lao Chàm

Nghiên cứu về đa dạng sinh học dơi Cù Lao Chàm là một lĩnh vực quan trọng, đặc biệt khi xét đến vai trò của dơi trong hệ sinh thái và sự phát triển kinh tế - xã hội của khu vực. Cù Lao Chàm, một quần đảo thuộc tỉnh Quảng Nam, là một khu dự trữ sinh quyển được UNESCO công nhận, nơi có sự giao thoa giữa các hệ sinh thái biển và đảo. Việc nghiên cứu các loài dơi ở Cù Lao Chàm không chỉ giúp chúng ta hiểu rõ hơn về thành phần loài, mà còn đánh giá được tác động của các hoạt động kinh tế, đặc biệt là du lịch, đến sinh thái học dơi Cù Lao Chàm. Theo tài liệu nghiên cứu, trước đây, dẫn liệu về dơi ở Cù Lao Chàm còn rất hạn chế, điều này thúc đẩy sự cần thiết của các nghiên cứu chuyên sâu hơn.

1.1. Giới Thiệu Chung Về Bộ Dơi Chiroptera

Bộ Dơi (Chiroptera) là một trong những bộ động vật có vú đa dạng nhất, chỉ sau bộ Gặm nhấm. Trên thế giới, có hơn 1.300 loài dơi đã được phát hiện, thuộc 18 họ khác nhau. Đa dạng loài dơi Việt Nam cũng rất phong phú, đóng vai trò quan trọng trong các hệ sinh thái. Dơi có khả năng bay lượn thực sự, giúp chúng kiếm ăn và phân tán hạt giống, thụ phấn cho cây trồng. Nghiên cứu về dơi không chỉ giúp chúng ta hiểu rõ hơn về đặc điểm sinh học dơi Cù Lao Chàm mà còn có ý nghĩa trong việc bảo tồn đa dạng sinh học.

1.2. Lịch Sử Nghiên Cứu Dơi Tại Việt Nam Tổng Quan

Nghiên cứu về dơi ở Việt Nam đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển. Những ghi nhận đầu tiên về dơi được công bố từ thế kỷ 19, nhưng phải đến những năm gần đây, công tác nghiên cứu mới được quan tâm hơn. Các chuyên gia từ nhiều nước đã tiến hành điều tra dơi ở các vườn quốc gia của Việt Nam. Đến nay, đã có 120 loài dơi thuộc 38 giống, 8 họ được ghi nhận ở Việt Nam. Các nghiên cứu tập trung vào đặc điểm hình thái, phân loại và tình trạng bảo tồn của dơi. Việc phát hiện các loài mới cho khoa học cũng góp phần làm phong phú thêm đa dạng loài dơi Việt Nam.

II. Vấn Đề Bảo Tồn Dơi Ở Khu Dự Trữ Sinh Quyển Cù Lao Chàm

Cù Lao Chàm, với vị trí địa lý đặc biệt và hệ sinh thái đa dạng, đang đối mặt với nhiều thách thức trong việc bảo tồn đa dạng sinh học dơi Cù Lao Chàm. Sự phát triển du lịch nhanh chóng, cùng với các hoạt động xây dựng cơ sở hạ tầng, có thể gây ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường sống của dơi. Việc đánh giá ảnh hưởng của du lịch đến dơi Cù Lao Chàm là rất quan trọng để đưa ra các biện pháp quản lý phù hợp. Ngoài ra, cần nâng cao nhận thức cộng đồng về vai trò của dơi trong hệ sinh thái và tầm quan trọng của việc bảo tồn chúng.

2.1. Tác Động Của Du Lịch Đến Môi Trường Sống Của Dơi

Sự gia tăng lượng khách du lịch đến Cù Lao Chàm đã tạo ra áp lực lớn lên môi trường. Việc xây dựng các khu nghỉ dưỡng, nhà hàng và các công trình phục vụ du lịch có thể phá hủy môi trường sống tự nhiên của dơi. Ánh sáng nhân tạo từ các công trình này cũng có thể ảnh hưởng đến tập tính kiếm ăn và sinh sản của dơi. Cần có các biện pháp quy hoạch và quản lý du lịch bền vững để giảm thiểu tác động tiêu cực đến dơi và môi trường sống Cù Lao Chàm.

2.2. Nguy Cơ Tuyệt Chủng Và Tình Trạng Bảo Tồn Dơi

Một số loài dơi ở Cù Lao Chàm có thể đang đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng do mất môi trường sống và các hoạt động săn bắt trái phép. Việc đánh giá tình trạng bảo tồn dơi Cù Lao Chàm là cần thiết để xác định các loài cần được ưu tiên bảo vệ. Các biện pháp bảo tồn có thể bao gồm việc thành lập các khu bảo tồn, kiểm soát các hoạt động khai thác tài nguyên và nâng cao nhận thức cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo tồn dơi.

