Luận văn thạc sĩ về xác lập tài sản chung của vợ chồng theo pháp luật Việt Nam

Luận văn thạc sĩ luật học phân tích căn cứ xác lập tài sản chung của vợ chồng theo pháp luật việt nam, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp khả thi cho thực tiễn.

• Tác giả: Trịnh Thị Hồng Nhung
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thị Lan
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Dân sự và Tố tụng Dân sự
• Đề tài: Luận Văn Thạc Sĩ Luật Học Căn Cứ Xác Lập Tài Sản Chung Của Vợ Chồng Theo Pháp Luật Việt Nam
• Loại tài liệu: thesis
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 0.2. Tình hình nghiên cứu
• 0.3. Mục đích nghiên cứu và nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.5. Phương pháp nghiên cứu
• 0.6. Kết cấu của Luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ CĂN CỨ XÁC LẬP TÀI SẢN CHUNG CỦA VỢ CHỒNG THEO PHÁP LUẬT VIỆT NAM
• 1.1. Khái niệm tài sản chung của vợ chồng và căn cứ xác lập tài sản chung của vợ chồng
• 1.2. Ý nghĩa của căn cứ xác lập tài sản chung của vợ chồng
• 1.3. Cơ sở của việc xác lập tài sản chung của vợ chồng
• 1.4. Sơ lược lịch sử pháp luật Việt Nam điều chỉnh về căn cứ xác lập tài sản chung của vợ chồng
• 1.5. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: PHÁP LUẬT VIỆT NAM HIỆN HÀNH VỀ CĂN CỨ XÁC LẬP TÀI SẢN CHUNG CỦA VỢ CHỒNG
• 2.1. Căn cứ xác lập tài sản chung của vợ chồng trong chế độ tài sản theo luật
• 2.2. Thu nhập từ lao động, sản xuất, kinh doanh
• 2.3. Hoa lợi, lợi tức phát sinh từ tài sản riêng
• 2.4. Tài sản mà vợ chồng thỏa thuận là tài sản chung
• 2.5. Tài sản mà vợ chồng được thừa kế chung, được tặng cho chung
• 2.6. Quyền sử dụng đất mà vợ, chồng có được sau khi kết hôn
• 2.7. Các thu nhập hợp pháp khác
• 2.8. Căn cứ xác lập tài sản chung trong chế độ tài sản theo thỏa thuận
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TIỄN ÁP DỤNG CĂN CỨ XÁC LẬP TÀI SẢN CHUNG VỢ CHỒNG VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN
• 3.1. Thực tiễn áp dụng căn cứ xác lập tài sản chung vợ chồng
• 3.2. Nhận xét chung về thực tiễn áp dụng căn cứ xác lập tài sản chung vợ chồng tại cơ quan nhà nước có thẩm quyền
• 3.3. Một số vụ việc điển hình về áp dụng căn cứ xác lập tài sản chung vợ chồng để giải quyết tranh chấp tài sản khi vợ chồng ly hôn
• 3.4. Những giải pháp hoàn thiện pháp luật Việt Nam về căn cứ xác lập tài sản chung của vợ chồng
• 3.5. Một số định hướng hoàn thiện quy định của pháp luật về căn cứ xác định tài sản chung của vợ chồng
• 3.6. Giải pháp hoàn thiện quy định của pháp luật và cơ chế thực thi pháp luật về căn cứ xác định tài sản chung của vợ chồng
• 3.7. Một số kiến nghị hoàn thiện cơ chế thực thi nhằm đưa chế định căn cứ xác lập tài sản chung của vợ chồng vào đời sống xã hội
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Những vấn đề lý luận chung về căn cứ xác lập tài sản chung của vợ chồng theo pháp luật Việt Nam

Căn cứ xác lập tài sản chung của vợ chồng là một trong những nội dung quan trọng trong lĩnh vực luật hôn nhân gia đình. Tài sản chung của vợ chồng không chỉ là vấn đề pháp lý mà còn là vấn đề xã hội, ảnh hưởng đến quyền lợi và nghĩa vụ của các bên trong quan hệ hôn nhân. Theo pháp luật Việt Nam, tài sản chung được xác lập dựa trên những căn cứ pháp lý cụ thể. Đầu tiên, cần hiểu rõ khái niệm về tài sản chung của vợ chồng và các căn cứ xác lập nó. Tài sản chung được hình thành từ sự đóng góp của cả hai bên trong thời kỳ hôn nhân, từ thu nhập, tài sản riêng, cũng như các tài sản được thừa kế hoặc tặng cho chung. Việc xác định rõ ràng các căn cứ này không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của các bên mà còn hỗ trợ trong việc giải quyết các tranh chấp phát sinh khi có vấn đề xảy ra trong hôn nhân.

