CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1. Cơ sở lý thuyết về vai trò của vốn nhân lực đối với tăng trưởng kinh tế Luận án được nghiên cứu dựa trên cơ sở các lý thuyết tăng trưởng kinh tế, trong đó vốn nhân lực đóng một vai trò quan trọng đối với tăng trưởng kinh tế.1 Mô hình tăng trưởng cổ điển Tăng trưởng kinh tế đã được các nhà kinh tế học cổ điển Adam Smith và David Ricardo bàn đến từ cuối thế kỷ 17 đầu thế kỷ 18, nhưng phải đến giữa thế kỷ 20, tăng trưởng kinh tế mới được các nhà khoa học nghiên cứu một cách cơ bản. Cùng với tiến trình đó, các lý thuyết tăng trưởng kinh tế cũng ngày càng được hoàn thiện để làm rõ những vấn đề lý luận và thực tiễn đang đặt ra trong đời sống kinh tế. Nghiên cứu về nguồn gốc của tăng trưởng kinh tế, các nhà khoa học đã chia các nhân tố tăng trưởng ra hai nhóm: nhân tố ngoại sinh và nhân tố nội sinh.
Các mô hình tăng trưởng cổ điển đều có trọng tâm là một hay một chuỗi hàm sản xuất. Ở cấp độ kinh tế vi mô hay từng doanh nghiệp riêng lẻ, các hàm sản xuất này liên hệ số người lao động và máy móc với quy mô sản lượng của doanh nghiệp. Các hàm sản xuất thường được phát triển từ mối liên hệ giữa một số yếu tố đầu vào hữu hình nhất định và số sản lượng vật chất hữu hình được sản xuất ra từ số yếu tố đầu vào đó. Ở cấp độ quốc gia hay toàn bộ nền kinh tế, hàm sản xuất mô tả mối quan hệ giữa quy mô lực lượng lao động của một nước và giá trị trữ lượng vốn với mức tổng sản lượng nội địa của đất nước đó (tổng sản lượng).
Mối quan hệ trong toàn nền kinh tế này được gọi là hàm tổng sản lượng. Phương trình đầu tiên là một hàm tổng sản lượng. Nếu Y tượng trưng cho tổng sản lượng (và do đó cũng là tổng thu nhập), K là trữ lượng vốn, và L là cung lao động. Mối quan hệ của các nhân tố đến sản lượng được giải thích căn bản trong hàm sản xuất Cobb-Douglas.
Hàm này có dạng như sau: Q = AKαLβ với A là hệ số phản ánh trình độ khoa học - kỹ thuật và khả năng quản lý; K là vốn; L là lao động; α, β là hệ số co dãn của sản lượng theo vốn và lao động. Hàm sản xuất này phản ánh mối quan hệ giữa sản lượng với các chi phí lao động và vốn. Tổng các hệ số co dãn có ý nghĩa kinh tế rất quan trọng. Khi tổng của các hệ số co dãn bằng 1 thì hàm Cobb - Douglas cho thấy tình trạng hiệu suất không đổi theo quy mô, nghĩa là số % tăng của các yếu tố đầu vào bằng số % tăng của sản lượng đầu ra.
Trường hợp tổng của các hệ số co dãn lớn hơn 1 thì hàm sản xuất này cho thấy tình trạng hiệu suất tăng theo quy mô, nghĩa là số % tăng của các yếu tố đầu vào nhỏ 7 hơn số % tăng của sản lượng đầu ra. Còn trường hợp tổng của các hệ số co dãn nhỏ hơn 1 thì hàm sản xuất Cobb-Douglas cho thấy tình trạng hiệu suất giảm dần theo quy mô. Trong thực tế thì tình trạng hiệu suất giảm dần theo quy mô là phổ biến. Giáo dục và y tế là những yếu tố quan trọng đóng góp vào vốn con người, yếu tố tác động lớn đến năng suất lao động và tăng trưởng kinh tế.