2.3. Dơi và Sức Khỏe Cộng Đồng tại Cù Lao Chàm

Dơi có thể mang một số mầm bệnh, do đó cần có các nghiên cứu về dơi và sức khỏe cộng đồng Cù Lao Chàm. Việc giám sát sức khỏe của dơi và cộng đồng địa phương có thể giúp phát hiện sớm các nguy cơ tiềm ẩn và đưa ra các biện pháp phòng ngừa kịp thời. Cần có sự phối hợp giữa các cơ quan y tế và các nhà khoa học để đảm bảo sức khỏe cho cả dơi và con người.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Đa Dạng Loài Dơi Tại Cù Lao Chàm

Nghiên cứu đa dạng loài dơi ở Cù Lao Chàm đòi hỏi sự kết hợp của nhiều phương pháp khác nhau, từ khảo sát thực địa đến phân tích gen. Việc sử dụng các thiết bị hiện đại như máy ghi âm siêu âm giúp thu thập thông tin về tiếng kêu của dơi, từ đó xác định loài và nghiên cứu tập tính của chúng. Phân tích hình thái cũng là một phương pháp quan trọng để xác định loài dơi. Ngoài ra, cần thu thập thông tin về môi trường sống, thức ăn và các yếu tố khác ảnh hưởng đến sự phân bố của dơi.

3.1. Khảo Sát Thực Địa Và Thu Thập Mẫu Vật

Khảo sát thực địa là bước đầu tiên trong quá trình nghiên cứu đa dạng loài dơi. Các nhà khoa học sẽ đến các khu vực khác nhau trên Cù Lao Chàm để tìm kiếm và thu thập mẫu vật dơi. Các phương pháp thu thập có thể bao gồm sử dụng lưới bẫy, bẫy hang và quan sát trực tiếp. Mẫu vật thu thập được sẽ được bảo quản và đưa về phòng thí nghiệm để phân tích.

3.2. Phân Tích Tiếng Kêu Siêu Âm Của Dơi

Tiếng kêu siêu âm là một công cụ quan trọng để xác định loài dơi. Mỗi loài dơi có một kiểu tiếng kêu siêu âm riêng biệt, giúp các nhà khoa học phân biệt chúng. Máy ghi âm siêu âm sẽ được sử dụng để thu thập tiếng kêu của dơi trong tự nhiên. Sau đó, các nhà khoa học sẽ phân tích các đặc điểm của tiếng kêu, như tần số, độ dài và hình dạng, để xác định loài dơi.

3.3. Phân Tích Hình Thái Và Di Truyền

Phân tích hình thái là phương pháp truyền thống để xác định loài dơi. Các nhà khoa học sẽ đo đạc các đặc điểm hình thái của dơi, như chiều dài cánh, chiều dài đầu và chiều dài chân, để so sánh với các loài đã biết. Phân tích di truyền cũng có thể được sử dụng để xác định loài dơi, đặc biệt là trong trường hợp các loài có hình thái tương tự nhau. DNA của dơi sẽ được phân tích để so sánh với các loài khác.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Thành Phần Loài Dơi Ở Cù Lao Chàm

Nghiên cứu về thành phần loài dơi ở Cù Lao Chàm đã mang lại những kết quả quan trọng. Các nhà khoa học đã xác định được một số loài dơi sinh sống trên đảo, bao gồm cả những loài quý hiếm và có giá trị bảo tồn. Kết quả này cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng các kế hoạch bảo tồn đa dạng sinh học dơi Cù Lao Chàm. Cần có những nghiên cứu tiếp theo để đánh giá đầy đủ hơn về phân bố dơi Cù Lao Chàm và vai trò của chúng trong hệ sinh thái.

4.1. Danh Sách Các Loài Dơi Đã Được Ghi Nhận

Nghiên cứu đã ghi nhận được một số loài dơi ở Cù Lao Chàm, bao gồm Dơi chó mũi ống (Cynopterus horsfieldii), Dơi lá đuôi (Rhinolophus affinis), Dơi lá mũi nhỏ (Rhinolophus pusillus), Dơi nếp mũi nâu (Hipposideros galeritus), Dơi nếp mũi xám lớn (Hipposideros grandis) và Dơi nếp mũi xinh (Hipposideros pomona). Đây là những loài dơi phổ biến ở khu vực Đông Nam Á, đóng vai trò quan trọng trong việc kiểm soát côn trùng và phân tán hạt giống.

4.2. So Sánh Với Các Quần Đảo Khác Ở Việt Nam

So sánh đa dạng loài dơi ở Cù Lao Chàm với các quần đảo khác ở Việt Nam cho thấy sự khác biệt về thành phần loài và số lượng cá thể. Điều này có thể là do sự khác biệt về môi trường sống, khí hậu và các yếu tố khác. Cần có những nghiên cứu so sánh chi tiết hơn để hiểu rõ hơn về sự phân bố và sinh thái học dơi Cù Lao Chàm.

4.3. Đặc Điểm Sinh Học Dơi và Môi Trường Sống

Nghiên cứu cũng tập trung vào đặc điểm sinh học dơi Cù Lao Chàm, bao gồm thức ăn, tập tính kiếm ăn, sinh sản và môi trường sống. Dơi ăn côn trùng đóng vai trò quan trọng trong việc kiểm soát số lượng côn trùng gây hại cho cây trồng. Dơi ăn quả giúp phân tán hạt giống, góp phần vào sự tái sinh của rừng. Việc bảo vệ môi trường sống của dơi là rất quan trọng để duy trì đa dạng sinh học và các chức năng sinh thái của chúng.

