CHƯƠNG 1 KHÁI QUÁT VE GIÁO DỤC O HÀ NỘI TRƯỚC NĂM 1954 1. Những yếu tố tác động đến giáo dục Hà Nội 1. Điều kiện tự nhiên Về vị trí địa lý: Hà Nội nằmở vị trí trung tâm của đồng bằng sông Hồng, xét về địa giới hành chính thành phố Hà Nội năm 1954: phía Bắc và phía Đông giáp tỉnh Bắc Ninh, phía Tây giáp tỉnh Hà Đông và Sơn Tây, phía Nam giáp tỉnh Hà Đông. Không những thế, Hà Nội còn là đầu mối giao thương bằng đường bộ, đường sắt, đường hàng không và đường sông tỏa đi các vùng khác trong cả nước và đi quốc tế.
Điều đó tạo điều kiện thuận lợi cho cả việc bảo vệ lãnh thổ, giao thông, sản xuất nông nghiệp và phát triển văn hóa - xã hội. Vì thé, nơi đây, từ thời vua Lý Công Uan đã được xem là vùng dat địa linh nhân kiệt với địa thế rồng cuộn, hồ ngồi. Từ sớm, Hà Nội đã trở thành nơi có vi trí địa lý chính tri quan trọng, là đầu não chính trị, trung tâm lớn về văn hóa, khoa học, giáo dục, kinh té của cả nước. Hà Nội có nhiều điều kiện tự nhiên thuận lợi cho việc phát triển các mặt kinh tế, xã hội và văn hóa.
Về địa hình: Địa hình thủ đô ngan năm tuổi của đất nước ta rất đa dạng, vừa có núi, có đồi vừa có đồng bằng; địa hình thấp dần từ Bắc xuống Nam, từ Tây sang Đông. Sau 1954, diện tích đất đồng băng của Hà Nội vẫn chiếm tới 3⁄4 diện tích tự nhiên của thành phó, diện tích đất nông nghiệp chiếm chủ yếu. Ngoài ra, có thêm đất xây dựng, tuy nhiên phan lớn dat đai ở nội thành Hà Nội có cau tạo nên đất yêu, không thuận lợi cho xây dựng. Các mạch núi Tây Bắc, Đông Bắc và các dòng sông đều hội tụ về đây, như núi Hoàng Liên Sơn, Con Voi, Tam Đảo, các cánh cung Đông Bắc, các dong sông: sông Đà, Thao, Lô, Chay, Cầu.
Hà Nội còn có nghĩa là thành phố sông hồ hay thành phố trong sông. Tên gọi này cũng cho thấy hệ thống sông 11 ngòi dày đặc ở Hà Nội đang chảy miệt mài hàng vạn năm đem phù sa về bồi dap nên vùng châu thé phì nhiêu này. Có thé kế tên các con sông chảy qua Ha Nội: sông Hồng, sông Đuống, sông Cầu. Trong đó, sông Hồng chảy qua Hà Nội là dài nhất.
Trong nội đô, có 2 con sông là Tô Lịch và Kim Ngưu. Về khí hậu, nằm trong vùng nhiệt đới gió mùa, khí hậu Hà Nội có đặc trưng noi bật là gió mùa âm: nóng và mưa nhiều về mùa hè, lạnh và ít mưa về mùa đông. Có bốn mùa rõ rệt trong năm: Xuân, Hạ, Thu, Đông song ranh giới phân chia bốn mùa chỉ có tính chất tương đối, vì thời tiết nhiều khi không ôn định. Tóm lại, về điều kiện tự nhiên, Hà Nội hội tụ nhiều điều kiện thuận lợi, tạo điều kiện đề phát triển kinh tế cũng như văn hóa - giáo dục của cả nước.
Dù trải qua những khó khăn của thời kỳ Pháp thuộc cũng như 9 năm chống Pháp 1945 - 1954, song Hà Nội đã khắc phục những khó khăn, phát huy những tiềm lực vốn có dé có thé hoàn thành nhiệm vu của giai đoạn mới. Đặc điểm về hành chính - chính trị Ngày 21 - 7 - 1954, Hiệp định Giơnevơ được ký kết, đánh dau thắng lợi của cuộc kháng chiến trường kỳ, gian khổ của nhân dân Việt Nam chống lại thực dân Pháp xâm lược. Theo quy định của Hiệp định, ngày 10 - 10 - 1954, bộ đội Việt Nam thuộc Đại đoàn 308 tiến về Hà Nội tiếp quản thủ đô về mặt chính quyền. Hà Nội được giải phóng, trở thành thành phố trực thuộc Trung ương.