1.3. Ý nghĩa của căn cứ xác lập tài sản chung của vợ chồng

Ý nghĩa của căn cứ xác lập tài sản chung không chỉ dừng lại ở việc xác định quyền sở hữu mà còn liên quan đến việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của vợ chồng trong các giao dịch dân sự. Pháp luật Việt Nam đã quy định rõ ràng về các căn cứ này, tạo ra một khung pháp lý vững chắc cho việc xác lập và phân chia tài sản chung. Điều này không chỉ giúp giảm thiểu các tranh chấp phát sinh mà còn tạo điều kiện cho các bên thực hiện quyền và nghĩa vụ của mình một cách công bằng. Hơn nữa, việc xác lập tài sản chung còn có ý nghĩa trong việc duy trì sự ổn định và phát triển của gia đình, góp phần vào việc bảo vệ các giá trị truyền thống trong xã hội. Do đó, việc nghiên cứu và làm rõ ý nghĩa của các căn cứ xác lập này là rất cần thiết trong bối cảnh hiện nay.

II. Pháp luật Việt Nam hiện hành về căn cứ xác lập tài sản chung của vợ chồng

Pháp luật hiện hành của Việt Nam quy định rõ ràng về căn cứ xác lập tài sản chung của vợ chồng, tạo điều kiện cho việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên trong quan hệ hôn nhân. Theo luật hôn nhân gia đình, tài sản chung được hình thành từ nhiều nguồn khác nhau, bao gồm thu nhập từ lao động, tài sản được thừa kế, và các tài sản khác mà vợ chồng thỏa thuận là tài sản chung. Điều này thể hiện sự linh hoạt trong việc xác định tài sản chung, giúp các bên có thể tự do thỏa thuận và bảo vệ quyền lợi của mình. Tuy nhiên, trong thực tế, việc áp dụng các quy định này vẫn gặp nhiều khó khăn và vướng mắc. Nhiều trường hợp tranh chấp tài sản phát sinh từ việc không có tài liệu chứng minh nguồn gốc tài sản, hoặc tài sản được hình thành từ tài sản riêng nhưng lại được sử dụng cho mục đích chung của gia đình.

2.3. Những hạn chế và bất cập trong pháp luật hiện hành

Mặc dù pháp luật Việt Nam đã quy định rõ ràng về căn cứ xác lập tài sản chung của vợ chồng, nhưng vẫn còn nhiều hạn chế và bất cập trong thực tiễn áp dụng. Nhiều quy định còn khá chung chung, khó áp dụng trong thực tế, dẫn đến việc giải quyết các tranh chấp về tài sản giữa vợ chồng gặp khó khăn. Ngoài ra, một số quy định còn mâu thuẫn với nhau, gây khó khăn cho công tác xét xử. Việc nghiên cứu và phân tích những hạn chế này là rất cần thiết, nhằm đưa ra các kiến nghị hoàn thiện pháp luật về căn cứ xác lập tài sản chung của vợ chồng, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên trong quan hệ hôn nhân.

III. Thực tiễn áp dụng căn cứ xác lập tài sản chung vợ chồng và một số giải pháp hoàn thiện

Thực tiễn áp dụng căn cứ xác lập tài sản chung vợ chồng cho thấy nhiều vấn đề cần được giải quyết để nâng cao hiệu quả của pháp luật trong lĩnh vực này. Các cơ quan nhà nước có thẩm quyền thường gặp khó khăn trong việc xác định tài sản chung, đặc biệt là trong các trường hợp không có chứng cứ rõ ràng về nguồn gốc hình thành tài sản. Nhiều vụ việc tranh chấp tài sản giữa vợ chồng diễn ra phức tạp, với giá trị tài sản lớn và đa dạng. Điều này đòi hỏi cần có sự hoàn thiện hơn nữa trong các quy định pháp luật, nhằm đảm bảo tính công bằng và hợp lý trong việc phân chia tài sản chung khi có tranh chấp xảy ra.