V. Giải Pháp Bảo Tồn Đa Dạng Sinh Học Dơi Tại Cù Lao Chàm

Để bảo tồn đa dạng sinh học dơi Cù Lao Chàm, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Việc thành lập các khu bảo tồn, kiểm soát các hoạt động khai thác tài nguyên và nâng cao nhận thức cộng đồng là những biện pháp quan trọng. Ngoài ra, cần có sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng, các nhà khoa học và cộng đồng địa phương để đảm bảo sự thành công của các chương trình bảo tồn. Việc nghiên cứu sinh thái học dơi Cù Lao Chàm cũng cần được đẩy mạnh để cung cấp cơ sở khoa học cho các quyết định quản lý.

5.1. Đề Xuất Các Biện Pháp Bảo Tồn Cụ Thể

Các biện pháp bảo tồn cụ thể có thể bao gồm việc thành lập các khu bảo tồn dơi, kiểm soát các hoạt động khai thác gỗ và săn bắt trái phép, phục hồi môi trường sống bị suy thoái, và xây dựng các công trình thân thiện với dơi. Cần có sự tham gia của cộng đồng địa phương trong quá trình thực hiện các biện pháp này.

5.2. Nâng Cao Nhận Thức Cộng Đồng Về Bảo Tồn Dơi

Nâng cao nhận thức cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo tồn dơi là một yếu tố then chốt để đảm bảo sự thành công của các chương trình bảo tồn. Các hoạt động giáo dục, tuyên truyền có thể được tổ chức để giúp cộng đồng hiểu rõ hơn về vai trò của dơi trong hệ sinh thái và những lợi ích mà chúng mang lại. Cần có sự phối hợp giữa các trường học, các tổ chức phi chính phủ và các cơ quan truyền thông để thực hiện các hoạt động này.

5.3. Dơi và Du Lịch Sinh Thái Bền Vững

Phát triển du lịch sinh thái bền vững có thể là một giải pháp để bảo tồn dơi và mang lại lợi ích kinh tế cho cộng đồng địa phương. Du khách có thể tham gia các tour du lịch quan sát dơi, tìm hiểu về sinh thái học dơi Cù Lao Chàm và đóng góp vào các hoạt động bảo tồn. Cần có sự quản lý chặt chẽ để đảm bảo rằng các hoạt động du lịch không gây ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường sống của dơi.

VI. Kết Luận Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu Dơi Ở Cù Lao Chàm

Nghiên cứu về dơi ở Cù Lao Chàm có ý nghĩa khoa học và thực tiễn to lớn. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng các kế hoạch bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển du lịch bền vững. Cần có những nghiên cứu tiếp theo để đánh giá đầy đủ hơn về sinh thái học dơi Cù Lao Chàm và vai trò của chúng trong hệ sinh thái. Việc bảo tồn dơi không chỉ là trách nhiệm của các nhà khoa học và các cơ quan chức năng, mà còn là trách nhiệm của cả cộng đồng.

6.1. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Dơi Cù Lao Chàm

Các hướng nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc đánh giá tác động của biến đổi khí hậu đến dơi và môi trường sống Cù Lao Chàm, nghiên cứu về dơi và nông nghiệp Cù Lao Chàm, và phát triển các phương pháp giám sát dơi hiệu quả. Cần có sự hợp tác quốc tế để thực hiện các nghiên cứu này.

6.2. Dơi và Giáo Dục Môi Trường Cho Thế Hệ Trẻ

Giáo dục môi trường cho thế hệ trẻ là một yếu tố quan trọng để đảm bảo sự thành công của các chương trình bảo tồn trong tương lai. Các hoạt động giáo dục có thể được tổ chức để giúp trẻ em hiểu rõ hơn về vai trò của dơi trong hệ sinh thái và những lợi ích mà chúng mang lại. Cần có sự phối hợp giữa các trường học, các tổ chức phi chính phủ và các cơ quan truyền thông để thực hiện các hoạt động này.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Bộ Dơi (Chiroptera) là nhóm thú đa dạng thứ hai trên thế giới với hơn 1.300 loài thuộc 18 họ, đóng vai trò quan trọng trong các hệ sinh thái và đời sống kinh tế. Ở Việt Nam, tính đến năm 2015, đã ghi nhận 120 loài dơi thuộc 38 giống và 8 họ, trong đó nhiều loài mới được phát hiện và phân loại lại trong vòng 20 năm qua. Tuy nhiên, nghiên cứu về dơi ở Việt Nam còn hạn chế, đặc biệt là ở các hệ sinh thái đảo, nơi có nhiều loài dơi quý hiếm và đặc hữu.