Tuy nhiên, các nghiên cứu lý thuyết về tăng trưởng trước đây thường nhấn mạnh vai trò của giáo dục như là một đóng góp cho vốn con người nhưng có xu hướng xem nhẹ vai trò của sức khoẻ.2 Mô hình tăng trưởng tân cổ điển Trong những năm 1960, lý thuyết tăng trưởng bao gồm chủ yếu là mô hình tân cổ điển, như Ramsey (1928), Solow (1956), Swan (1956), Cass(1965). Một đặc điểm của mô hình này là tài sản có tính hội tụ. Mức khởi đầu của tổng sản phẩm quốc nội trên đầu người (GDP) càng thấp thì tốc độ tăng trưởng dự báo càng cao. Giáo dục là tâm điểm chú ý đối với các nhà kinh tế học khi nghiên cứu về tăng trưởng kinh tế kể từ khi các mô tăng trưởng nội sinh được giới thiệu.
Vào những năm 1950, mô hình tăng trưởng Solow-Swan đã bao hàm cả lao động như là một yếu tố sản xuất gia tăng và tiến bộ công nghệ như là biến ngoại sinh khác biệt theo thời gian, các yếu tố quyết định tăng trưởng trong dài hạn (Solow 1957). Tiến bộ công nghệ được xem là một nhân tố giải thích cách mà một nền kinh tế có thể sản xuất ra nhiều sản lượng hơn với cùng một lượng đầu vào cho trước. Một số lượng lao động cho trước có thể tạo ra nhiều sản phẩm hơn nếu họ có kiến thức tốt hơn về công nghệ và được trang bị nhiều máy móc - thiết bị công nghệ hiện đại hơn. Tuy vậy, việc xem tương quan giữa các biến số hay tham số với sai số như là một yếu tố nội sinh tiếp tục là một vấn đề khi mô hình này không giải thích tiến trình phát triển công nghệ diễ ra như thế nào.
Đã có nhiều nỗ lực xem xét lại mô hình Swan-Solow. Một trong số các nỗ lực như vậy đã bao hàm luôn cả vai trò của vốn nhân lực, như khi nó được tranh luận về khả năng vốn nhân lực gia tăng sẽ làm tăng năng suất lao động, dẫn đến mức thu nhập cao hơn (Schultz 1961). Vấn đề này được các nhà kinh tế học, những người đồng tình với các luận điểm trong lý thuyết vốn nhân lực của Schultz ủng hộ (Blaug 1976). Nhìn chung, vốn nhân lực được chia ra thành năm loại: tình trạng sức khỏe, đào tạo thực tế - thông qua công việc, giáo dục chính thức, các chương trình học tập khi trưởng thành và khả năng di chuyển để tìm kiếm các cơ hội công việc tốt hơn (Schultz 1961).
Đã có những tranh luận cho rằng giáo dục là yếu tố quan trọng nhất để làm tăng sự tích lũy vốn nhân lực (Goode 1959; Schultz 1961). Sau đó, vào những năm 1960, khái niệm lao động hiệu quả đã được giới thiệu, trong đó, các mức độ tham gia giáo 8 dục của người lao độ được xem là một trọng số để đánh giá chất lượng lao động (Nelson và Phelps 1966). Khái niệm này cho rằng có nhiều hơn một cách thức mà giáo dục có thể tác động tới quá trình sản xuất. Kể từ những năm 1960, vai trò của vốn nhân lực đối với tăng trưởng kinh tế đã được nhiều nhà kinh tế học quan tâm rộng rãi khi nó được đánh giá kỹ hơn trong những khác biệt đối với tăng trưởng kinh tế.