3.3. Giải pháp hoàn thiện pháp luật

Để nâng cao hiệu quả của pháp luật về căn cứ xác lập tài sản chung vợ chồng, cần có những giải pháp hoàn thiện quy định pháp luật và cơ chế thực thi pháp luật. Một số kiến nghị có thể được đưa ra bao gồm việc sửa đổi, bổ sung các quy định pháp luật để làm rõ hơn về căn cứ xác lập tài sản chung, cũng như tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục pháp luật về vấn đề này. Ngoài ra, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước trong việc giải quyết tranh chấp tài sản chung vợ chồng, nhằm đảm bảo tính công bằng và hợp lý trong việc phân chia tài sản chung khi có tranh chấp xảy ra.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tài sản chung của vợ chồng (TSCCVC) là một trong những vấn đề trọng yếu trong quan hệ hôn nhân và gia đình, đóng vai trò thiết yếu trong việc duy trì và phát triển gia đình. Theo Luật Hôn nhân và Gia đình (HN&GD) năm 2014, TSCCVC được xác định dựa trên các căn cứ pháp luật cụ thể, bao gồm tài sản do vợ chồng tạo ra trong thời kỳ hôn nhân, thu nhập hợp pháp, tài sản thừa kế hoặc tặng cho chung, và tài sản được thỏa thuận là tài sản chung. Tuy nhiên, thực tiễn áp dụng pháp luật về căn cứ xác lập TSCCVC còn nhiều khó khăn do quy định còn chung chung, mâu thuẫn và thiếu thống nhất, dẫn đến tranh chấp tài sản khi ly hôn ngày càng phức tạp và giá trị tranh chấp lớn.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm làm sáng tỏ hệ thống lý luận về căn cứ xác lập TSCCVC theo luật định, phân tích thực trạng pháp luật Việt Nam và thực tiễn áp dụng tại các cơ quan nhà nước có thẩm quyền, từ đó đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật nhằm bảo vệ quyền lợi hợp pháp của vợ chồng. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào quy định pháp luật hiện hành tại Việt Nam và thực tiễn áp dụng trong các vụ việc tranh chấp tài sản chung vợ chồng, đặc biệt trong thời kỳ từ khi Luật HN&GD 2014 có hiệu lực đến nay.

Việc nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật, giảm thiểu tranh chấp, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các bên, đồng thời góp phần ổn định và phát triển xã hội thông qua chức năng của gia đình. Theo ước tính, các vụ tranh chấp tài sản chung vợ chồng chiếm tỷ lệ lớn trong tổng số vụ án hôn nhân gia đình tại các Tòa án nhân dân, phản ánh tính cấp thiết của việc hoàn thiện pháp luật về căn cứ xác lập TSCCVC.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên hai khung lý thuyết chính: lý thuyết về quyền sở hữu tài sản trong quan hệ hôn nhân và lý thuyết về quyền tự do thỏa thuận trong pháp luật dân sự. Lý thuyết quyền sở hữu tài sản nhấn mạnh TSCCVC là tài sản thuộc sở hữu chung hợp nhất của vợ chồng, được hình thành trên cơ sở quan hệ hôn nhân hợp pháp và sự đóng góp của cả hai bên. Lý thuyết quyền tự do thỏa thuận phản ánh quan điểm pháp luật hiện đại về việc cho phép vợ chồng tự do thỏa thuận về chế độ tài sản, bao gồm việc xác lập tài sản chung hoặc tài sản riêng.

Các khái niệm chính bao gồm:

• Tài sản chung của vợ chồng: tài sản do vợ chồng tạo ra hoặc thu nhập hợp pháp trong thời kỳ hôn nhân.
• Căn cứ xác lập tài sản chung: các tình tiết, điều kiện pháp lý làm phát sinh quyền sở hữu chung đối với tài sản.
• Chế độ tài sản theo luật định và theo thỏa thuận: hai hình thức xác lập quyền sở hữu tài sản chung được pháp luật công nhận.
• Thời kỳ hôn nhân: khoảng thời gian từ ngày đăng ký kết hôn đến ngày chấm dứt hôn nhân, là căn cứ xác định thời điểm phát sinh TSCCVC.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp các phương pháp nghiên cứu sau:

• Phân tích và diễn giải: nghiên cứu các vấn đề lý luận về căn cứ xác lập TSCCVC, làm rõ khái niệm, bản chất pháp lý và ý nghĩa.
• Thống kê và đánh giá: thu thập và phân tích số liệu về các vụ tranh chấp tài sản chung vợ chồng tại Tòa án nhân dân, đánh giá thực trạng áp dụng pháp luật.
• So sánh và khảo cứu văn bản: so sánh quy định pháp luật Việt Nam với một số nước, khảo cứu các văn bản pháp luật, nghị định, và các công trình nghiên cứu liên quan.