Khu Dự trữ Sinh quyển Cù Lao Chàm – Hội An là quần đảo gồm 8 đảo nhỏ với diện tích tổng khoảng 2.000 ha, trong đó đảo Hòn Lao là lớn nhất với 1.317 ha và có khoảng 3.000 dân cư sinh sống. Khu vực này có điều kiện tự nhiên đa dạng, khí hậu nhiệt đới gió mùa, lượng mưa trung bình hàng năm khoảng 2.045 mm, và nhiều kiểu sinh cảnh khác nhau như hang động, rừng trên núi, rạn san hô. Từ năm 2010, lượng khách du lịch tăng đột biến, gây áp lực lên môi trường sinh thái và sinh cảnh của các loài động vật, trong đó có dơi.

Mục tiêu nghiên cứu là cung cấp cơ sở khoa học và bộ mẫu đại diện về các loài dơi ở Cù Lao Chàm, đánh giá tính đa dạng và hiện trạng các loài dơi dựa trên điều tra thực địa, đồng thời ghi nhận tiếng kêu siêu âm làm cơ sở cho công tác giám sát và bảo tồn. Nghiên cứu được thực hiện từ tháng 5 đến tháng 7 năm 2015, tập trung tại đảo Hòn Lao, với ý nghĩa quan trọng trong việc bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển bền vững khu dự trữ sinh quyển.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình phân loại sinh học, sinh thái học và âm thanh học của bộ Dơi. Hai lý thuyết chính được áp dụng gồm:

• Lý thuyết phân loại học sinh vật: Sử dụng đặc điểm hình thái ngoài, hình thái sọ và răng, kết hợp với phân tích tiếng kêu siêu âm để xác định và phân loại các loài dơi. Các khái niệm chính bao gồm: đặc điểm hình thái, công thức răng, tần số tiếng kêu siêu âm (CF2), và phân bộ Dơi lớn (Megachiroptera) và Dơi nhỏ (Microchiroptera).

• Lý thuyết sinh thái học đảo: Đánh giá ảnh hưởng của điều kiện tự nhiên, sinh cảnh và tác động của con người đến tính đa dạng và phân bố các loài dơi trên quần đảo Cù Lao Chàm.

Các khái niệm chuyên ngành quan trọng gồm: tần số ổn định (CF) trong tiếng kêu siêu âm, đặc điểm hình thái sọ (SL, CCL, BW), đặc điểm sinh sản và sinh cảnh sống.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Dữ liệu thu thập từ điều tra thực địa tại đảo Hòn Lao, Cù Lao Chàm, trong khoảng thời gian từ tháng 5 đến tháng 7 năm 2015. Tổng số mẫu vật thu được gồm 7 loài dơi thuộc 4 họ, trong đó 6 loài được xác định qua mẫu vật và 1 loài qua tiếng kêu siêu âm.

• Phương pháp thu mẫu: Sử dụng lưới mờ, bẫy thụ cầm và vợt cầm tay để bắt dơi tại các hang động, lối mòn, suối cạn và dưới tán rừng. Mẫu vật được xử lý, đo đạc kích thước hình thái ngoài, sọ và răng, đồng thời ghi âm tiếng kêu siêu âm trong môi trường tự nhiên và trong phòng thí nghiệm.

• Phân tích dữ liệu: Định loại mẫu vật dựa trên đặc điểm hình thái và tiếng kêu siêu âm, sử dụng phần mềm chuyên dụng (Batman, Selena) để xử lý tín hiệu siêu âm. Các số liệu kích thước được thống kê với trung vị, độ lệch chuẩn và khoảng giá trị. So sánh kết quả với các nghiên cứu trước đây trong và ngoài nước.

• Timeline nghiên cứu: Thực địa từ tháng 5 đến tháng 7/2015; xử lý mẫu và số liệu từ tháng 6 đến tháng 11/2015.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Thành phần loài dơi: Ghi nhận 7 loài dơi thuộc 4 họ, 4 giống, trong đó có 6 loài được xác định qua mẫu vật và 1 loài qua tiếng kêu siêu âm. Các loài chính gồm: Dơi chó mũi ống (Cynopterus horsfieldii), Dơi lá đuôi (Rhinolophus affinis), Dơi lá mũi nhỏ (Rhinolophus pusillus), Dơi nếp mũi nâu (Hipposideros galeritus), Dơi nếp mũi xám lớn (Hipposideros grandis), Dơi nếp mũi xinh (Hipposideros pomona), và Dơi lông đen (Pipistrellus cf. abramus).

2. Kích thước hình thái: Dài cẳng tay (FA) của các loài dao động từ khoảng 36,5 mm (R. pusillus) đến 69,4 mm (C. horsfieldii). Cao tai (EH) từ 14,2 mm (R. pusillus) đến 22,0 mm (H. grandis). Kích thước sọ và răng cũng được đo chi tiết, ví dụ dài sọ (SL) của C. horsfieldii khoảng 31,3–32,2 mm.

3. Tần số tiếng kêu siêu âm: Các loài thuộc họ Dơi lá mũi và Dơi nếp mũi sử dụng tiếng kêu siêu âm có tần số ổn định (CF2) đặc trưng, ví dụ Dơi lá đuôi (R. affinis) có tần số CF2 khoảng 71,3–72,0 kHz, thấp hơn so với các quần thể khác ở Việt Nam và Đông Nam Á. Dơi lá mũi nhỏ (R. pusillus) có tần số CF2 khoảng 104 kHz.

