ĐẶT VẤN ĐỀ Lịch sử dân tộc ta là những trang sử hào hùng và oanh liệt của mấy ngàn năm dựng nước và giữ nước. Đó là lịch sử của những chiến công hiển hách, của những thắng lợi vẻ vang, của truyền thống văn hiến lâu đời, với những tên làng, tên đất, những dòng họ khoa bảng, những quê hương anh hùng. tất cả đã tạo thành những truyền thống tốt đẹp mà không phải dân tộc nào, đất nước nào cũng có được. Để những truyền thống tốt đẹp đó của dân tộc ngày càng được hun đúc và phát huy tác dụng thì việc giáo dục truyền thống lịch sử càng phải được quan tâm và đẩy mạnh trong mọi tầng lớp nhân dân, đặc biệt là đối với thế hệ trẻ.
Là một bộ phận của lịch sử dân tộc, lịch sử địa phương có một vai trò đặc biệt quan trọng, giữa lịch sử dân tộc và lịch sử địa phương có mối quan hệ không thể tách rời. Lịch sử địa phương chính là một bộ phận cấu thành của lịch sử dân tộc. Bởi vậy, lịch sử địa phương là một nguồn kiến thức rất cần thiết đối với học sinh. Những tri thức lịch sử địa phương là biểu hiện cụ thể, là sự minh họa của lịch sử dân tộc.
Nó chứng minh sự phát triển hợp quy luật ở mỗi địa phương trong sự phát triển chung của đất nước. Nó ghi lại những thành quả lao động, những thành tựu văn hóa, những truyền thống khoa bảng, những chiến công oanh liệt của nhân dân các địa phương trong sự nghiệp dựng nước và giữ nước của dân tộc ta. Dạy học lịch sử địa phương cho học sinh có ý nghĩa rất lớn trong việc hoàn thành các nhiệm vụ giáo dục và phát triển của bộ môn. Nó có ý nghĩa quan trọng trong việc hình thành cho thế hệ trẻ lòng yêu nước, niềm tự hào dân tộc, kính trọng và biết ơn những thành tựu của các thế hệ cha ông đi trước.
Từ những tình cảm đó sẽ giúp các em gắn bó hơn với mảnh đất quê hương, bảo vệ, giữ gìn và phát huy những truyền thống tốt đẹp vốn có của địa phương một cách tự giác. Dạy học lịch sử địa phương còn góp phần phát triển khả năng nhận thức và năng lực thực hành của học sinh, tạo điều kiện cho các em học tập, rèn luyện trong môi trường thực tế, kết hợp lí thuyết với thực hành. Ngoài ra, trong nhiệm vụ dạy học hiện nay việc dạy học lịch sử địa phương còn định hướng cho giới trẻ thái độ ứng xử văn hoá phù hợp với chủ trương xây dựng nền văn hoá Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc, thực hiện cuộc vận động xây dựng đời sống văn hoá ở địa phương. Nghệ An là vùng đất “địa linh nhân kiệt” là nơi đã sinh ra nhiều bậc hiền tài cho đất nước.
Vì thế, cùng với lịch sử phát triển của Nho học Việt Nam (1075 - 1919), thì truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo và khoa bảng của người Nghệ An luôn được nuôi dưỡng và phát huy từ rất sớm. Là một trong những cái nôi khoa bảng của xứ Nghệ, Diễn Châu được biết đến là một vùng đất rất hiếu học, có nhiều ông Nghè, ông Cống đậu đạt vào loại cao nhất trong lịch sử khoa bảng của tỉnh Nghệ An dưới thời phong kiến. Truyền thống giáo dục khoa bảng ấy của người dân Diễn Châu đã trở thành niềm tự hào, lòng kính trọng vô bờ bến của hậu thế đối với các bậc tiền nhân, các thế hệ cha ông đi trước. 1 skkn Khai thác, sử dụng những tư liệu về truyền thống giáo dục khoa bảng vào dạy học lịch sử ở trường trung học phổ thông là một việc làm hết sức cần thiết.