Nguồn dữ liệu chính bao gồm Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, Bộ luật Dân sự 2015, Nghị định 126/2014/NĐ-CP, các bản án, quyết định của Tòa án, cùng các tài liệu học thuật và nghiên cứu khoa học. Cỡ mẫu nghiên cứu gồm các vụ án tranh chấp tài sản chung vợ chồng được giải quyết tại các Tòa án nhân dân trong khoảng thời gian từ năm 2014 đến nay. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu ngẫu nhiên có chủ đích nhằm đảm bảo tính đại diện cho các trường hợp điển hình.

Timeline nghiên cứu kéo dài trong vòng 12 tháng, bao gồm các giai đoạn thu thập tài liệu, phân tích dữ liệu, viết báo cáo và hoàn thiện luận văn.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Căn cứ xác lập TSCCVC theo luật định được quy định rõ ràng nhưng còn nhiều bất cập: Luật HN&GD 2014 quy định TSCCVC bao gồm tài sản do vợ chồng tạo ra, thu nhập hợp pháp, tài sản thừa kế hoặc tặng cho chung, và tài sản thỏa thuận là tài sản chung. Tuy nhiên, quy định về căn cứ xác lập còn chung chung, dẫn đến khó khăn trong áp dụng thực tế. Ví dụ, khoản 3 Điều 33 quy định "trong trường hợp không có căn cứ chứng minh tài sản riêng thì tài sản đó được coi là tài sản chung" gây tranh cãi và thiệt hại cho bên có tài sản riêng không có chứng cứ.

2. Thực tiễn áp dụng pháp luật tại Tòa án còn nhiều khó khăn: Qua phân tích khoảng 50 vụ án tranh chấp tài sản chung vợ chồng, có tới 60% vụ án gặp khó khăn trong việc xác định nguồn gốc tài sản, đặc biệt là tài sản hình thành từ nguồn thu nhập riêng nhưng sử dụng chung. Tòa án thường phải dựa vào các chứng cứ gián tiếp và nguyên tắc suy đoán tài sản chung, dẫn đến kết quả không đồng nhất.

3. Vai trò của thỏa thuận tài sản chung được pháp luật thừa nhận nhưng chưa phổ biến: Luật cho phép vợ chồng thỏa thuận về tài sản chung, tuy nhiên trong thực tế chỉ khoảng 20% các cặp vợ chồng có thỏa thuận bằng văn bản về tài sản chung. Việc thiếu thỏa thuận dẫn đến nhiều tranh chấp và khó khăn trong giải quyết.

4. Quyền sử dụng đất là tài sản có giá trị lớn và phức tạp trong xác lập TSCCVC: Quyền sử dụng đất có thể là tài sản riêng hoặc tài sản chung tùy theo thời điểm và nguồn gốc hình thành. Khoảng 30% vụ tranh chấp liên quan đến quyền sử dụng đất gặp khó khăn do thiếu văn bản thỏa thuận hoặc chứng cứ rõ ràng.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của các khó khăn là do quy định pháp luật còn mang tính khái quát, chưa cụ thể hóa các trường hợp phức tạp trong thực tế như tài sản trộn lẫn, tài sản hình thành từ nguồn riêng nhưng sử dụng chung. So với một số nước như Pháp, Nhật Bản, Thái Lan, Việt Nam còn hạn chế trong việc cho phép thay đổi thỏa thuận tài sản trong thời kỳ hôn nhân, dẫn đến thiếu linh hoạt trong quản lý tài sản chung.

Việc áp dụng nguyên tắc suy đoán tài sản chung khi không có chứng cứ rõ ràng nhằm bảo vệ quyền lợi của bên yếu thế, đặc biệt là phụ nữ, tuy nhiên cũng gây ra tranh cãi và thiệt hại cho bên có tài sản riêng. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ phân bố tỷ lệ các loại tranh chấp tài sản và bảng so sánh quy định pháp luật Việt Nam với các nước để minh họa sự khác biệt.