Lý thuyết vốn nhân lực xem xét lại và mở rộng từ lý thuyết của Ricardo khi xem lao động như là một nhân tố sản xuất và không đề cập đến giả định về sự đồng nhất của lao động; nó cũng chỉ dựa trên các thể chế xã hộ đơn giản, như các giá trị của gia đình và việc tham gia giáo dục (Bowle và Gintis 1975). Nhưng vào những năm 1970, nghiên cứu về vai trò của giáo dục đối với tăng trưởng kinh tế hầu hết là các nghiên cứu định tính. Mặc cho tầm quan trọng của vốn nhân lực đã được nhận thấy, vẫn có nhiều bất đồng ý tưởng về cách thức mà vốn nhân lực vận hành trong các mô hình tăng trưởng. Những mô tả cụ thể về vốn nhân lực thường xuyên trùng lắp với các định nghĩa của tiến bộ công nghệ.
Điều này gây ra khó khăn trong việc đánh giá sự ảnh hưởng của vốn nhân lực tới tăng trưởng kinh tế. Tích lũy vốn nhân lực có thể tạo ra lợi thế kinh tế theo quy mô khi nó làm tăng hiệu quả và năng suất sử dụng các nhập lượng đầu vào, bao gồm lao động và vốn vật thể (Schultz 1988). Vốn nhân lực cũng có thể thúc đẩy tiến bộ công nghệ (Jones 1998). Khái niệm tổng năng suất các nhân tố (Total Factor Productivity-TFP), một cách đo lường năng suất rộng hơn, đã nhận được sự qua tâm đặc biệt trong các lý thuyết tăng trưởng gần đây.
Tầm quan trọng và ý nghĩa của TFP đối với tăng trưởng kinh tế được bàn luận thậm chí còn nhiều hơn so với việc tích lũy yếu tố sản xuất (Easterly và Levine 2001). Những ước lượng về sự đóng góp của vốn nhân lực đối với tăng trưởng kinh tế có thể cũng là một kết quả không rõ ràng trong các mô hình tăng trưởng. Hàm sản xuất thường xem thu nhập như là một hàm số của vốn, lao động hiệu quả (trọng số của lao độ được tính bởi mức độ tham gia giáo dục của người lao động), tiến bộ công nghệ và độ co giãn của vốn theo sản lượng. Để giải thích quá trình tăng trưởng kinh tế dưới khía cạnh các nhân tố nội sinh mô hình Lucas ra đời, đặc biệt từ khía cạnh bảo đảm tiến bộ công nghệ bằng cách tăng nguồn vốn con người.
Vốn con người là tổng thể của kiến thức, thói quen, thuộc tính xã hội và nhân cách, bao gồm cả sự sáng tạo, thể hiện ở khả năng thực hiện lao động để tạo ra giá trị kinh tế. Trên phạm vi nền kinh tế, vốn con người là toàn bộ các tài nguyên - kiến thức, tài năng, kỹ năng, năng lực, kinh nghiệm, trí thông minh và trí tuệ của các cá nhân trong một quốc gia. Vốn con người và quá trình đầu tư làm tăng vốn con người có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, tạo ra sự thịnh vượng của một quốc gia, 9 trước hết, nó mang lại cho mỗi cá nhân trình độ nhất định để làm việc và thu nhập tương ứng; thứ hai, nó thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, đặc biệt trong hoạt động lao động đổi mới sáng tạo thì kết quả càng phụ thuộc chặt chẽ vào trình độ và năng lực sáng tạo của con người lao động; thứ ba, vốn con người góp phần tạo nên sự bền vững xã hội. Sự bền vững xã hội cũng là một nhân tố thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.
Hàm sản xuất của Lucas có dạng sau: Q = AKa (LH)1-a, với: 0 < a <1, trong đó: A là hệ số công nghệ và A > 0; H là vốn con người; tích LH được coi là hiệu quả lao động đo bằng mức vốn con người. Trong mô hình Lucas dân số và sức lao động cũng tương tự như những thông số này trong mô hình Solow. Đầu tư là toàn bộ vốn, gồm tư bản và vốn con người.