Nó góp phần quan trọng trong việc giáo dục tư tưởng, đạo đức, hình thành nhân cách cho học sinh. Tìm hiểu về truyền thống giáo dục khoa bảng của huyện nhà còn giúp học sinh củng cố, bổ sung, mở rộng, cụ thể hoá những kiến thức lịch sử đã học để vận dụng vào thực tế nơi mình sinh sống. Bên cạnh đó, còn rèn luyện cho các em những kỹ năng cơ bản, tạo hứng thú tìm hiểu về lịch sử quê hương, đất nước. Để rồi các em sẽ thêm tự hào về bề dày lịch sử, về truyền thống hiếu học, biết ngưỡng mộ, trân trọng về các nhà văn hoá, danh nhân nổi tiếng.
Từ những tình cảm chân thành đó sẽ hun đúc, bồi đắp cho các em ý thức phát huy truyền thống hiếu học của cha ông, góp phần xây dựng quê hương trong thời kỳ hội nhập. Thực tế, trong nhiều năm qua tư liệu lịch sử địa phương cũng như tư liệu về truyền thống giáo dục khoa bảng được sử dụng trong chương trình dạy học lịch sử dân tộc rất hạn chế, đây là một trong những nguyên nhân dẫn đến bộ môn Lịch sử chưa thực sự gây được hứng thú đối với học sinh, cũng như chưa phát huy hết tác dụng trong việc giáo dục truyền thống đối với thế hệ trẻ. Đa số các giáo viên còn tỏ ra lúng túng, khó khăn trong việc sưu tầm, tìm hiểu các tư liệu về lịch sử địa phương để phục vụ cho bài dạy của mình. Điều đó làm cho hiệu quả dạy học lịch sử địa phương nói chung, dạy học về truyền thống giáo dục khoa bảng nói riêng ở các trường THPT đã có nhiều tiến triển song chưa hiệu quả.
Xuất phát từ những suy nghĩ và lí do cấp thiết trên tôi quyết định chọn vấn đề “Sử dụng tư liệu về truyền thống giáo dục, khoa bảng huyện Diễn Châu thời phong kiến trong dạy học lịch sử ở trường trung học phổ thông” để tìm hiểu, sử dụng, vận dụng tư liệu về truyền thống giáo dục khoa bảng huyện Diễn Châu trong giảng dạy Lịch sử Việt Nam thế kỉ X-XIX, Lịch sử lớp 10 – chương trình cơ bản. * Tính mới của sáng kiến kinh nghiệm Về lý luận: - Đây là một đề tài hoàn toàn mới trong việc vận dụng tư liệu về truyền thống giáo dục khoa bảng của địa phương để giảng dạy lịch sử dân tộc. - Những tư liệu về truyền thống giáo dục khoa bảng được đề cập đến trong đề tài là những tư liệu lịch sử không chỉ hỗ trợ cho việc học lịch sử địa phương mà còn bổ trợ cho các giờ học lịch sử dân tộc một cách có hệ thống và đạt hiệu quả cao nhất. Đồng thời qua đó phục vụ cho việc giảng dạy lịch sử địa phương ở trường THPT trên địa bàn Diễn Châu, nhưng cũng góp phần vào việc nghiên cứu lịch sử địa phương nói chung.
Về thực tiễn: - Đề tài đem đến cho học sinh trên địa bàn huyện Diễn Châu nói riêng, địa bàn tỉnh Nghệ An nói chung thấy được những thành tựu nổi bật, những phác họa chi tiết, cụ thể về các nhà khoa bảng tiêu biểu của Diễn Châu thời phong kiến. 2 skkn - Đề tài sẽ giúp học sinh rút ra được những đặc điểm nổi bật, riêng có của khoa bảng Diễn Châu, để từ đó giáo dục cho các em truyền thống hiếu học, trân quí những kết quả mà cha ông đã đạt được. - Đề tài còn phát huy được tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh trong quá trình tham gia học tập, học sinh được chủ động tìm hiểu kiến thức, kỹ năng của bộ môn thông qua việc vận dụng tư liệu vào hoàn thành các nội dung học tập. Qua đó sẽ hình thành những phẩm chất năng lực cho học sinh như sự sáng tạo, học tập hợp tác, kỹ năng thuyết trình, kỹ năng tự học, tự nghiên cứu.