Ý nghĩa của nghiên cứu là làm rõ các căn cứ xác lập TSCCVC, từ đó đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật nhằm nâng cao tính minh bạch, công bằng và hiệu quả trong giải quyết tranh chấp tài sản chung vợ chồng.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Hoàn thiện quy định pháp luật về căn cứ xác lập TSCCVC: Cần cụ thể hóa các trường hợp tài sản trộn lẫn, tài sản hình thành từ nguồn riêng nhưng sử dụng chung, bổ sung hướng dẫn chi tiết về chứng cứ xác định tài sản riêng và tài sản chung. Mục tiêu giảm thiểu tranh chấp và nâng cao tính minh bạch, thực hiện trong vòng 12 tháng, do Bộ Tư pháp chủ trì phối hợp với Bộ Tài nguyên và Môi trường.

2. Khuyến khích và tạo điều kiện cho vợ chồng thỏa thuận tài sản chung bằng văn bản: Tăng cường tuyên truyền, hướng dẫn pháp luật về thỏa thuận tài sản chung, đồng thời đơn giản hóa thủ tục công chứng, chứng thực thỏa thuận. Mục tiêu nâng tỷ lệ thỏa thuận tài sản chung lên ít nhất 50% trong 3 năm tới, do Sở Tư pháp và các tổ chức công chứng thực hiện.

3. Nâng cao năng lực giải quyết tranh chấp tài sản tại Tòa án: Tổ chức đào tạo chuyên sâu cho thẩm phán, cán bộ Tòa án về các quy định pháp luật liên quan đến TSCCVC, kỹ năng thu thập và đánh giá chứng cứ tài sản. Mục tiêu giảm thời gian giải quyết vụ án tranh chấp tài sản chung xuống dưới 6 tháng, thực hiện trong 2 năm, do Tòa án nhân dân tối cao phối hợp với các trường đại học luật.

4. Xây dựng hệ thống lưu trữ, quản lý chứng cứ tài sản điện tử: Phát triển cơ sở dữ liệu về tài sản chung, tài sản riêng của vợ chồng, hỗ trợ việc xác minh nguồn gốc tài sản trong tranh chấp. Mục tiêu hoàn thành hệ thống trong 3 năm, do Bộ Tư pháp phối hợp Bộ Công an và Bộ Thông tin và Truyền thông thực hiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Luật sư và chuyên gia pháp lý: Nắm bắt kiến thức chuyên sâu về căn cứ xác lập TSCCVC, hỗ trợ tư vấn và giải quyết tranh chấp tài sản chung vợ chồng hiệu quả hơn.

2. Thẩm phán và cán bộ Tòa án: Áp dụng các quy định pháp luật một cách chính xác, nâng cao năng lực xét xử các vụ án liên quan đến tài sản chung vợ chồng.

3. Các cặp vợ chồng và gia đình: Hiểu rõ quyền và nghĩa vụ về tài sản chung, từ đó chủ động thỏa thuận và bảo vệ quyền lợi hợp pháp trong quan hệ hôn nhân.

4. Nhà nghiên cứu và giảng viên luật: Cung cấp tài liệu tham khảo toàn diện về căn cứ xác lập TSCCVC, phục vụ cho nghiên cứu khoa học và giảng dạy chuyên ngành luật dân sự và tố tụng dân sự.

Câu hỏi thường gặp

1. Căn cứ xác lập tài sản chung của vợ chồng là gì?
   Căn cứ xác lập TSCCVC bao gồm tài sản do vợ chồng tạo ra trong thời kỳ hôn nhân, thu nhập hợp pháp, tài sản thừa kế hoặc tặng cho chung, và tài sản được thỏa thuận là tài sản chung. Đây là cơ sở pháp lý để xác định quyền sở hữu chung hợp nhất của vợ chồng.

2. Thời kỳ hôn nhân được xác định như thế nào trong pháp luật Việt Nam?
   Theo khoản 13 Điều 3 Luật HN&GD 2014, thời kỳ hôn nhân là khoảng thời gian từ ngày đăng ký kết hôn đến ngày chấm dứt hôn nhân. Thời kỳ này là căn cứ để xác định tài sản phát sinh là tài sản chung hay riêng.

3. Nếu không có chứng cứ chứng minh tài sản riêng thì tài sản đó được coi là gì?
   Theo khoản 3 Điều 33 Luật HN&GD 2014, nếu không có căn cứ chứng minh tài sản là tài sản riêng của mỗi bên, tài sản đó sẽ được coi là tài sản chung của vợ chồng. Nguyên tắc này nhằm bảo vệ quyền lợi của bên yếu thế trong tranh chấp.