4. Đặc điểm sinh sản và sinh thái: Một số loài như Dơi chó mũi ống có thời gian sinh sản tương tự các nghiên cứu trước đây, với cá thể cái cho con bú được ghi nhận vào tháng 7. Các loài dơi chủ yếu sinh sống trong hang động, bay kiếm ăn dọc suối và dưới tán rừng, hoạt động từ khoảng 18h00 đến 18h30 hàng ngày.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy tính đa dạng loài dơi ở Cù Lao Chàm tương đối phong phú với 7 loài được ghi nhận, phù hợp với đặc điểm sinh thái của hệ sinh thái đảo nhỏ và đa dạng sinh học biển – hải đảo. Việc ghi nhận tần số tiếng kêu siêu âm thấp hơn ở một số loài so với các quần thể khác cho thấy có thể tồn tại sự khác biệt về phân bố địa lý và thích nghi sinh thái.

So với các nghiên cứu trước đây ở Việt Nam, đặc biệt tại các vườn quốc gia và khu bảo tồn trong đất liền, nghiên cứu này bổ sung dữ liệu quan trọng về khu hệ dơi ở hệ sinh thái đảo, nơi ít được quan tâm. Việc kết hợp phân tích hình thái và tiếng kêu siêu âm giúp nâng cao độ chính xác trong phân loại và giám sát các loài dơi.

Dữ liệu về sinh sản và sinh cảnh cho thấy các loài dơi ở Cù Lao Chàm có thể chịu ảnh hưởng bởi biến động môi trường do phát triển du lịch và cơ sở hạ tầng, đòi hỏi các biện pháp bảo tồn phù hợp. Biểu đồ phân bố tần số tiếng kêu siêu âm và bảng so sánh kích thước hình thái có thể minh họa rõ nét sự khác biệt giữa các loài và quần thể.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường giám sát đa dạng sinh học: Thiết lập hệ thống giám sát tiếng kêu siêu âm định kỳ nhằm theo dõi biến động quần thể dơi, đặc biệt trong mùa du lịch cao điểm. Chủ thể thực hiện: Ban quản lý Khu Dự trữ Sinh quyển Cù Lao Chàm; Thời gian: bắt đầu trong 12 tháng tới.

2. Bảo vệ và phục hồi sinh cảnh: Hạn chế xây dựng cơ sở hạ tầng tại các khu vực hang động và rừng nguyên sinh, đồng thời phục hồi các khu vực bị tác động để duy trì môi trường sống cho dơi. Chủ thể thực hiện: chính quyền địa phương, các tổ chức bảo tồn; Thời gian: 2-3 năm.

3. Nâng cao nhận thức cộng đồng và du khách: Tổ chức các chương trình giáo dục về vai trò của dơi trong hệ sinh thái và tác động của con người đến đa dạng sinh học, nhằm giảm thiểu các hành vi gây hại. Chủ thể thực hiện: Ban quản lý Khu Dự trữ Sinh quyển, các tổ chức phi chính phủ; Thời gian: liên tục.

4. Nghiên cứu chuyên sâu về sinh học phân tử: Tiếp tục thu thập mẫu vật và phân tích sinh học phân tử để xác định chính xác vị trí phân loại các loài dơi, đặc biệt các dạng hình thái nghi vấn. Chủ thể thực hiện: Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật; Thời gian: 1-2 năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà nghiên cứu sinh học và động vật học: Sử dụng dữ liệu chi tiết về đặc điểm hình thái, tiếng kêu siêu âm và phân bố loài để phục vụ các nghiên cứu chuyên sâu về đa dạng sinh học và phân loại học.

2. Quản lý bảo tồn và chính quyền địa phương: Áp dụng các khuyến nghị bảo tồn và giám sát để phát triển các chính sách bảo vệ đa dạng sinh học tại Khu Dự trữ Sinh quyển Cù Lao Chàm.

3. Tổ chức phi chính phủ và các dự án phát triển bền vững: Tham khảo để xây dựng các chương trình giáo dục cộng đồng và dự án bảo tồn sinh thái phù hợp với điều kiện địa phương.

4. Ngành du lịch sinh thái: Hiểu rõ tác động của hoạt động du lịch đến hệ sinh thái dơi, từ đó phát triển các mô hình du lịch thân thiện với môi trường, góp phần bảo vệ đa dạng sinh học.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao nghiên cứu tiếng kêu siêu âm của dơi lại quan trọng?
   Tiếng kêu siêu âm giúp phân biệt các loài dơi có hình thái tương tự, hỗ trợ giám sát quần thể và nghiên cứu sinh thái học. Ví dụ, tần số CF2 đặc trưng giúp xác định loài chính xác trong môi trường tự nhiên.

2. Có bao nhiêu loài dơi được ghi nhận ở Cù Lao Chàm?
   Nghiên cứu ghi nhận 7 loài dơi thuộc 4 họ, trong đó 6 loài được xác định qua mẫu vật và 1 loài qua tiếng kêu siêu âm, phản ánh tính đa dạng sinh học đáng kể của khu vực.