Ngày 4 - 11 - 1954, Hà Nội chính thức thành lập Ủy ban Hành chính các quận với 4 quận nội thành, 34 khu phố và 4 quận ngoại thành với 46 xã. Diện tích toàn thành phố khoảng 130 km’, dân số khoảng 380.000 người [37; tr. Ngày 01 - 01 - 1955, người dân Thủ đô đã tiến hành cuộc mít tinh lớn tai Vườn hoa Ba Đình, chào đón Chủ tịch Hồ Chí Minh, Trung ương Đảng và Chính phủ về thủ đô. Trung ương Đảng, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã hết sức quan tâm đến Hà Nội sau ngày giải phóng.
Trên cơ sở đó, Hà Nội có thể khôi phục, phát triển lại hệ thống giáo dục theo định hướng xã hội chủ nghĩa, không còn bị phụ thuộc vào Pháp. Sự phát 12 triển của Hà Nội trong thời kỳ này có vai trò, ý nghĩa quan trọng đối với việc đặt nền móng, tạo co sở, tiền đề cho sự phát triển của giáo dục cả nước. Yếu tố con người cũng có nhiều điểm thuận lợi. Nhân dân thủ đô trai qua bao năm thang kháng chiến giờ đã thoát khỏi cảnh nô lệ lầm than nên càng phan khởi tin tưởng vào Đảng, tin vào chế độ mới, quyết tâm xây dựng, bảo vệ chế độ mới.
Các công chức người Việt của bộ máy chính quyền cũ ở lại Hà Nội đã từng bước gạt bỏ những e ngại, dan có những đóng góp tích cực góp sức cùng toàn thé nhân dân khôi phục, phát triển thành phó trong chế độ mới. Thực hiện chủ trương, chính sách của Trung ương Đảng, của Nhà nước, ngay sau ngày giải phóng, Hà Nội đã bắt tay ngay vào việc 6n định tình hình, xây dựng hệ thong chính tri xã hội, giữ vững trật tự an ninh. Hệ thống chính trị dần được lập lại. Ngày 21 - 11 - 1957, cuộc bầu cử Hội đồng Nhân dân Thành phố đã bau ra Uy ban Hành chính Thành phó gồm 11 đồng chí do bác sĩ Trần Duy Hưng làm chủ tịch.
Đây là cuộc bầu cử đầu tiên và có tới trên 97% số cử tri đã đi bỏ phiếu. Những người được chọn đều có tài, có đức, đóng góp lớn cho việc tái lập thủ đô những ngày đầu tiên. Bên cạnh những thuận lợi, sau ngày giải phóng, Hà Nội cũng gặp không ít khó khăn, Mĩ và Pháp tiếp tục điều tra tình hình Hà Nội, lén lút hoạt động, tuyên truyền, xuyên tạc các chính sách của chính phủ ta, gây cho dân chúng tâm lý hoang mang. Theo quy định của Hiệp định Giơnevơ, Hà Nội còn nằm trong vùng tập kết 80 ngày của quân đội Pháp.
Trước khi rút quân, thực dân Pháp đã cướp bóc, phá hoại Hà Nội về mọi mặt. Pháp ra chính sách thâm độc, băng mọi cách dụ dỗ, lừa bịp, bắt tất cả công nhân viên chức kĩ thuật, kĩ sư, bác si, giáo viên, nha buôn lớn phải di cư vào Nam. Các trí thức của Hà Nội trong đó có rất nhiều nhà giáo dục giỏi cũng phải rời khỏi Hà Nội, thực dân Pháp đã mang theo hoặc đốt các hồ sơ hiếm. Những gì có thể mang đi là chúng vơ vét sạch, còn lại thì đốt phá, biến thành đống đồ nát.