4. Vợ chồng có thể thỏa thuận về tài sản chung không?
   Pháp luật Việt Nam cho phép vợ chồng thỏa thuận về chế độ tài sản, bao gồm việc xác lập tài sản chung hoặc tài sản riêng. Thỏa thuận phải được lập thành văn bản và tuân thủ các quy định pháp luật để có hiệu lực.

5. Quyền sử dụng đất có phải là tài sản chung của vợ chồng không?
   Quyền sử dụng đất mà vợ chồng có được sau khi kết hôn được coi là tài sản chung, trừ trường hợp được thừa kế riêng, tặng cho riêng hoặc có được thông qua giao dịch bằng tài sản riêng. Việc xác định cụ thể phụ thuộc vào nguồn gốc và thỏa thuận của các bên.

Kết luận

• Căn cứ xác lập tài sản chung của vợ chồng là cơ sở pháp lý quan trọng để xác định quyền sở hữu và giải quyết tranh chấp tài sản trong quan hệ hôn nhân.
• Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014 đã có những quy định cụ thể hơn so với các luật trước, nhưng vẫn còn tồn tại những hạn chế trong thực tiễn áp dụng.
• Thực tiễn giải quyết tranh chấp tài sản chung vợ chồng tại Tòa án gặp nhiều khó khăn do thiếu chứng cứ và quy định chưa rõ ràng.
• Việc thừa nhận và khuyến khích thỏa thuận tài sản chung bằng văn bản là hướng đi tích cực nhằm bảo vệ quyền lợi các bên.
• Các giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao năng lực thực thi cần được triển khai trong thời gian tới để đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của vợ chồng, góp phần ổn định xã hội.

Luận văn đề nghị các cơ quan chức năng, nhà nghiên cứu và thực tiễn pháp luật tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện và áp dụng hiệu quả các quy định về căn cứ xác lập TSCCVC nhằm bảo vệ quyền lợi của các bên trong quan hệ hôn nhân và gia đình.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 NHUNG VAN DE LÝ LUẬN CHUNG VE CĂN CU XÁC LẬP TAI SAN CHUNG CUA VO CHONG THEO PHAP LUAT VIET NAM 1. Khái niệm tài sản chung của vo chồng va căn cứ xác lập tài sản chung của vợ chồng Căn cứ xác lập quan hệ tài sản chung phát sinh giữa vợ chồng là một nội dung quan trọng trong các quan hệ pháp lý phát sinh giữa hai chủ thé đặc biệt này. Bên cạnh ý nghĩa là một quan hệ “phái sinh” phát sinh sau khi đã xác lập quan hệ nhân thân giữa vợ và chồng, căn cứ xác lập quan hệ tài sản còn đóng vai trò là nền tảng hay sự hậu thuẫn cần thiết giúp quan hệ nhân thân giữa vợ chồng tồn tại. Không thé có quan hệ hôn nhân đơn thuần giữa vợ chồng hoàn toàn tách biệt khỏi quan hệ tài sản bởi vì “Suy cho cùng, tất cả tài sản của vợ, chồng dù là của riêng mỗi người hay của chung hai người, đều phải được khai thác, sử dụng trước hết nhằm bao đảm sự tôn tại va phát triển của gia đình, sau đó mới phục vụ cho cá nhân chủ sở hữu” [49, tr.

Bối cảnh cần thiết như vậy đặt ra vấn đề về việc tìm hiểu một cách toàn diện chế độ pháp lý về căn cứ xác lập quan hệ tài sản chung vợ chồng. Khái niệm tài sản chung của vợ chong Tài sản chung của vợ chồng là quan hệ xã hội và quan hệ tài sản khách quan. Nó được hình thành trên cơ sở hôn nhân, là kết quả của sự đóng góp công sức, tài sản của cả vợ và chồng trong suốt thời kỳ hôn nhân. TSCCVC là cơ sở vật chat dé duy trì và phát triển gia đình, bảo đảm các nhu cầu chung của gia đình va của cá nhân họ [24, tr.

TSCCVC là một đối tượng quan trọng của pháp luật về tài sản. Ở xã hội nào có hôn nhân vợ chồng thì giữa vợ chồng cũng có tài sản chung. Tuy nhiên, tùy theo điều kiện kinh tế, xã hội, văn hóa ở từng giai đoạn phát triển, pháp luật về TSCCVC có thé có những quy định khác nhau. Chăng hạn, có thời điểm pháp luật chỉ thừa nhận quyền tài sản của vợ chồng, có thời điểm cả vợ và chồng đều có quyền sở hữu tài sản chung.

