Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ NHÂN THÂN NGƯỜI PHẠM TỘI CƯỚP GIẬT TÀI SẢN 1. Khái niệm và ý nghĩa của nhân thân người phạm tội cướp giật tài sản 1. Khái niệm nhân thân người phạm tội cướp giật tài sản Để hình thành lí luận về nhân thân người phạm tội cướp giật tài sản, tác giả luận văn tiếp cận từ lí luận về nhân thân người phạm tội nói chung trong Tội phạm học để luận giải lí luận về nhân thân người phạm tội cướp giật tài sản. Khi nói đến nhân thân chủ yếu là nói đến con người với tính cách là thành viên của xã hội, người tham gia vào quan hệ xã hội, là thực thể xã hội.
Khái niệm nhân thân người phạm tội được hình thành từ khái niệm “nhân thân” và khái niệm “người phạm tội” [44, tr. Trong hoạt động sản xuất, con người không thể tách khỏi xã hội, tính xã hội là đặc điểm cơ bản làm cho con người khác con vật thể hiện ở hoạt động giao tiếp xã hội. Hoạt động ấy không phải theo bản năng như động vật mà là hoạt động có ý thức – bản năng xã hội của con người là bản năng có ý thức [14, tr. Như vậy, con người sống trong xã hội luôn mang đặc tính xã hội.
Nhân thân con người là sự thống nhất giữa các đặc tính xã hội và đặc tính sinh học hay nhân thân con người là tổng hợp những đặc điểm, dấu hiệu thể hiện bản chất của con người tham gia vào tất cả các mối quan hệ xã hội. Đó là các đặc điểm, dấu hiệu sinh học, nhân khẩu học, các đặc điểm về xã hội học, đạo đức – tâm lý. Tiếp cận dưới góc độ Luật hình sự, nhân thân của người phạm tội trong luật hình sự được hiểu là tổng hợp những đặc điểm riêng biệt của người phạm tội có ý nghĩa đối với việc giải quyết đúng đắn vấn đề trách nhiệm hình sự của họ [40, tr. Nhân thân của người phạm tội tuy không là yếu tố cấu thành tội phạm nhưng những đặc điểm về nhân thân của người phạm tội có ý nghĩa quan trọng trong việc xác định trách nhiệm hình sự của người phạm tội.
Các cơ quan điều tra, truy tố và xét xử muốn giải quyết được đúng đắn bất cứ vụ án hình sự nào đều đỏi hỏi phải nghiên cứu đầy đủ về nhân thân người phạm tội. 9 Tội phạm học nghiên cứu nhân thân người phạm tội có phạm vi rộng hơn nhiều so với Luật hình sự. “Đối tượng nghiên cứu của tội phạm học là con người phạm tội chứ không phải là con người nói chung. Người phạm tội là người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội mà luật hình sự quy định là tội phạm” [44, tr.
Khi nghiên cứu nhân thân người phạm tội chính là nghiên cứu tổng hợp tất cả những dấu hiệu, đặc điểm của con người phạm tội cụ thể. Những dấu hiệu đặc trưng trong nhân thân người phạm tội mà Tội phạm học nghiên cứu bao gồm tất cả các đặc điểm, dấu hiệu riêng biệt của người phạm tội. Các đặc điểm riêng đó có thể là: Tuổi, nghề nghiệp, trình độ văn hóa, lối sống, hoàn cảnh gia đình, đời sống kinh tế, thái độ chính trị, sở thích cá nhân, ý thức chấp hành pháp luật… Như vậy, nhân thân người phạm tội là “Tổng thể tất cả các dấu hiệu, đặc điểm có ý nghĩa về mặt xã hội, trong sự kết hợp với điều kiện và hoàn cảnh bên ngoài ảnh hưởng đến hành vi phạm tội của người đó” [58, tr. Trên cơ sở khái niệm nhân thân người phạm tội nêu trên có thể đưa ra định nghĩa nhân thân người phạm tội cướp giật tài sản như sau: Nhân thân người phạm tội CGTS là tổng thể các đặc điểm, dấu hiệu về mặt xã hội, đạo đức, tâm lý, trong sự kết hợp với điều kiện và hoàn cảnh nhất định đã dẫn đến người đó thực hiện hành vi phạm tội CGTS được quy định tại Điều 136 BLHS 1999.
Ý nghĩa của việc nghiên cứu nhân thân người phạm tội cướp giật tài sản Nhân thân người phạm tội là vấn đề quan trọng được nhiều ngành khoa học xã hội nghiên cứu như khoa học luật hình sự, khoa học luật tố tụng hình sự, khoa học điều tra tội phạm, tâm lý học tư pháp, tội phạm học… Tuy nhiên, mỗi ngành khoa học đều có mục đích, nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu khác nhau cho nên khi nghiên cứu về nhân thân người phạm tội thì mục đích, nhiệm vụ, phạm vi nghiên cứu và hướng tiếp cận cũng khác nhau. Khoa học luật hình sự nghiên cứu nhân thân người phạm tội với mục đích xác định và đánh giá hành vi phạm tội, trách nhiệm hình sự và quyết định biện pháp 10 xử lý hình sự đối với người phạm tội theo luật hình sự [63, tr. Khoa học luật hình sự nghiên cứu nhân thân người phạm tội với phạm vi hẹp hơn có tác dụng giúp các cơ quan bảo vệ pháp luật nói chung, Tòa án nói riêng giải quyết đúng đắn vấn đề trách nhiệm hình sự của người phạm tội. Luật tố tụng hình sự nghiên cứu nhân thân người phạm tội để xác định hướng tiến hành tố tụng, quyền và nghĩa vụ của chủ thể trong các giai đoạn khác nhau đối với mỗi vụ án hình sự; lựa chọn biện pháp ngăn chặn, thực nghiệm điều tra, trưng cầu giám định.