Trong đó, có việc phá hoại các cơ sở giáo dục, tài liệu giáo dục nên ngành giáo dục Hà Nội phải mat nhiêu 13 thời gian, công sức, tiền của đề khôi phục. Nhân dân thủ đô Hà Nội đã đấu tranh quyết liệt, chống lại mọi hành vi phá hoại của chúng, dé giữ gìn hệ thống cơ sở vật chất song vẫn bị thiệt hại nặng né về tài sản. Đây là một trong những ton that lớn đối với ngành giáo dục Hà Nội. Tuy nhiên, thủ đô Hà Nội van vững bước tiễn vào thời kỳ cách mạng mới: vừa xây dựng cách mạng xã hội chủ nghĩa vừa làm hậu phương lớn cho miền Nam và chống chiến tranh phá hoại của dé quốc Mi, thực hiện thống nhất nước nha, đồng thời còn làm nghĩa vụ quốc tế với Lào và Campuchia.
Đặc điểm kinh tế Kinh tế thủ đô giai đoạn này gặp nhiều khó khăn. Nhìn chung, Hà Nội có một nền kinh tế sút kém, lạc hậu, manh mún, nhỏ bé, quẻ quặt mang tính thuộc địa điển hình. Hơn thế, bối cảnh của cuộc chiến tranh do Pháp gây ra cùng sự phá hoại trước khi rút quân của chúng đã làm cho các cơ sở kinh tế, sản xuất của ta bị hủy hoại, đình trệ. Ngân khó nhà nước chi còn là may tờ giấy bạc rách.
Toàn bộ số tài sản người Hà Nội tiếp nhận chi là: “58 xe vận tải các loại, 250 sóng, 35 tan đạn, 12 tan may moc, 3 tan thuốc, 4 tau thuỷ, 6 may vô tuyến điện, 20 máy điện thoại, một tàu cuốc và 8 xa lan. Tất cả các đầu may xe lửa va đại bộ phận máy móc, nguyên vật liệu cua nha ga Hà Nội, xưởng co khí bưu điện, nhà máy điện của nhiều, xí nghiệp công sở khác đều được công nhận, kiên quyết đấu tranh không cho địch di chuyên hoặc pha hỏng” [63; tr. Giai đoạn nay, Dang bộ Hà Nội chủ trương, tiến hành cải cách ruộng đất ở ngoại thành song gặp gặp phải một số sai lầm làm mất lòng tin ở người dân. Đến 1956, công tác sửa sai đã được tiến hành.
Về thuận lợi, thành phố đã khôi phục, xây dựng được thêm nhiều cơ sở kinh tế. Việc phục hồi công thương nghiệp, chia ruộng đất cho nông dân giúp phục hồi và bước đầu phát triển kinh tế. Đời sống vật chất của nhân dân dần 6n định và cải thiện tạo điều kiện cho sự phát triển của giáo dục. Đặc điểm văn hóa - xã hội 14 Hà Nội là nơi tập trung các cơ quan khoa học, giáo dục, văn hóa, nghệ thuật của cả nước.
Văn hoá - xã hội ở Hà Nội thời kỳ này gặp nhiều khó khăn do ảnh hưởng của chiến tranh trong cuộc kháng chiến chống Pháp, các hoạt động văn hóa, văn nghệ hầu như không được quan tâm. Giáo dục y tế cũng hoàn toàn theo hướng chỉ dao của thực dân Pháp va bi bỏ quên một thời gian dài. Tư tưởng cai trị thuộc dia của Pháp nhồi nhét vào đầu người Việt dé lại những hậu quả rat nặng nề. Văn hoá thực dân nô dịch đã làm cho văn hóa dân tộc bị mai một.
Giáo dục cũng chỉ dé phuc vu cho hé thong cai tri thuc dan Pháp, không tao được nên tang xây dựng van hóa - xã hội cho nhân dân ta hiện tại. Đa số người dân, nhất là nông dân mù chữ nên gặp vô vàn khó khăn. Kháng chiến toàn quốc bùng nỗ, đa số trí thức, văn nghệ sĩ Hà Nội đi theo kháng chiến, phục vụ kháng chiến, lực lượng trí thức tham gia các hoạt động này ở lại không nhiều. Một số nhà trí thức lớn đi Nam hoặc sang Pháp.
Cơ sở phục vụ hoạt động văn hóa giáo dục như nhà văn hóa, nhà sách, rạp chiếu bóng, trường học,.hầu như bị phá hủy.