Nhưng về bản chất, TSCCVC là tài sản của cá nhân, không phải tài sản của pháp nhân. Vì vậy, TSCCVC trước hết phản ánh tư tưởng, quan điểm của các nhà lập pháp và xã hội về quyền tài sản cá nhân, quyền tự do dân sự của cá nhân, thê hiện sự thỏa thuận chung của các bên. Đó là một trong những quyền cơ bản của công dân và hiện được cộng đồng quốc tế ghi nhận trong nhiều văn kiện quốc tế. Luật pháp trên toàn thé giới hiện nay cũng công nhận và bảo vệ tài sản cá nhân và quyên tài sản trong các văn bản pháp luật quốc gia của họ.

Tại Việt Nam, quyền sở hữu tư nhân được pháp luật bảo hộ [40, D32]. Quan điểm về quyền tự do cá nhân trong sở hữu tài sản được ghi nhận rộng hay hẹp khác nhau tùy từng thời điểm lịch sử và đặc điểm xã hội của từng nước. Điều này được phản ánh rõ nét trong chế định TSCCVC thông qua mức độ công nhận quyền tự do thỏa thuận của các chủ thé về TSCCVC. Sự phản ánh này được thé hiện qua ba khía cạnh lớn: Mot là, pháp luật Việt Nam hiện hành cho phép vợ chồng thỏa thuận về chế độ tài sản của mình, trong đó có thể thỏa thuận về việc áp dụng chế độ tài sản chung hoặc chế độ tài sản riêng; Hai là, pháp luật Việt Nam quy định các loại TSCCVC theo nguyên tac chung va theo thỏa thuận của vợ chồng; Ba là, vợ chồng có thé thỏa thuận về việc quản lý, sử dụng, định đoạt tài sản chung của mình.

Việc thiết lap, tạo dựng quan hệ TSCCVC là một quá trình diễn ra theo thời gian, phản ánh quan điểm của xã hội về quyền tự do cá nhân trong tài sản cũng như quyền tự do dân sự của cá nhân. Dưới thời phong kiến, quyền tự do cá nhân ít được đề cao, hôn nhân được coi là một vấn đề hệ trọng của hai dòng họ, gia đình. Theo đó, sự thỏa thuận của hai bên trong việc tạo lập quan hệ hôn nhân cũng không được quan tâm, chú ý đến. TSCCVC được xác lập theo quy định của phong tục tập quán, thường là theo bên nam.

Ngày nay, với quan điểm mở rộng hơn về quyền tự do cá nhân, sự thỏa thuận của hai bên trong việc thiết lập, tạo dựng quan hệ TSCCVC được ghi nhận ngày càng rộng rãi. Pháp luật hiện hành của Việt Nam cho phép vợ chồng thỏa thuận về chế độ tài sản của mình, trong đó có thể thỏa thuận về việc áp dụng chế độ tài sản chung hoặc chế độ tài sản riêng. Cho đến ngày nay, sự đồng ý và thống nhất ý chí của các bên trong việc xác lập quan hệ hôn nhân và quan hệ tài sản chung vẫn có giá tri vi quyén tự do ca nhân được công nhận và bao đảm cao độ, vợ va chồng đều có quyền bình dang trong việc xác lập tài sản chung. Hai bên trong quan hệ vợ chồng là người đầu tiên quyết định có nên xác lập quan hệ hôn hay không.

Không ai được ép buộc hai bên hoặc dùng bất kỳ biện pháp, hình thức nào để cưỡng ép hai bên kết hôn một cách không tự nguyện. Tương tự, tư tưởng về quyền tự do cá nhân được thé hiện rõ ràng trong việc thừa nhận thỏa thuận hôn nhân trong việc xác định tài sản nào là TSCCVC và trong việc thực hiện quyền sở hữu tài sản chung vợ chồng theo thỏa thuận hoặc theo luật định. Hiện nay, pháp luật Việt Nam cũng như hau hết các nước trên thế giới đều cho phép các chủ thể tự do thỏa thuận về tài sản chung, bao gồm cả TSCCVC [19, tr. Điều này thể hiện sự tôn trọng quyền tự do cá nhân của các chủ thé.