3. Ảnh hưởng của du lịch đến các loài dơi như thế nào?
   Du lịch tăng áp lực lên môi trường sống, làm giảm diện tích sinh cảnh và gây xáo trộn sinh thái, ảnh hưởng đến quần thể dơi. Ví dụ, lượng khách tăng gấp 3 lần dân số đảo Hòn Lao trong mùa cao điểm.

4. Phương pháp thu mẫu dơi được sử dụng ra sao?
   Sử dụng lưới mờ, bẫy thụ cầm và vợt cầm tay tại các hang động, lối mòn và suối cạn để bắt và thu mẫu vật, kết hợp ghi âm tiếng kêu siêu âm trong môi trường tự nhiên và phòng thí nghiệm.

5. Làm thế nào để bảo tồn các loài dơi ở Cù Lao Chàm hiệu quả?
   Cần kết hợp giám sát định kỳ, bảo vệ sinh cảnh, nâng cao nhận thức cộng đồng và nghiên cứu chuyên sâu về sinh học phân tử để xây dựng các biện pháp bảo tồn phù hợp và bền vững.

Kết luận

• Ghi nhận 7 loài dơi đa dạng thuộc 4 họ tại Khu Dự trữ Sinh quyển Cù Lao Chàm, bổ sung dữ liệu quan trọng cho khu hệ dơi Việt Nam.
• Kích thước hình thái và tần số tiếng kêu siêu âm của các loài có sự khác biệt so với các quần thể khác, phản ánh đặc điểm sinh thái riêng biệt của quần đảo.
• Tác động của phát triển du lịch và cơ sở hạ tầng đang đặt ra thách thức cho bảo tồn đa dạng sinh học tại khu vực.
• Cần triển khai các giải pháp bảo tồn toàn diện, bao gồm giám sát, bảo vệ sinh cảnh, giáo dục cộng đồng và nghiên cứu chuyên sâu.
• Khuyến khích các nhà quản lý, nhà khoa học và cộng đồng cùng phối hợp để bảo vệ và phát triển bền vững hệ sinh thái dơi tại Cù Lao Chàm.

Hành động tiếp theo: Thiết lập chương trình giám sát tiếng kêu siêu âm định kỳ, triển khai các biện pháp bảo vệ sinh cảnh và tăng cường nghiên cứu sinh học phân tử trong vòng 1-2 năm tới. Đề nghị các bên liên quan phối hợp thực hiện để đảm bảo hiệu quả bảo tồn lâu dài.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VÀ LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI 1. Khái quát về bộ Dơi (Chiroptera) Trong lớp thú, bộ Dơi (Chiroptera) có thành phần loài đa dạng và phong phú thứ hai (chỉ sau bộ Gặm nhấm - Rodentia)[49]. Cho đến nay, đã có hơn 1.300 loài dơi, thuộc 203 giống và 18 họ được phát hiện trên thế giới [34], [53]. Trong thành phần loài thú hiện biết ở Việt Nam, bộ Dơi đa dạng và phong phú nhất [2], [60].

Dơi có vai trò quan trọng trong các hệ sinh thái [45]. Lược sử nghiên cứu dơi ở Việt Nam Dẫn liệu đầu tiên về dơi ở Việt Nam được công bố bởi Peters (1869) [51]. Sau đó, có một số ghi nhận về dơi ở Việt Nam từ kết quả điều tra chung về thú và động vật (Van Peenen 1997) [56 ]. Cho tới năm 1994, đã có 65 loài dơi thuộc 25 giống, 6 họ được ghi nhận tại Việt Nam [1].

Đó là kết quả tổng hợp từ những kết quả điều tra chung về khu hệ động vật ở một số khu vực và chưa có kết quả nghiên cứu riêng về dơi [10]. Từ năm 1997 đến nay, công tác nghiên cứu dơi đã được quan tâm hơn trước. Một số chuyên gia từ các nước như Anh, Đan Mạch, Hoa Kỳ, v. đã điều tra dơi ở một số vườn quốc gia của Việt Nam [40].

Năm 2000, thành phần loài dơi ghi nhận được ở Việt Nam bao gồm 88 loài thuộc 25 giống và 7 họ [5]. Năm 2005, thành phần loài dơi ghi nhận được ở Việt Nam bao gồm 107 loài thuộc 31 giống, 7 họ [6]. Năm 2009 thành phần loài dơi ghi nhận ở Việt Nam là 113 loài dơi thuộc 33 giống, 7 họ [2]. Cho đến nay, thành phần loài dơi hiện biết ở Việt Nam bao gồm 120 loài thuộc 38 giống, 8 họ, 2 phân bộ (Vũ Đình Thống và Csorba, tài liệu chưa công bố).

Đáng chú ý, thành phần loài dơi đã có nhiều thay đổi trong suốt 20 năm qua; trong đó, 3 c nhiều loài có vị trí phân loại bị thay đổi, nhiều loài mới ghi nhận cho khu hệ dơi Việt Nam và nhiều loài mới cho khoa học được phát hiện qua điều tra thực địa và phân loại bộ mẫu vật trong các bảo tàng [60], [62], [63], [64]. Có thể nhận thấy rằng: trong số những công trình đã công bố về khu hệ dơi của Việt Nam, hầu hết kết quả thu được từ phân tích đặc điểm hình thái phân loại [40], [24], [43]. Năm 2007, một loài mới cho khoa học (Kerivoura titania) được phát hiện ở Việt Nam [19]. Năm 2008, loài mới cho khoa học (Murina harpioloides) được phát hiện ở Việt Nam [43].