Nghiên cứu các đặc điểm nhân thân có ý nghĩa đối với định tội, định khung và quyết định hình phạt [45, tr. Khoa học điều tra tội phạm nghiên cứu nhân thân người phạm tội nhằm xây dựng các giả thiết điều tra, kiểm tra các giả thiết điều tra đó phục vụ cho công tác đấu tranh chống tội phạm. Tâm lý học tư pháp nghiên cứu người phạm tội với mục đích xác định năng lực trách nhiệm hình sự và xử lý những người phạm tội là người mắc các bệnh về tâm lý, tâm thần [44, tr. Tội phạm học với tư cách là ngành khoa học pháp lý – xã hội học chuyên nghiên cứu về tội phạm và người phạm tội cùng những nguyên nhân và điều kiện của nó nhằm đề ra các biện pháp phòng ngừa, cho nên vấn đề nghiên cứu nhân thân người phạm tội nói chung và nhân thân người phạm tội CGTS nói riêng được nghiên cứu với phạm vi rộng hơn, mức độ toàn diện hơn, qua đó đánh giá những yếu tố nào thuộc về nhân thân người phạm tội có ảnh hưởng trực tiếp đến việc phạm tội, từ đó đề ra các biện pháp phòng ngừa dưới góc độ nhân thân.
Trong phạm vi luận văn này, tác giả xin đề cập đến việc nghiên cứu nhân thân người phạm tội CGTS với các ý nghĩa chính sau: Thứ nhất, nghiên cứu làm rõ nhân thân người phạm tội cướp giật tài sản, góp phần quan trọng trong việc định tội, định khung và quyết định hình phạt chính xác đối với người thực hiện hành vi phạm tội cướp giật tài sản. Trong các yếu tố liên quan đến định tội và định khung hình phạt đối với tội CGTS tại Điều 136 BLHS 1999, có đặc điểm nhân thân “tái phạm nguy hiểm” được quy định là yếu tố định khung của tội CGTS (điểm c khoản 2 của Điều 136 BLHS 1999). Khi đã định tội và định khung một cách chính xác sẽ giúp cho việc quyết 11 định hình phạt đối với người phạm tội CGTS đúng đắn, phù hợp với tính chất, mức độ nguy hiểm do hành vi phạm tội gây ra, từ đó góp phần giáo dục và cải tạo có hiệu quả người phạm tội CGTS có hiệu quả, đồng thời ngăn ngừa tội phạm mới. Thứ hai, nghiên cứu làm rõ nhân thân người phạm tội CGTS là để làm rõ các nguyên nhân và điều kiện tác động tới tình hình tội CGTS (nguyên nhân từ phía người phạm tội và nguyên nhân từ phía xã hội).
Việc nghiên cứu các đặc điểm nhân thân và những yếu tố tác động đến quá trình hình thành các đặc điểm tiêu cực của nhân thân người phạm tội CGTS, sẽ cho thấy rõ những nguyên nhân và điều kiện phát sinh tội phạm, đặc biệt là nhóm nguyên nhân và điều kiện từ phía người phạm tội.“Việc phân tích các nguyên nhân và điều kiện của tội phạm cụ thể chỉ ra rằng không thể nhận thức, hiểu biết được các nguyên nhân và điều kiện đó nếu thiếu việc cân nhắc nhân thân người phạm tội” [58, tr. Nhân thân người phạm tội CGTS với tổng thể các đặc điểm có tác động chi phối hành vi phạm tội và cũng chính là kết quả của sự tác động qua lại giữa người phạm tội và môi trường xã hội của người phạm tội CGTS. Nghiên cứu cụ thể về các đặc điểm và những yếu tố tác động đến quá trình hình thành các đặc điểm tiêu cực của nhân thân người phạm tội CGTS từ môi trường gia đình, nhà trường, môi trường kinh tế, văn hóa, xã hội vĩ mô đến sự hình thành các đặc điểm nhân thân tiêu cực của người phạm tội CGTS sẽ cho thấy rõ những nguyên nhân và điều kiện làm phát sinh hành vi phạm tội CGTS. Thứ ba, nghiên cứu làm rõ nhân thân người phạm tội CGTS nhằm xác định rõ những yếu tố tiêu cực từ phía người phạm tội.
“Hành vi phạm tội là kết quả không mong đợi của quá trình tương tác giữa các yếu tố tiêu cực thuộc môi trường sống với các yếu tố tâm – sinh lý tiêu cực bên trong cá nhân chủ thể hành vi đã dẫn tới việc thực hiện hành động hoặc không hành động mà pháp luật hình sự xem là phạm tội” [04, tr. Việc nghiên cứu nhân thân người phạm tội CGTS nhằm trả lời cho câu hỏi hành vi phạm tội CGTS được hình thành do ảnh hưởng bởi cái gì, cũng như môi trường xung quanh đã tác động vào con người như thế nào khiến người đó thực hiện hành vi phạm tội CGTS. 12 Từ đó, có thể xác định được những yếu tố tiêu cực nào từ phía người phạm tội và những yếu tố tiêu cực nào từ môi trường xã hội trong sự tác động qua lại với nhau làm phát sinh hành vi phạm tội CGTS. Thứ tư, nghiên cứu làm rõ nhân thân người phạm tội CGTS cũng có ý nghĩa trong việc đề ra các biện pháp giáo dục, cải tạo, quản lý người phạm tội một cách phù hợp và hiệu quả.
Nghiên cứu nhân thân người phạm tội CGTS là một quá trình để đưa ra các hình thức, phương pháp giáo dục, cải tạo, quản lý người phạm tội phù hợp và hiệu quả.