Ví dụ, Điều 1469 BLDS và Thương mại Thái Lan quy định rang nếu vợ chồng không có thỏa thuận đặc biệt về tài sản trước khi kết hôn thì quan hệ tài sản giữa họ sẽ được điều chỉnh bởi quy định của pháp luật [3, D1469]. Điều này cho thấy pháp luật Thái Lan cũng coi trọng sự thỏa thuận của các bên trong việc xác lập quan hệ TSCCVC. Như vậy, pháp luật sẽ chỉ can thiệp, điều chỉnh khi hai bên không có thỏa thuận về tài sản trước hôn nhân, tức là thỏa thuận vê tai sản của các bên được coi là nên tảng, cơ sở cua đâu tiên trong việc xác lập tài sản chung vợ chồng trong quan hệ hôn nhân. Tóm lại, TSCCVC là một chế định pháp luật quan trọng, thê hiện tư tưởng, quan điểm của xã hội về quyền tự do tài sản của cá nhân cũng như quyền tự do dân sự của cá nhân trong từng giai đoạn lịch sử và đặc điểm xã hội khác nhau.

Tài sản chung của vợ chồng không chỉ gắn liền với sự ra đời của HN&GB, thực hiện chức năng cua gia đình, mà còn có ảnh hưởng rất lớn đến toàn xã hội. Gia đình với các chức năng xã hội như thỏa mãn lợi ích, nhu cầu của vợ chồng, chức năng sinh sản, nuôi dưỡng con cái, chức năng kinh tế, văn hóa, xã hội. không còn là vấn đề xác lập quan hệ hôn nhân giữa hai bên mà đã trở thành vấn đề của toàn xã hội, ảnh hưởng đến toàn xã hội. Từ đó, gia đình được coi là đơn vị của xã hội, là nền tảng của xã hội [1, tr.

Vì vay, TSCCVC là một chế định pháp luật quan trọng, thể hiện quan điểm, tư tưởng của xã hội về tự do cá nhân, quyền tự do dân sự và bảo đảm, duy trì quyền tự do, ôn định và phát triển của xã hội thông qua chức năng của gia đình. Điều này trước hết được thể hiện thông qua việc Nhà nước xây dựng các quy định pháp luật dé quy dinh cac điều kiện, căn cứ xác lập quan hệ vợ chồng hợp pháp mà trên đó TSCCVC được hình thành. Sự thỏa thuận của các bên và mong muốn xác lập quan hệ hôn nhân hợp pháp là điều kiện tiên quyết, nhưng pháp luật vẫn có những quy định về điều kiện xác lập quan hệ hôn nhân hợp pháp mà các bên phải tuân thủ. Những điều kiện này tùy theo từng thời điểm lịch sử và đặc điểm xã hội của mỗi quốc gia, được quy định khác nhau và luôn phản ánh quan điểm của xã hội về chức năng của gia đình trong việc bảo vệ trật tự, ôn định và phát triển.

Vi dụ, ở thời phong kiến, việc kết hôn và lập gia đình được coi là duy trì ndi giống, phát triển dòng họ nên sự đồng ý, xác nhận của hai bên gia đình được coi là điều kiện tiên quyết để công nhận quan hệ hôn nhân hợp pháp giữa hai bên [12, tr. 10 Pháp luật ở thời kỳ nào cũng yêu cầu việc xác lập quan hệ hôn nhân phải được tiễn hành theo những hình thức nhất định và phải được pháp luật quy định. Điều này thé hiện quan điểm của xã hội về chức năng của gia đình, về bảo vệ trật tự và phát triển của xã hội. Quan điểm này được thể hiện trong quy định của pháp luật về việc thực hiện quyền sở hữu TSCCVC và quy định của pháp luật về việc tài sản nào sẽ là tài sản thuộc TSCCVC.

Pháp luật mặc dù cho phép các bên chủ thé có thé cùng nhau thỏa thuận về việc thực hiện quyên tài sản chung cũng như thỏa thuận xác định các TSCCVC, nhưng sự thỏa thuận này luôn phải tuân theo những hình thức nhất định và phải được pháp luật công nhận. Ví dụ, pháp luật của các nước tư bản cho phép hai bên có thể thỏa thuận xác định các tài sản chung nhưng sự thỏa thuận này phải được tiến hành trước khi kết hôn và phải được lập thành văn bản với sự ghi nhận của các cơ quan có thẩm quyên, nếu không sự thỏa thuận này sẽ bị coi là vô hiệu [9, tr. Tài sản chung của vợ chồng luôn phản ánh quan điểm của xã hội về quyền tự do cá nhân và quyền tự do dân sự của cá nhân, đồng thời phản ánh quan điểm của xã hội về vai trò của gia đình trong việc góp phan làm ổn định và phát triển xã hội một cách bền vững.