* Tính hiệu quả: Tính hiệu quả của sáng kiến là rất lớn có thể áp dụng vào việc dạy học lịch sử địa phương ở trường THPT và các cấp giáo dục khác. Đối với học sinh: - Qua các bài học có vận dụng tư liệu truyền thống giáo dục khoa bảng, học sinh được tiếp thu nhiều kiến thức mới, biết vận dụng các kiến thức đó để hoàn thành nhiệm vụ học tập - Sau một thời gian, cá nhân tôi vừa nghiên cứu cơ sở lí luận vừa áp dụng vào dạy học ở trường thì kết quả đạt được rất tốt. Bằng những quan sát định tính tôi thấy ở các tiết dạy có sử dụng tư liệu truyền thống giáo dục khoa bảng huyện Diện Châu đã tạo sự tích cực, chủ động, hứng thú của các em học sinh trong việc tìm ra các tri thức mới với những biểu hiện như: các em sôi nổi, tích cực trao đổi, chủ động bày tỏ quan điểm. Đối với giáo viên - Năng lực dạy học sử dụng tư liệu giáo dục truyền thống giáo dục khoa bảng của giáo viên được nâng cao: Giáo viên được tự tìm hiểu, tự trang bị cho mình những tư liệu cơ bản.
Từ đó lựa chọn phương pháp, cách thức tổ chức các hoạt động dạy học. Biết sử dụng vừa đủ tránh ôm đồm nặng nề, đồng thời tận dụng được sức mạnh của công nghệ thông tin vào quá trình dạy học. 3 skkn NỘI DUNG 1. Khái niệm tư liệu lịch sử địa phương và vai trò của việc sử dụng tư liệu lịch sử địa phương trong dạy học.1 Khái niệm tư liệu lịch sử địa phương Lịch sử là những gì đã xảy ra trong quá trình phát triển của xã hội loài người và đồng thời nó cũng tồn tại khách quan đối với chúng ta.
Do lịch sử là những sự kiện hiện tượng đã xảy ra trong quá khứ, cho nên con người không thể quan sát trực tiếp các sự kiện, hiện tượng đó. Bởi vậy việc nhận thức phải dựa vào nhiều nguồn sử liệu (tư liệu lịch sử) khác nhau. Qua thực tế giảng dạy và trong phạm vi của đề tài để giải thích một cách dễ hiểu nhất thì tư liệu lịch sử là những di tích của quá khứ, xuất hiện như sản phẩm của quan hệ xã hội nhất định. Đó là các sự kiện, tài liệu mà mỗi giáo viên cần phải sưu tầm để tìm hiểu về quá trình lịch sử đang học.
Tư liệu càng sinh động, phong phú bao nhiêu thì sự kiện càng cụ thể và càng hay bấy nhiêu. Thiết nghĩ, trong giảng dạy lịch sử, điều kiện cơ bản nhất để tái tạo hình ảnh quá khứ chính là tư liệu lịch sử. Nếu không có nguồn tư liệu phong phú, không cung cấp được nguồn tư liệu cụ thể, chân thực thì dù có vận dụng phương pháp giảng dạy nào đi chăng nữa cũng không thể đạt hiệu quả mong muốn. Đúng như nhà sử học Ba Lan J.iopolski đã viết: Tư liệu luôn là tài sản quý giá nhất của nhà sử học, không có nó ta không thể là nhà sử học.