Cũng trong năm 2008, một loài dơi mới khác cho khoa học (Myotis phanluongi) được phát hiện ở Việt Nam [24]. Năm 2009, một loài dơi mới cho khoa học (Murina eleryi) được phát hiện ở Việt Nam [38]. Năm 2010, thành phần loài dơi ở Vườn Quốc Gia Côn Đảo (15 loài thuộc 7 giống và 6 họ) và Bái Tử Long (17 loài 7 giống và 5 họ) đã được ghi nhận trong kết quả điều tra của Vũ Đình Thống và những người khác[13]. Năm 2011, một kết quả tổng hợp về tính đa dạng của các loài dơi ở Vườn Quốc gia Côn Đảo, bao gồm 16 loài thuộc 6 họ đã được công bố bởi Đào Nhân Lợi và những người khác [33].

Năm 2012, một phân loài dơi mới cho khoa học (Hipposideros alongensis alongensis) và vị trí phân loại của loài Dơi nếp mũi hạ long đã được công bố bởi Vũ Đình Thống và những người khác [63]. Năm 2013, Nguyen Truong Son và những người khác. Công bố một loài dơi mới Myotis indochinensis cho khoa, phát hiện được ở Việt Nam [47]. Năm 2015, một số loài mới cho khoa học đã được phát hiện ở Việt Nam Murina lorelieae ngoclinhensis được công bố bởi Vuong Tan Tu và những người khác [69]; Nguyen Truong Son và những người khác, công bố một loài dơi mới Murina kontumemsis cho khoa học[48]; đồng thời, một số loài đã được 4 c ghi nhận ở Việt Nam trước đây nhưng vị trí phân loại đã thay đổi (Vũ Đình Thống và Csorba – tài liệu chưa công bố).

Khái quát về phân loại, nghiên cứu đặc điểm sinh thái và tiếng kêu siêu âm của dơi ở Việt Nam Cho tới nay, đã có 120 loài dơi thuộc 38 giống, 8 họ được ghi nhận ở Việt Nam [43]; Vũ Đình Thống và Csorba (tài liệu chưa công bố). Trong đó, có những ghi nhận về một giống (Nyctalus) và 1 loài (Nyctalus cf. noctula) chưa đủ cơ sở khoa học [43]. Mặt khác, nhiều loài dơi đã được ghi nhận trong những tài liệu công bố trước đây nhưng không cung cấp thông tin chi tiết và nguồn mẫu vật.

Một số loài hiện được đánh giá là tổ hợp loài và cần nghiên cứu chi tiết với sự kết hợp tổng thể dẫn liệu về hình thái, tiếng kêu siêu âm và sinh học phân tử để khẳng định vị trí phân loại của chúng[44], [60]. Trong đó, đáng kể đến là nhiều loài thuộc các giống: Cynopterus, Hipposideros, Rhinolophus, Harpiacephalus, Myotis, Pipistrellus, Hypsugo, Ia, Miniopterus và Tadarida. Khi giải quyết được những vấn đề còn tồn tại về vị trí phân loại của các loài thuộc những giống nêu trên, thành phần loài dơi ở Việt Nam sẽ thay đổi đáng kể. Tình hình nghiên cứu động vật hoang dã ở Khu Dự trữ Sinh quyển Cù Lao Chàm – Hội An 1.

Tình hình nghiên cứu dơi ở Cù Lao Chàm Trước khi nghiên cứu này được thực hiện, Kuznetsov (2000) [45] là tài liệu duy nhất đã công bố có ghi nhận về dơi ở quần đảo Cù Lao Chàm. Trong tài liệu đó, tác giả Kuznetsov ghi nhận 5 loài dơi (Hipposideros armiger, H. larvatus, Pipistrellus ceylonicus và P. javanucus), nhưng không cung cấp mã số mẫu hoặc nơi bảo quản mẫu vật.

Do vậy, không có thông tin về nguồn mẫu dơi thu được ở Cù Lao Chàm trước đây để tác giả tham khảo. Mặt khác, vị trí phân loại của các loài H. larvatus và một số loài 5 c thuộc giống Pipistrellus đang có sự thay đổi trong những năm gần đây. Vu Dinh Thong (2011) [60] xác định những ghi nhận trước đây về loài H.

bicolor ở Việt Nam cần được quan tâm nghiên cứu kỹ hơn trong thời gian tới do hai loài H. bicolor và loài H. pomona có đặc điểm hình thái tương tự nhau. Trong số 2 loài này, H.

pomona phân bố rộng và thường gặp ở Việt Nam (IUCN - Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên quốc tế, [60]. Tình hình nghiên cứu các loài động vật khác trên cạn ở Cù Lao Chàm Quần đảo Cù Lao Chàm có 8 Hòn đảo, nhưng hầu hết những công trình nghiên cứu đa dạng sinh học nói chung và động vật trên cạn nói riêng chủ yếu được điều tra nghiên cứu ở Hòn Lao. Nên kết quả thu được còn rất hạn chế. Trong đó, đáng kể đến là những công trình nghiên cứu dưới đây: Năm 1998, một số chuyên gia thuộc Trung tâm Nhiệt đới Việt - Nga đã tổ chức điều tra nhanh về đa dạng sinh học tại các đảo gần bờ của Việt Nam; trong đó, có quần đảo Cù Lao Chàm.

Kết quả điều tra đã ghi nhận được 7 loài thằn lằn và 1 loài rắn [3]. Năm 2007, các chuyên gia thuộc Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội tiến hành khảo sát tại quần đảo Cù Lao Chàm và ghi nhận được 12 loài thú, 13 loài chim và 5 loài ếch nhái [tài liệu chưa công bố của Ban quản lý KBTB Cù Lao Chàm]. Năm 2008, khi xây dựng Hồ sơ thành lập Khu Dự trữ Sinh quyển thế giới Cù Lao Chàm - Hội An (UBND tỉnh Quảng Nam 2008), Ủy ban quốc gia UNESCO Việt Nam đã thông báo ở quần đảo Cù Lao Chàm có 12 loài thú, 13 loài chim, 130 loài bò sát và 5 loài ếch nhái [15]. Năm 2013, Võ Tấn Phong, Lê Đình Thủy và Đinh Thị Phương Anh tiến hành điều tra bước đầu về khu hệ chim ở quần đảo Cù Lao Chàm và ghi nhận được 52 loài [7].

6 c Từ năm 2011 đến 2014, Phan Thị Hoa đã tiến hành điều tra nghiên cứu hệ lưỡng cư, bò sát ở quần đảo Cù Lao Chàm và Khu Bảo tồn Thiên nhiên Sơn Trà. Kết quả điều tra ghi nhận được 11 loài lưỡng cư và 35 loài bò sát ở Khu Dự trữ Sinh quyển Cù Lao Chàm [3]. Kết quả tổng hợp đó cho thấy: khu hệ động vật rừng của quần đảo Cù Lao Chàm không phong phú và đa dạng như ở các hệ sinh thái rừng trong nội địa; nhưng với tính chất là hệ sinh thái rừng hải đảo và diện tích rừng không lớn thì số loài ghi nhận bước đầu có ý nghĩa khoa học và giá trị bảo tồn cao. Đồng thời, Cù Lao Chàm cần có những nghiên cứu tiếp theo để đánh giá đầy đủ hơn về tính đa dạng loài động vật hoang dã trên cạn.

Những kết quả nghiên cứu nêu trên mới chỉ ghi nhận được một số loài động vật có xương sống thuộc các lớp Lưỡng cư, Bò sát, Chim, Thú. Có thể nhận thấy rằng, khu hệ động vật của quần đảo Cù Lao Chàm cần được quan tâm nghiên cứu nhiều hơn trong thời gian tới. Đặc điểm tự nhiên và dân sinh kinh tế ở Khu bảo tồn biển Cù Lao Chàm 1. Điều kiện tự nhiên Vị trí địa lý – Địa hình Khu Dự trữ Sinh quyển Thế giới Cù Lao Chàm - Hội An được UNESCO công nhận năm 2009.

Quần đảo Cù Lao Chàm nằm cách thị xã Hội An, tỉnh Quảng Nam khoảng 19 km về phía Đông, tọa độ địa lý: 15°52′30′′- 16°00′00′′N; 108°24′30′′-108°44′30′′E. Quần đảo Cù Lao Chàm bao gồm 8 đảo với tổng diện tích khoảng 2. Trong đó đảo lớn nhất là Hòn Lao với diện tích 1.317 ha và là nơi có đỉnh núi cao nhất (571m). Đây cũng là đảo duy nhất trong quần đảo đang có khoảng 3.000 dân cư sinh sống.

Cụm đảo chủ yếu là đồi núi thấp, hầu hết các đảo nhỏ đều có hình chóp cụt. Độ cao so với mực nước biển từ 70- 200m. Đảo Hòn Lao có một dãy núi chính xếp theo hình cánh cung từ Tây Bắc 7 c xuống Đông Nam, độ cao từ 187 m (Đỉnh Tục Cả) đến 517 m chia Hòn Lao thành 2 sườn có độ dốc khác nhau + Sườn Đông có độ dốc lớn, đá tảng bao quanh chân núi hiểm trở, không có bãi bồi ven biển. + Sườn Tây dốc thoải ít đá tảng, có các bãi bồi ven biển như Bãi Bấc, Bãi Ông, Bãi Làng, Bãi Xếp, Bãi Chồng, Bãi Bìm và Bãi Hương [3].

Khí hậu và thủy văn Khí hậu Quần đảo Cù Lao Chàm có khí hậu hải dương điều hòa, ảnh hưởng bởi khí hậu nhiệt đới gió mùa. Gió Tây Nam từ tháng 5 đến tháng 6 và đi cùng là nhiệt độ cao của mùa hè.